مقاله در مورد نقش مواد معدنی در کشاورزی و خوراک حیوانات

word قابل ویرایش
97 صفحه
10700 تومان

-۱مقدمه
انسان نقش مواد معدنی را در خوراک حیوانات را از ابتدای اهلی کردن حیوانات و پرورش گله ای آنها تشخیص داده است. علیرغم قدمت این تشخیص هنوز هم موضوعات مهم و ناشناخته ای در مورد تغذیه و کاربرد مواد معدنی بویژه برای حیوانات پر تولید وجود دارد. برای بیان نقش و اهمیت کاربرد مواد معدنی در تهیه خوراک دام و طیور تقسیم بندی زیر را که بر اساس هدفهای افزودن این مواد در خوراک می باشند، ارائه می گردد.

الف: تکمیل عناصر مورد نیاز متابولیسم بدن حیوانات جهت سلامتی
ب: افزودنی های غیر مغذی تحریک کننده و افزایش دهنده قدرت هضم .
ج: افزودنی های معدنی جهت آماده سازی خوراک و افزایش کیفیت تولید.
تقسیم بندی فوق نقش و اهمیت بعضی از مواد معدنی را که جهت برآورد بیش از یک هدف قید شده اضافه می گردد را انکار نمی کند.

مواد معدنی مختلف به دلیل اینکه تأثیرات پیچیده ای در خوراک دام و طیور نشان می دهند که نقش کاربرد آن بیش از یک هدف یاد شده جلوه گر می شود. به همین دلیل در این نوشتار مواد معدنی و اهداف افزودن آنها را بطور کامل منفک نکرده و در مورد هر یک از ترکیبات معدنی و کانیهای خوراکی بطور کلی توضیحاتی ارائه می گردد.

۱-۱-عناصر مورد نیاز متابولیسم بدن
ضرورت وجود عناصر کلسیم ca ، فسفر p ، منیزیم، k ،Na ، cl ، s ، I ید، آهن، Cu مس، کبالت Co ، منگنز Mn ، روی Zn ، سلنیوم se ، مولیبدن Mo ، فلوئور F ، کروم Cr ، سلسیم Si، وانادیم V ، برای یک یا چند گونه حیوان ثابت شده است که بدون شک برای اکثر حیوانات نیز ضروری می باشند.
بهمین ترتیب مدارک کافی وجود دارد که نشان مید هد قلع Sn و نیکل نیز احتمالاً ضروری هستند. همچنین این احتمال می رود که به لیست عناصر ذکر شده عناصر مورد نیاز دیگری نیز درآینده افزوده گردد.

(عناصر مورد نیاز بدن حیوانات به چند روش تقسیم بندی می گردند. یکی از مناسب ترین روشها، استفاده از اختلاف وسیع در مقادیر مورد نیاز یا افزودنی در جیره می باشد. در این تقسیم بندی

مواد به عناصر پر مصرف ( یا اصلی ) و عناصر کم مصرف تقسیم بندی می شوند. در جدول شماره یک لیست عناصر مهم و مقدار عناصر پر مصرف و عناصر کم مصرف مورد نیاز در حیوانات اهلی ارائه شده است. البته عدم ارائه لیست بعضی از عناصر کم مصرف در جدول فوق الذکر از کم ارزشی این عناصر نمی باشد و تنها به دلیل مقدار کم این عناصر در بدن، و همچنین تأمین اکثر آنها در حالت معمولی توسط خوراکهای ترکیبی، بدون افزودن مکملهای معدنی این مواد است.

مقادیر مورد نیاز عناصر ضروری پر مصرف بطور قابل توجهی بیشتر از ۱۰۰ یا بصورت درصدی از وزن بدن حیوانات می باشد. و عناصر ضروری کم مصرف همیشه کمتر از این مقدار می باشد. در جدول (۱-۱ ) لیست برخی از عناصر و مقدار آنها آورده شده است)
جدول ( ۱-۱ ) لیست و مقدار عناصر کم مصرف و پر مصرف مورد نیاز در بدن حیوانات
عناصر پر مصرف درصد % عناصر کم مصرف Mg / kg
Ca ‌کلسیم ۵/۱ آهن ۵۰-۲۰

P فسفر ۱ روی ۵۰-۱۰
K پتاسیم ۲/۰ مس ۵-۱
سدیم Na 16/0 منگنز Mn 5/0-2/0
کلر Cl 11/0 ید I 6/0-3/0
گوگرد s 15/0 کبالت Co‌ ۱-۰۲/۰
منیزیم Mg 04/0 سلنیوم Se 7/1
مولیبدن Mo 4-1

( ۱ – ۳ ) اهمیت شکل شیمیایی مواد معدنی :
اگر چه اغلب شکل عناصر معدنی تغییری نمی کند ولی دارای فرمهای شیمیایی، ظرفیت، ترکیب و پیوندهای مختلفی می باشند. فرم شیمیایی تأثیر عمده ای روی مسیری که ماده معدنی بوسیله حیوان متابولیزه می شود می گذارد. اشکال مختلف شیمیایی مواد معدنی نه فقط جذب و مصرف مواد معدنی را تحت تأثیر قرار می دهد، بلکه متابولسیم بعد از جذب را نیز ممکن است بطور محسوسی تغییر دهد.

اختلاف عمده ای در شیوه استفاده از ترکیبات مختلف معدنی بین حیوانات متفاوت وجود دارد بطوریکه بعضی از ترکیبات شیمیایی مواد معدنی دارای قابلیت جذب بهتری توسط گونه ای از حیوانات بوده، در صورتیکه برای نوع دیگر دارای قابلیت بیولوژیکی پایین و یا حتی فاقد ارزش می باشد. به همین دلیل بایستی درباره انتخاب ترکیب شیمیایی مواد معدنی برای حیوانات دقت

بیشتری بعمل آید تا مواد معدنی که دارای ارزش بیشتری برای حیوان می باشد انتخاب شود.
در این زمینه به ذکر مثالهایی که بصورت جدول شماره (۱-۲) و (۱-۳ ) ارائه می گردد پرداخته شود. در جدول شماره ( ۱-۲ ) ارزش بیولوژیکی شکل های متفاوتی از ترکیبات فسفر برای یک گونه حیوان یعنی طیور اشاره شده است.

در جدول شماره (۳) اشکال شیمیایی مختلف از عنصر منگنز و قابلیت جذب بیولوژیکی آنها برای سه گونه مختلف از حیوانات نشان داده شده است.
جدول (۱-۲ ) ارزش نسبی بیولوژیکی منابع فسفرهای غیر آلی برای طیور
بتا – تری کلسیم فسفات ۱۰۰ درصد
دی کلسیم فسفات (۹۸-۹۶ ) درصد
پودر استخوان (۱۰۰ –۹۰ ) درصد
سنگهای فسفاته فلوئور زدایی شده (۹۴-۷۰) درصد

جدول شماره ( ۱-۴ ) ارزش نسبی بیولوژیکی ترکیبات مختلف منگنز
نوع حیوان / نمکهای منگنز دار خوک طیور نشخوار کنندگان
سولفات منگنز ۱۰۰ ۱۰۰ ۱۰۰
کربنات منگنز – ۷۰ –
اکسید منگنز ۱۰۰ ۹۰ ۱۰۰

۱-۴ نقش متابولیکی عناصر معدنی
عناصر معدنی نقش گسترده و متنوعی را در بدن ایفا می کنند. معمولی ترین نقش عناصر معدنی ارتباط آنها با سلولها می باشد. منیزیم جزء معمولی ترین فعال کننده آنزیمها می باشد. کلسیم جهت فعال سازی سیستمهای آنزیمی ارسال کننده پالس های عصبی و کنترل عضلانی لازم می باشد. فسفر، منیزیم، کلسیم عامل اصلی تکمیل کننده استخوان بندی بدن می باشند و عناصری همانند سدیم ، پتاسیم و کلر برای حفظ مایعات ضروری بدن لازم می باشند.

فعالیت عناصر کم مصرف متنوع می باشند بطور نمونه منگنز، مس، سلنیم و مولیبدن دارای نقش اساسی در بسیاری از سیستم آنزیمها می باشند.
آهن و مس جهت ترکیبات خون ضروری است. کبالت برای ویتامین B12 که تکمیل کننده کاربری انرژی است لازم است و ید نقش اصلی را در هورمون داراست. زئولیت ، باعث تسریع رشد در حیوانات و تسهیل حمل خوراک توسط این کانی می گردد. افزودن پرلیت و رمیکولیت ها باعث رقیق شدن شیر و تولید شیر کم چربی و مداوم می گردد و چندین مثال دیگر که در این موارد تا حد امکان هنگام معرفی مواد معدنی به نقش آنها نیز اشاره خواهد گردید.

۱-۵ مسائل ناشی از کمبود عناصر معدنی
کمبود مواد معدنی در خوراک روزانه حیوانات در جهت تأمین احتیاجات فعالیتهای روزمره، موجب بروز یک سری اثرات سوء در عملکرد طبیعی بدن حیوانات می شود.
کمبود عناصر معدنی ممکن است تغییرات اساسی روی تضعیف ماهیچه ها، لاغری، کم خونی، عقب ماندگی یا بسیاری از بیماریهای دیگر که از کمبود عناصر معدنی ناشی می شود را انجام دهد. تأمین عناصر معدنی مورد نیاز بدن حیوانات توسط مکملهای خوراکی می تواند این کمبود را کاهش داده اگر چه در این مرحله امکان عدم ظهور علائم کمبود عناصر معدنی وجود دارد اما جهت رفع نیاز و بهبود بایستی افزودن مکملهای معدنی ادامه داده شود.

جهت رشد و بازدهی بیشتر پرورش حیوانات با در نظر گرفتن مسائل و هزینه ها ی متوالی مالی توصیه می گردد مواد مغذی افزوده شود.
( بایستی در نظر گرفت که تمام مواد معدنی و در حقیقت تمام مواد مغذی اگر بیش از حد خورده شود می توانند سمی باشند. حد اطمینان بین حداقل مورد نیاز در جیره غذایی و مقداری که تأثیر سوء دارد در نوسان بوده و میزان آن بر حسب نوع مواد معدنی و شرایط فرق دارد. برای مثال اگر نمک طعام (Nacl) فقط به میزان ۴ تا ۵ برابر غلظت مورد نیاز خوراک در جیره خ

۱-۶- آلودگی با مواد سمی و ذرات سنگین فلزات
مواد معدنی شامل سرب ( pb ) ، جیوه Hg ، کادمیوم Co ، فلوئور F‌، (مولیبدن Mo ) مشکلات عملی بیشتری را برای خوراک بوجود می آروند.
این نوع خوراکهای آلوده باعث بروز انواع بیماریها می گردد. سازمان تنظیم غذای حیوانات در سال ۱۹۹۸ لیستی از عناصر و محدوده قابل قبول از وجود آنها را در غذا بصورت کامل ارائه کرده است.
(schedulte 5 part 1 )
در جدول شماره (۱-۴ ) برای نمونه حداکثر مقدار مجاز برای عناصر سنگین و سمی در ترکیبات و نمکهای منگنزهایی که جهت مصارف خوراکی تهیه می گردند ارائه گردیده است.

جدول شماره ۱-۴ حداکثر مقدار مجاز عناصر سنگین و سمی در ترکیبات منگنز خوراکی
عناصر حداکثر مجازmg/lit عناصر حداکثر مجاز mg/lit
سرب ۵ آرسنیک ۵
جیوه ۲/۰ سلنیوم ۱
کادمیوم ۱ کروم ۵
نقره ۵

( همانند جدول فوق برای اکثر مواد معدنی جهت مصارف خوراکی و کشاورزی جدولهای حداکثر مقدار مجاز وجود دارد لذا بایستی سعی گردد مواد معدنی که انتخاب می گردند سنگ مادر آنها فاقد این عناصر باشند در غیر اینصورت بایستی با روشهای کانه آرایی مواد مزاحم را تا حد مجاز حذف نمود.
۱-۷ کانیهای یا عناصر پر مصرف
بدلیل گستردگی عناصر مورد نیاز متابولیسم بدن، این عناصر را به دو گروه بزرگ عناصر پر مصرف و کم مصرف تقسیم بندی می شود. این تقسیم بندی بر اساس مقدار مورد نیاز و موجود در بدن حیوان می باشد و هیچگونه مقایسه ارزش متابولیکی عناصر را در بدن شامل نمی شود.
۱-۷-۱ منابع معدنی تأمین کننده کلسیم

کلسیم فراوان ترین عنصر معدنی دربدن حیوانات می باشد. حدود ۹۹ % از کلسیم در استخوان بندی و دندانهای حیوان جای می گیرد. کلسیم نقش مهمی در بدن داراست که از آن جمله می توان به موارد تشکیل استخوان و دندان، تولید مثل، ترشح شیر، افزایش وزن، تولید تخم مرغ، کیفیت پوسته تخم مرغ و غیر ه اشاره کرد.

کلسیم مورد نیاز جهت مصارف خوراکی بصورت کربنات کلسیم تهیه می گردد. در اوائل استفاده از مواد معدنی جهت تأمین کلسیم مورد نیاز طیور فقط از گوش ماهی استفاده می گردید. اخیراً از منابع دیگری همانند سنگ آهک، باطله های سنگ بری ها، صدف های دریایی، خرچنگ ها نیز استفاده می گردد.

سنگ آهک پر مصرف ترین ماده معدنی در خوراک دام و طیور می باشد. بطور متوسط (۲-۱) درصد در خوراک دام و ( ۸-۷) درصد در خوراک طیور تخم گذار مصرف می گردد.
حیوانات نشخوار کننده ای که اغلب توسط حبوبات و غله پرورش داده می شوند بیشتر در معرض کمبود کلسیم قرار دارند. این کمبود باعث نرمی استخوان، اشکال در دندان و استخوان بندی، کاهش رشد و غیره می گردد.

در مقابل مصرف بیش از اندازه مورد نیاز حیوانات باعث تأثیر منفی در جذب سایر عناصر می گردد.
طبق استاندارد ASTM (92- 706c) خواص شیمیایی مواد معدنی آهک مصرفی جهت خوراک دام و طیور بایستی مطابق مشخصات ارائه شده در جدول شماره ( ۱-۵ ( باشد.
جدول شماره ( ۱-۵ ( ‌مشخصات آنالیز شیمیایی منابع معدنی جهت مصارف خوراکی (ASTM )
انواع مصارف آهک مینیمم درصد

Caco3 ماکزیمم درصد
Mgco3 مینیمم درصد
Mgco3 رطوبت درصد
کلسیم بالا ۹۵ ۵ – ۵/۰
منیزیم دار ۶۰ ۳۵ ۵ ۵/۰
دولومیت ۴۹ ۴۶ ۳۵ ۵/۰
سنگ آهک ۸۲ – – –

از منابع غیر معدنی تأمین کلسیم در بازار تهیه خوراک دام و طیور می توان به باطله های گوشت، استخوان های خرد شده و پودر ماهی اشاره کرد.
این مواد همچنین جهت برآورد فسفر مورد نیاز جیره خوراک دام و طیور نیز افزوده می گردند. بزرگترین عیب این مواد بخصوص دو مورد اول بروز عدم رعایت نظافت و توزیع بیماریهای واگیر دار می باشد.

در اکثر کشورهای اروپایی با وجود منابع غیر معدنی کلسیم مصرف ماده معدنی آهک جهت تأمین کلسیم مورد نیاز رتبه اول را داراست. بطوریکه در کشور انگلستان مصرف سنگ آهک جهت خوراک دام و طیور سالیانه بطور متوسط ۳۷۰ هزار تن است. یکی از مسائل محدود کننده مصرف آهک که بایستی حتما مد نظر قرار بگیرد هزینه حمل این ماده معدنی از سر معدن تا محل مصرف می باشد که این مشکل می تواند خیلی از موارد معدنی را حذف نماید.
با وجود اینکه روند مصرف صدفهای دریایی برای طیور افزوده می گردد ولی این ماده جهت تأمین کلسیم مورد نیاز نشخوار کنندگان و سایر حیوانات پرورشی کمتر مصرف می گردد.
صدفهای دریایی جهت تأمین ویتامینهای مورد نیاز کمتر مورد توجه قرار می گیرند. به هر حال این ماده معدنی دریایی سالیانه در کشورهای اروپایی ۱۰۰ هزار تن جهت مصرف خوراک دام و طیور استفاده می گردد.
به هر حال تأمین کلسیم مورد نیاز طیور در صنعت پرورش مرغان تخمگذار از اهمیت بسزایی برخوردار است. زیرا که جیره غذایی طیور ارتباط مستقیم با مقاومت پوسته تخم مرغ دارد. ثابت شده است که استفاده از صدف دریایی در خوراک طیور باعث افزایش کیفیت پوسته تخم مرغ گردیده و سایز تخم تولید شده را نیز افزایش داده و در نهایت باعث کاهش شکستگی تخم مرغها می گردد.
بنابر گزارش با اضافه کردن (۵-۴ ) درصد صدف دریایی به خوراک طیور ۲% کاهش شکستگی تخم مرغ را سبب می شود. در جدول شماره ( ۱-۶ ) آنالیز شیمیایی نوعی صدف دریایی که جهت مصارف خوراک دام و طیور استفاده می گردد آورده شده است.

جدول شماره ( ۱-۶) آنالیز صدف دریایی مصارف خوراک دام و طیور
Caco3 %93 Na %81 /0 Fe P.P.M 5/0
Ca %37 cl %56/0 Cu p.p.m 6
co3 %56 Mn p.p.m85 مواد آلی %۸/۲
Mg %18/0 K p.p.m131 چگالی Cm3 /g 8/2

۱-۷-۲ منابع تأمین کننده فسفر:
منابع تأمین کننده فسفر مورد نیاز و ترکیبات معدنی مورد استفاده در خوراک دام و طیور در فصول بعد بیشتر توضیح داده خواهند شد لذا در این قسمت از ارائه توضیحات صرفنظر می گردد.
۱-۷-۳ منابع معدنی تأمین کننده منیزیم

منیزیم از کلاتیونهای مهم و ضروری در تغذیه حیوانات و گیاهان است. این عنصر نقش بسیار مهم و اساسی در فعال کردن صدها آنزیم داراست.
کمبود این عنصر بیشتر در حیوانات نشخوار کننده و شیرده که در چراگاهها تغذیه می شوند مشاهده می گردد. این کمبود دلایل متعددی می تواند داشته باشد که از آن جمله می توان به کاهش مقدار منیزیم قابل دسترسی از گیاه که در نتیجه استفاده از گیاهان تازه پرورش یافته با کودهای نیتراته ناشی می شود، شرایط آب و هوایی و تغییر ترکیب جیره غذایی اشاره کرد.

امراض متعددی در اثر کمبود منیزیم در حیوانات مشاهده می گردد که می توان سرگیجه، ریزش مو، ضایعات پوست، ایجاد لخته های خون در لاله گوش و تورم لثه و غیره نام برد. در مرغان تخم گذار کمبود منیزیم باعث کاهش سریع تخم گذاری، کاهش اندازه تخم مرغ و وزن تخم مرغ می گردد. مقدار کلسیم و فسفر جیره باعث افزایش منیزیم مورد نیاز جوجه ها می شود.

چندین روش تأمین منیزیم مورد نیاز حیوانات وجود دارد. معمول ترین روش تأمین عنصر منیزیم به شکل منیزیم کلسینه۱ ‌می باشد. در شرایط ایده آل مقدار جذب منیزیم از این ترکیب بهتر می باشد.
عواملی که روی این جذب تأثیر می گذارد عبارتند از اندازه ذرات، درجه حرارت، عمل کلسینه منیزیم، منابع تأمین ماده معدنی.
بهترین دما جهت کارایی بالا و جذب بهتر در عمل کلسینه کردن ۸۰۰ الی ۱۰۰۰ درجه سانتیگراد می باشد. در عمل جهت مصارف خوراک دام سایز منیزیم کلسینه بصورت معمول mm 5/1 – ۱/۰ می باشد. جهت مصارف خوراک طیور و آبزیان این رنج بین ۲ /۰ – ۱/۰ می باشد. منیزیم کلسینه بصورت جعبه های لیسیدنی، ترکیبات خوراکی بصورت پاشیده شده در چراگاهها ، همچنین بصورت منیزیم محلول در منابع نوشیدنی حیوانات جهت تأمین منیزیم استفاده می گردد. مصرف سالیانه این ترکیب در انگلستان بالغ بر ۴۰ هزار تن و در ایالات متحده حدود ۸۰-۶۵ هزار تن کوچک می باشد. در جداول شماره ( ۱-۷) نمونه ای از آنالیز شیمیایی منیزیم کلسینه مورد استفاده در خوراک دام و طیور آورده شده است.

جدول شماره (۱-۷ ) آنالیز شیمیایی منیزیم کلسینه مصرفی در خوراک دام و طیور
حداقل مقدار قابل قبول
%۸۵ Mgo
%7 ‍‍Cao
% 6/3 Sio2
%5/2 Fe2o2
%4/0 Al2o3
%5/1 LOI

۱-۷-۴ نمک Nacl
طلب نمک برای برقراری حیات یک پافشاری ذاتی برای تمام حیوانات است. نمک طعام تأمین کننده دو عنصر مهم و اساسی سدیم و کلر برای بدن حیوان می باشد. مقدار مصرف نمک برای گاوهای شیری قابل توجه می باشد. روشهای تهیه نمک برای خوراک دام و طیور عبارتند از: تهیه بلوکهای لیسیدنی از نمک و افزودن بصورت پاشیدن روی خوراک و ترکیب با سایر مواد غذایی .

کیفیت سنگ نمکهای معدنی برای مصارف خوراک دام و طیور متفاوت است. بایستی حداقل ۹۲% حاوی نمک طعام Nacl باشد. اندازه ذرات مصرفی جهت گاوها پنج میلیمتر می باشد. برای طیور اندازه ذرات کوچکتری مورد نیاز بوده و کیفیت نمک مصرفی نیز بایستی بهتر باشد. سایز مورد نیاز طیور (۶/۰ –۱۵/۰ ) میلیمتر می باشد. مصرف نمک در صنعت خوراک دام و طیور در کشور انگلستان به ۷۸ هزار تن در سال و در کشور آمریکا حدود ۰۰۰/۲۰۰۰ (دو میلیون ) تن کوچک در سال است.
نمکهای سدیم به آسانی جذب و در بدن به گردش در می آیند.

افزایش جزئی سدیم در جیره طیور و سایر حیوانات معمولاً مشکل مهمی بوجود نمی آورد مگر اینکه آب مصرفی حاوی مقداری نمک باشد. طیور با افزایش مصرف آب، نمک زیادی را دفع می کنند. حدود ۷% نمک در آب آشامیدنی باعث آبکی شدن مدفوع، کاهش رشد، کاهش اشتها، و احتمالاً تلفات جانی می گردد.

کلرمیل ترکیبی اضافی برای ترکیب با پروتئین دارد و این خاصیت کلر را قادر می سازد که در توان بخشی به قدرت یونی محیط خارج سلولی نقش عمده ای داشته و به عنوان آنیون دائمی گیرنده یون سدیم عمل نماید. در جدول شماره (۱-۸ ) مقدار مصرف نمک بصورت پوند در سال برای گروهی از حیوانات ارائه شده همچنان که قبلاً توضیح داده شده مصرف نمک برای گاوهای شیری بالا می باشد.

جدول شماره (۱-۸) مصرف سالیانه نمک برای برخی از حیوانات
حیوان Ib/year حیوان Ib/gear
گاوهای شیری ۵/۵۳ بوقلمون ۹
گاوهای گوشتی ۲۲ بره ۵/۴
گوساله (۲-۱ ساله) ۱۸ بزغاله ۵/۴
گوساله((۱-۰) ساله ۹ بوفالوی آبی ۲۵/۲۹
بز شیری ۱۸ طیور در خوراک ۴۱۷/۰
بز گوشتی ۹

۱-۸ برخی از کانیهای کم مصرف
علاوه بر کانیهای ذکر شده اغلب حیوانات احتیاج به مقدار متنابهی از عناصر را دارند. مقدار مصرف این عناصر و یا ترکیبات مختلف شیمیایی آنها در جیره خوراک دام و طیور کم می باشد. ولی بالا بودن قدرت مانور و قیمت این ترکیبات در مقایسه با عناصر پر مصرف یا ترکیبات معدنی آنها ارزش قابل توجهی را به این گروه می دهد. عناصر مهم و اساسی که در صنعت خوراک دام و طیور اغلب به صورت ترکیبات معدنی و شیمیایی به جیره غذایی افزوده می گردند عبارتند از: مس، منگنز، روی، آهن، سلنیم، کبالت . در این نوشتار بیشتر در مورد منگنز و منابع تهیه و ترکیب شیمیایی آن پرداخته می شود و در مورد برخی از عناصر توضیحات مختصر ارائه می گردد.

۱-۸-۱ منابع معدنی تأمین روی
بدن یک حیوان معمولی جمعا حدود mg/kg 30 روی دارد. روی در برخی از آنزیمهایی که در سوخت و ساز پروتئین ها و کربو هیدراتها دخالت دارند وجود دارد. کمبود روی در طیور باعث تعویق رشد، کوتاه و ضخیم بودن استخوانها و بزرگی مفصل زانو، ضایعات پوستی بخصوص در ناحیه پاها، کاهش رشد پرها و کاهش تولید تخم مرغ می گردد. در اکثر حیوانات اثرات کمبود روی مشابه طیور می باشد. کمبود روی در انسانها باعث کوتاهی قد، کاهش رشد بیضه ها و عدم بروز صفات جنسی و تشدید رنگ پوست می گردد. امکان تأمین روی مورد نیاز انسان از طریق افزایش روی در تخم مرغ، گوشت ، مرغ و خوک وجود دارد.

علاوه بر مصرف خوراکی، ترکیبات روی اثرات قابل توجهی بر سوخت و سایر بهبود سوختگی و زخمها دارد. اگر چه به نظر می رسد مقدار روی موجود در بدن قبل از سوختگی و زخم اهمیت اولیه ای در سرعت بهبود داشته باشد ولی این امکان وجود دارد که با مصرف نمکهای روی سرعت التیام زخمهای جراحی شده را تسریع نمود.

در مواردی که غذای معمولی روی مورد نیاز طیور را تأمین نکند از منابع معدنی روی استفاده می گردد که با توجه به قیمت آنها و سهل الوصل بودن آنها در شرایط متفاوت از سولفات روی، اکسید روی و کربنات روی استفاده می گردد.

۱-۸-۲ منابع تأمین آهن
آهن مورد نیاز بدن حیوانات بطور متوسط (۸۰-۲۰) mg/kg‌می باشند آهن در بدن حیوانات نقشهای مهم و اساسی را داراست که مهم ترین آنها وجود آهن در هموگلوبین خون می باشد. بطوریکه هموگلوبینهای خالص انواع حیوانات ( ۳۳۵/۰ ) درصد آهن داراست. با توجه به این توضیحات کمبود آهن باعث کمبود خون در بدن، زرد ی پوست، کاهش حجم هموگلوبینها می گردد. زیادی نمکهای آ‌هن در جیره باعث اختلالات تغذیه می گردد، مانند فسفات آهن غیر محلول که باعث کاهش جذب فسفر می گردد. فسفات آهن غیر محلول عناصر معدنی کمیاب را جذب کرده و در نتیجه مانع جذب آنها نیز می گردد.

زرده تخم مرغ منبع خوبی از آهن می باشد و یکی از بهترین منابع آهن در تغذیه انسان است. زیادی آهن زرده تخم مرغ باعث نارضایتی مصرف کنندگان می شود به دلیل اینکه سبز رنگ شدن هاله زرده تخم مرغ در هنگام آب پز کردن تخم مرغها شکسته می شوند قابل رؤیت است.
کمبود آهن موجود در جیره خوراک دام و طیور بصورت نمکهای معدنی و ترکیبات شیمیایی برطرف می گردد. در ایران بیشترین ترکیب مصرفی سولفات آهن می باشد که به راحتی از ترکیب اسید سولفوریک با قراضه های آهن تهیه می گردد از سایر ترکیبات آهن همانند اکسید هیدراته آهن در تهیه مکملهای معدنی استفاده می گردد.

۱-۸-۳ منابع معدنی تأمین منگنز
در مورد ترکیبات منگنز و موارد مصرف آن در تهیه خوراک دام و طیور بدلیل اهمیت اقتصادی آن در ایران در یک فصل جداگانه بطور کامل بحث خواهد شد.
۱-۹ کانیهای غیر مغذی
عناصر و ترکیبات معدنی که قبلاً معرفی گردیدند ارزش حیاتی و بیولوژیکی برای بدن حیوانات و انسانها دارا بودند. اما یکسری از مواد معدنی در جیره خوراک دام و طیور مصرف می گردند که فاقد ارزش غذایی می باشند. هدف از افزودن این مواد معدنی متفاوت می باشند. خوراک دام و طیور بصورتی آماده می گردد که علاوه بر داشتن هزینه معقول، حاوی حداکثر مواد مغذی موجود برای ایجاد حداکثر رشد، تخمگذاری و راندمان غذا باشند. منظور اطمینان از مصرف، هضم، عدم تخریب،

جذب و انتقال مواد مغذی به سلولهای بدن، علاوه بر غلظتهای مناسب و متعادل مواد مغذی، بعضی افزودنیهای خوراکی غیر مغذی نیز به جیره اضافه می گردد. بعضی از افزودنیها به منظور تغییر در سوخت و ساز و کوششی جهت ایجاد رشد بهتر و تولید محصول نهایی معقول تر مورد استفاده قرار می گیرد. بعضی از اثرات مفید افزودنی های غذایی غیر مغذی معدنی به شرح زیر است:

۱- مواد معدنی چسباننده مصرفی در تهیه پلت (گندله) و حفظ بافت و استحکام خوراکهای پلت شده.
۲- چاشنی برای بهبود مزه خوراک.
۳- در بعضی شرایط آنزیمهای جذب بعضی از مواد مغذی را افزایش می دهند.
۴- جلوگیری از رشد کپکهای مضر در خوراکها
۵- وارد ساختن بعضی از عناصر در ساختمان مولکولی مواد غیر مغذی
۱-۹-۱ بنتونیت

بنتونیت جزء کانیهای رسی است. بنتونیتها به دو طریق گرمابی و رسوبی تشکیل می شوند و مهمترین ذخایر بنتونیت دنیا از نوع رسوبی می باشد. در این حالت خاکسترهای آتشفشانی اسیدی- حد واسط هنگامی که در محیطهای دریاچه ای قلیایی برجای گذاشته می شوند، ضمن واکنش با آب اسمکتیت و دیگر کانیها را می توانند تشکیل دهند. مهمترین بخش بنتونیت را کانیهای گروه اسمکتیت تشکیل می دهند. اسمکتیت شامل سریهای دی اکتاهدرال و تری اکتاهدرال

است. کانیهای سری دی اکتاهدرال شامل مونت موریو نیت، بیدلیت نانترونیت و انواع تری اکتاهدرال شامل کانیهای هکتوریت و ساپونیت است. از خواص مهم کانیهای گروه اسمکتیت جانشینی یونی، خاصیت شکل پذیری، انبساط یونی را می توان نام برد. میزان خواص کانیهای نام برده به ترکیب شیمیایی و ساختمان مولکولی آنها بستگی دارد. در کانی مونت موریونیت سدیم دار میزان جذب

یونی، شکل پذیری و انبساط و انقباض از نوع کلسیم دار بیشتر است، ابعاد شبکه مونت موریونیت سدیم و کلسیم از ۶/۹ آنگستروم در حالت معمولی به ۲۰ آنگستروم در صورتی که رطوبت محیط صد در صد باشد افزایش خواهد یافت. میزان جذب و تورم مونت موریونیت سدیم دار چندین برابر حجم آن است، به طوری که حالت ژله ای، پلاستیکی و چسبندگی به خود می گیرد.

مصارف عمده بنتونیت شامل ریخته گری، تهیه گندله آهن، جمع آوری فضولات حیوانی، حفاری، محیط زیست و مواد غذایی و غیره می باشد. میزان تولید بنتونیت تولیدی دنیا در سال ۱۹۹۴ برابر با ۲/۸ میلیون تن بوده است. در ایران بدلیل گسترش فعالیتهای آتشفشانی بویژه دوران سوم ذخایر بنتونیت بسیار خوبی تشکیل گردیده است. در این مورد می توان به معادل استانهای اصفهان، خراسان، سمنان، یزد اشاره کرد.

بنتونیت در افزایش کیفیت تهیه خوراک دام و طیور تأثیر بسیازی دارد همچنین ثابت شده است که افزودن آن باعث افزایش تولید شیر، تخم مرغ و سایز آن می گردد. بنتونیت باعث جذب ویتامین A از معده حیوان، هضم و جذب بهتر خوراک موجود در معده حیوان می گردد. عامل دیگری که مصرف بنتونیت به همراه خوراکیهای دانه ای مانند گندم، جو، و غیره را توجیه می کند. کنترل اسید حاصل از خوراکهای دارای مقدار زیاد گندم است.

بنتونیت نوع سدیک از دیر باز جهت پلت (گندله سازی خوراک ) در مزارع پرورش طیور کاربدر داشته است. اما بطور اساسی از دهه ۱۹۷۰ به بعد در خوراک دام و طیور جهت بهینه سازی و افزایش تولیدات مورد استفاده واقع گردیده است. گزارشهای متفاوت و قابل توجهی از افزودن بنتونیت و تأثیرات مفید آن وجود دارد. جالبترین گزارش مربوط به افزودن نوعی بنتونیت است که در کشور پاکستان فرآوری و تهیه می گردد. که این بنتونیت (RB) نامیده اند.
با افزودن ۵/۱ درصد RB‌در خوراک طیور تخمگذار باعث افزایش تعداد تخم مرغ به مقدار ۱۵% و افزایش سایر تخم مرغهای تولیدی حدود ۱۰ درصد گردیده است. همچنین باعث افزایش مقاومت پوسته تخم مرغها نیز شده است.

از مزایای دگور استفاده از بنتونیت RB‌می توان به موارد زیر اشاره کرد.
۱- استفاده بهتر از خوراک و افزایش نسبت تبدیل به انرژی خوراک
۲- بهبود وضعیت سلامتی
۳- کاهش میکروبهای مضر و افلاتوکس ها در حیوانات نشخوار کنده
۴- کاهش نسبت مرگ و میر
۵- افزایش جذب پروتئین

اغلب تولید کنندگان گوشت به این حقیقت واقف شده اند که بنتونیت همانند سایر رسها باعث جذب کاروتین می گردد. جذب کاروتین (ماده اولیه ویتامین A در بدن حیوان ) باعث تولید روغن بیشتر می گردد. کشور استرالیا بعنوان یکی از کشورهای بزرگ تولید کننده و پرورش دهنده حیوانات مصرف بنتونیت در این صنعت ۳۰ هزار تن در سال می باشد. ۸ درصد این مقدار بنتونیت نوع سدیک بوده و ما بقی مربوط به بنتونیت نوع کلسیک و بنتونیت نوع کائولین می باشد.
به طور کلی مصرف بنتونیت در علم تهیه خوراک دام و طیور مراحل ابتدایی خود را طی می کند. در آمریکا در دهه ۱۹۷۰ بنتونیت اضافه شده به خوراک دام و طیور ۵ درصد بوده ولی اداره کنترل خوراک این کشور افزودن مقدار ۵/۲ درصد به خوراک دام و طیور را توصیه می کند. در جداول شماره (۱-۹) و (۱-۱۰ ) آنالیز شیمیایی و خواص تبادل یونی نمونه ای از بنتونیت مصرفی در خوراک دام و طیور آورده شده است.
جدول شماره (۱-۹) آنالیز شیمیایی و برخی خواص بنتونیت مصرفی در خوراک دام و طیور
سدیم Na 2-3/1 درصد
کلسیم Ca (7/0-2/0) درصد
منیزیمMg 9/0-3/1 درصد
آهن Fe 6/2-7/1 درصد
پتاسیم K 33/0 – ۱۶/۰ درصد

سیلیکات Sio2 9/29-27 درصد
آلومینات Al2o3 5/10-9 درصد
دانسیته حجمی پودر Lbs/cu.fe 57-52 درصد
دانسیته حجمی دانه ای Lbs/cu.fe 69-62 درصد

جدول شماره (۱-۱۰) ظرفیت تبادل یونی برای عناصر رطوبت، Ph بنتونیت مصرفی در خوارک دام و طیور
سدیم Na Mg/100gr 65-60
کلسیم Ca Mg/100gr25- 5
منیزیمMg Mg/100gr 5 – ۱
پتاسیم K Mg/100gr 5-1
کل TcEc Mg/100gr95 – ۸۵
PH در ۶ درصد سوسپانسیون ۵/۱۰ – ۵/۸
رطوبت محتوی ۱۲-۵ درصد

۱-۹-۲ سپیولیت Sepiolite
سپیولیتها جزء گروه هورمیت Hormit ‌ از کاینهای رسی می باشد. گروه هورمیت به دو کانی پالیگورسکیت Paly gorskite و سپیولیت اطلاق می گردد که ترکیبات پیچیده ای سیلیکات منیزیم می باشند. کرسیتالهای آنها بصورت کشیده و دراز می باشند. ساختار این کانیها دارای کانالها و شیارهایی است که به این کانیها خواص بی نظیری در جذب و حذف بعضی مواد را داده است. بدلیل چاشنی منیزیم و آهن بجای آلومینیم در ساختار کریستالی در سطوح اکتاهدرالی این کانی

رسی یک سطح با بار منفی ایجاد گردیده است و با توجه به اینکه این کانی دارای سطح ویژه گسترده در حدود ( ۱۵-۷۵ ) متر مربع بر گرم می باشد در نتیجه عامل موثری در جذب مولکولها و یونهای عناصر بوجود آمده است. ظرفیت تبادل کاتیونی سپیولیتها ( ۵۰-۲۰) ملی اکی والان بر ۱۰۰ گرم است. که کمتر از اسمکتیت و بیشتر از کائولن می باشد.

کانی سپیولیت دارای کانهالها و شیارها یی در ساختمان مولکولی کریستالی خود است که قطر این شیار در حالت معمولی و طییعی a 6 (شش آنگستروم) می باشد که بوسیله آب و کاتیونهای هیدراته پر گردیده است. این مواد پر کننده را می توان توسط عمل حرارت در دمای ۵۰۰ درجه سانتیگراد خارج ساخت و سپس این کانالهای تخلیه شده را به راحتی با مواد آلی و سایر مولکولها پر نمود.
تعیین دقیق تولیدات جهانی مشکل می باشد. بدلیل اینکه این کانیها به اتفاق گروه اسمکنیت بعنوان خاکهای رنگبر و جذب کننده ناخالصهای روغن Fuller در صنعت مصرف می گردد. بصورت تخمینی تولیدات دنیا در سال تقریبا ۵/۲ میلیون تن می باشد. کشورهای آمریکا ، اسپانیا، ترکیه در تولید سپیولیتها مطرح می باشند.

این کانی در صنایع مختلف به دلیل خواص بی نظیر خود مورد استفاده واقع می گردد که از آن جمله صنایع تصفیه، کشاورزی، کاتالیتها، حفاری و رنگبری و غیره می باشد. در کشورهای اروپایی سالیانه ۱۲۰ هزار تن به خوراک دام و طیور در صنعت دامپروری افزوده می گردد. بطور کلی این ماده معدنی به دلایل زیر به خوراک دام و طیور افزوده می گردد.
۱- حامل (Premix carrier ) 2- عوامل ضد کپک (anti-caking)

۳- منقبض کننده ( Binder ) 4- عامل تسریع رشد ( Crowth promoter )
مشخصه ای که سپیولیتها را به عنوان یک حامل مورد توجه قرار داده است ظرفیت پایین تبادل یونی آنها می باشدکه به کانی خاصیت پایداری شیمیایی داده که از واکنش با مواد فعال در موقع حمل جلوگیری می کند. تهیه کنندگان فورمول جیره به دنبال فورمول کلی هستند که به طور کلی تأثیرات متقابل مواد را در خوراک توجیه کنند. با توجه به اینکه اکثر خوراکهای دام و طیور بصورت پلت تهیه می گردد با افزودن (۴-۲) درصد سپیولیت باعث بهم چسبندگی خوراک می گردد (همانند سایر

رسها ) در مواقعی که از فشار استفاده می گردد خواص جذب کنندگی ( Sorbtive ) و ژلاتینی Gelline ‌سپیولیت ظاهر می گردد که باعث پایداری و سختی هر چه بیشتر اجزاء پلت می گردد. بدلیل اینکه سپیولیت امکان استفاده از چربی بیشتر در ترکیبات خوراک بدون تغییر و کاهش در کیفیت خوراکها را فراهم می سازد در مواقعی که افزودن مقدار زیاد چربی و روغن در ترکیب غذایی مد نظر باشد استفاده از سپیولیت بعنوان منقبض کننده قابل توجه می باشد.

مطالعات نشان داده است که سپیولیت در افزایش رشد حیوانات نقش مؤثری داراست. سپیولیتها بدلیل داشتن خواص کلوئیدی، ظرفیت تبادل یونی و ظرفیت جذب کنندگی به احتمال فراوان با تولید خواص ژلی در معده حیوان مدت زمانی گوارش را زیاد تر کرده و در نتیجه باعث جذب بیشتر مواد مغذی ازیک مقدار یکسان خوراک می گردند. عمده تحقیقات کاربرد سپیولیتها روی طیور تخم گذار نتایج قابل توجه و دلگرم کننده ای داشته است در جدول شماره (۱-۱۱) برخی از مشخصات سپیولیتهایی که در خوراک دام و طیور استفاده می شوند آورده شده است.

جدول شماره (۱-۱۱) برخی از مشخصات سپیولیتهای مصرفی در خوراک دام و طیور
کاربرد عامل ضد کپک منقبض کننده
سایز ذرات (ASTM) 120-50 100
چگالی حجمی g/lit 30-/+615 40-/+545
رطوبت درصد ۲-/+۸ ۲-/+۸
جذب روغن و ستیتگاوس درصد ۷-/+۹۲ –
جمذب ورغن لاینزد – ۵-/+۹۳
نگهداری آب درصد ۱۴۷ ۱۵۰
سختی ماوس ۵/۲-۲ ۵/۲-۲

ظرفیت تبادل کاتیونی meg/100gr 5-/+15 5-/+15
1-9-3 پرلیت و ورمیکولیت Perlite and verrmiculite
پرلیت: پرلیت نوعی سنگ آتشفشانی با ترکیب اسیدی تا حد واسط است که در محیط آبدار یا مرطوب تشکیل می گردد و دارای بافت شیشه ای است. میزان آب همراه پرلیت در حدود ۲ تا ۵ درصد است. بعضی از دانشمندان معتقدند پرلیت از هیدراسیون اپسیدین ها حاصل گردیده و آب موجود در آن بصورت مولکولی و هیدروکیل است. نسبت مقدار این دو نوع آب به میزان فرآوانی

اکسید کلسیم و منیزیم بستگی دارد. مصارف عمده پرلیت به عنوان پر کننده ها، عایق حرارتی و صوتی بتون سبک و در صنایع کشاورزی می باشد. میزان پرلیت مصرفی جهان در سال ۱۹۹۷ ، ۸/۱ تا ۹/۱ میلیون تن گزارش شده است. کشورهای مهم تولید کننده پرلیت آمریکا، روسیه، یونان، ایتالیا، ژاپن و غیره
ذخایر بزرگی از پرلیت در ایران گزارش شده است که می توان به ذخایر و پتانسیل های معدنی شهرستان میانه، تبریز، بیرجند، فردوس، طبس، اشاره کرد. همچنین در دیگر نقاط ایران از جمله استان سیستان و بلوچستان، و شهرستانهای نائین و کاشان نیز ذخایر، پرلیت کشف شده است.
ورمیکولیت:

عنوان ورمیکولیت به گروهی از سلیکاتهای آلومینیوم فرومنیزیم دار اطلاق می گردد که از نظر شیمیایی مشابه اسمکتیتهای تری اکتائدر و از نظر بلور شناختی مشابه تالک می باشند. عدم تعادل بار الکتریکی ناشی از جایگزینی آلومینیوم (Al) بجای سلسیوم (SI) در لایه تترائدری بوده که با حضور یونهای منیزیم و گاهی سایر یونها جبران می گردد. ورمیکولیت در اثر شوک حرارتی به ۲۰ تا

۳۰ برابر حجم اولیه خود رسیده ورقه ورقه می شود. کاربرد ورمیکرلیت منبسط بدلیل سه خصوصیت مهم آن یعنی جرم حجمی پایین، عایق بودن آن در مقابل حرارت و صدا و قابلیت تعویض کاتیونی مورد توجه صنایع می باشند. از اینرو عمدتا در تولید مصالح ساختمانی، عایق کاری، و در تهیه کودها و سموم کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد.

تولید جهانی ورمیکولیت منبسط در سال ۱۹۹۵ میلادی ۶۰۶ هزار تن بوده است. ایالات متحده آمریکا و آفریقای جنوبی بزرگترین تولید کننده ورمیکولیت می باشند. معدن ورمیکولیت کلیبر به عننوان اولین معدن شناخته شده ورمیکولیت ایران در ارتفاعات قره داغ منطقه کلیبر در داخل سنگهای پیروکسنی و گابروئی قرار دارد.
کانیهای ورمیکولیت و پرلیت قابلیتهای متنوعی در تهیه خوراک دام و طیور دارند که از آن جمله:
۱- حمل کنسانتره خوراک و عناصر کم مقدار مورد نیاز بدن حیوان
۲- افزایش سرعت رشد بهتر در مواقعی که با زئولیت و سپیولیت مقایسه می شود.
۳- افزایش کیفیت فیزیکی خوراک و عامل جلوگیری کنند از جدایش مواد خوراکی از همدیگر
۴- عامل ضد کپک و منقبض کنده

افزودن پرلیت و ورمیکولیت در خوراک گاوهای شیری باعث رقیق شدن شیر و تولید شیر کم چرب و مداوم و پایدار می گردد. در مواقعی که پرلیت به خوراک طیور (broiler ‌) افزوده می گردد. باعث کاهش چربی گوشت می شوند با افزودن (۳-۱ ) درصد پرلیت به خوراک طیور می توان به حالت بهینه اقتصادی دست یافت. پرلیت کاربردی در خوراک حیوانات بصورت دانه های بسیار ریز (mm 2-1) و ورمیکولیت معمولا بصورت میکرونیزه ( mm 5/0 – ۱/۰ ) مصرف می گردد. با افزودن سه درصد ورمیکولیت در خوراک طیور تخم گذار نتایج زیر حاصل می شود:

افزایش ترکیبات خون ( افزایش ۱۴ درصد پروتئین آن)، بهبود کیفیت تخم مرغها، افزایش وزن طیور بطور متوسط ۵/۹ درصد تأثیر روی تخم گذاری در هفته اول، افزایش وزن تخم مرغها بطور متوسط ۴/۳ گرم و همچنین افزایش ویتامین A و کاروتین.
این کانیها به دلیل جذب و دفع مواد ترشح شده می توانند باعث کاهش و ازبین بردن امراض و بلایای حیوانی گردند. بنابراین باعث کاهش آلودگی های بدن، گوشت حیوان و شیر تولیدی می گردند. بعضی از مواد همانند روغن می توانند توسط پرلیت و ورمیکولیت در خوراک مخلوط شوند با

توجه به خاصیت تبادل یونی می توان بعضی از عناصر مورد نیاز را توسط این خاصیت در خوراک نوشخوارکنندگان و آبزیان مورد استفاده قرار داد. تحقیقات گسترده ای در مورد افزودن پرلیت به خوراک دام و طیور صورت گرفته است که در نتیجه باعث افزایش و تسریع رشد حیوانات گردیده است. این کانی در مقایسه با سپیولیت و زئولیت در مصرف یک نتایج بهتری را می دهد.و یک عامل مهم دیگر در افزودن پرلیت کاهش سرعت مراحل گوارش می باشد که درنتیجه این عمل موا

د غذایی خوراک بیشتر جذب بدن حیوان گردد. پرلیت امکان جذب بهتر مواد آلی و سایر ترکیبات در مراحل گوارشی حیوانات نشخوارکننده را فراهم می سازد. همچنین پرلیتها همانند زئولیت در جذب آمونیوم حاصل از دفع مواد خوراکی موثر می باشند.
موارد ذکر شده فوق دلایلی کافی جهت استفاده از ورمیکولیت وپرلیت در صنایع خوراک دام و طیور می باشند ولی کاربرد این مواد هنوز محدود می باشد.

در بازار تجارت انگلستان مصرف ورمیکولیت در صنایع خوراکی حیوانات از مقدار حداکثر خود در دهه ۱۹۷۰ از مقدار ۳۰۰۰ تن در سال به ۸۰۰ تن در سال ۱۹۹۳ رسیده است همچنین بازار مصرف این ماده معدنی جهت صنایع خوراک دام و طیور در اروپا بیش از ۱۵۰۰ تن در سال نمی رسد.
مهمترین دلایل کاهش مصرف این ماده معدنی افزایش قیمت این کانیها می باشد که در صنایع دیگر با سرعت بیشتری قابلیتهای جدید کاربردیشان یافت می گردد.

بهمین دلیل با وجود اینکه ورمیکولیت ها بهترین حامل خوراک می باشند ولی از لحاظ قیمت قادر به رقابت با سایر کانیها با قابلیت حمل کنندگی کمتر نمی باشند. در جدول شماره (۱-۱۲) نمونه ای از آنالیز شیمیایی و برخی خواص فیزیکی و شیمیایی پرلیتهایی که در صنعت خوراک دام و طیور مصرف می گردد آورده شده است.

جدول شماره (۱-۱۲) آنالیز شیمیایی و برخی خواص پرلیتهای مصرفی
در خوراک دام و طیور
سیلکون Sio2 %73
آلومینات Al2o3 %15
آهن Fe2o3 %2
سدیم Na2o %3

پتاسیم K2o %5
کلسیم + منیزیم ( بصورتcao+mgo ) %1
سایرین %۱
PH (5/7-5/6) درصد
مواد آلی صفر
سایر ذرات (۵/۰-۰ ) درصد

۱-۹-۴ تالک :
تالک سیلیکات منیزم آبدار است. این کانی در طبیعت در سنگهای دگرگونی یافت می گردد. تالک در شرایط مناسب در دگرگونی همبری نوع متاسوماتیزم و دگرگونی ناحیه ای تشکیل می گردد. عمده کانیهای همراه تالک عبارتند از: سرپانتین، کلریت، دولومیت، کلسیت و غیره. مصارف عمده تالک عبارتند از: کاغذ سازی، سرامیک، رنگ سازی، پلاستیک، پوشش بام، دارویی، کشاورزی و غیره.
میزان تالک تولیدی در سال ۱۹۹۵ بالغ بر ۸ میلیون تن بوده است. در ایران پتانسیلهای معدنی تالک زیادی گزارش شده است و معادن آن در استانهای لرستان، اصفهان، خراسان و تهران استخراج می گردند.

در خوراک دام و طیور تالک به عنوان عامل ضد کپک ( Anti – caking ) و یا اصل ضد چسبندگی (anti-stiching) مصرف می گردد. که این عمل برای ترکیب خوراک و تهیه پلت بکار می رود. تالک در مواقعی که به عنوان پوشش خوراک به کار برده شود مانع از تبخیر رطوبت موجود در خوراک می گردد. در خوراکیهایی که بصورت پودر تهیه می شوند تالک (۲-۱) درصد مصرف می گردد و در

خوراکیهایی که به شکل پلت می باشند. (۵/۰ – ۳/۰ ) درصد افزوده می گردد. تالک امکان ترکیب مخلوط کردن ترکیبات غذایی همانند ملاس دانه های روغنی، پالپ چغندر قند، شکر، اوره و چربی را در سطح گسترده در خوراک فراهم می سازند. اما نتایج در خیلی از موارد می تواند خارج از توجیه اقتصادی باشد. تالک مصرفی کشورهای اروپایی در صنعت خوراک دام و طیور در عرض یک سال ۳۵-۳۰ هزار تن تخمین زده شده است.

بخش دوم
منگنز و ترکیبات آن در صنایع کشاورزی « خوراک دام و طیور»

۲-۱ زمین شناسی منگنز :
منگنز فلزی است به رنگ نقره ای- خاکستری، دارای وزن مخصوص ۴۳/۷ (گرم بر سانتیمتر مکعب در دمای ۲۰ درجه سانتیگراد ) دمای ذوب آن ۱۲۴۳ درجه سانتیگراد و سختی آن در مقیاس ماوس برابر با پنج می باشد. این فلز در طبیعت خالص یافت نمی شود. تا کنون بیش از ۱۵۰ نوع کانی دارای منگنز شناخته شده است. در جدول شماره (۲-۱ ) برخی از کانیهایی که دارای ارزش اقتصادی می باشند آورده شده است.

جدول شماره (۲-۱ ) کانیهای منگنز دار که دارای ارزش اقتصادی می باشند.
هاسمانیت Mn3o4 72
آلباندیت mns 14/63
پلیانیت Mno2 1/63
پیرولوزیت Mno2 63-60
منگانیت Mn2o3H2o 62
برونیت Mn2o3,mn sio3 62

پسیلوملان Ba mn mn8 o16(OH)4 60-45
تفروئیت ۲mno, sio2 3/54
رودو کروریت Mn co3 47
رودونیت Mn sio3 42
اسپسارتیت ۳mno , Al2o3, 3sio2 3/33
نام کانی ترکیب شیمیایی درصد منگنز mn

از میان کانیهای شناخته شده اکسیدهای منگنز مهمترین گروه از کانیهای این فلز بشمار می آیند. بجز رسوبات کربناته امروزی منگنز در سنگهای آهکی تجمع نمی یابد ولی دولومیتهای غنی از منگنز در بعضی از نقاط دنیا گزارش شده است. سیلیکاتها و کربناتهای منگنز از منابع متفاوت در شرایط اکسید شوندگی با شتاب اکسیده و به هیدرواکسید تبدیل می گردند و پس از جابجایی (فواصل کم یا زیاد ) به کانیهای پایدار تبدیل می شوند.

مهمترین انواع کانسارهای منگنز از نوع رسوبی است که در شرایط دریایی و با فاصله ای از ساحل تشکیل می شوند. کانسارهای دگرگونی منگنز از منابع مهم دیگر به شمار می آیند. که بیشتر در هندوستان، برزیل، روسیه، بهره برداری می شود.

بطور کلی بر اساس داده های زمین شناسی ایران و ویژگیهای آثار و منابع شناخته شده کانسار منگنز را در کشور می توان به سه گروه اصلی زیر تقسیم کرد:
۱- کانسارهای رسوی همراه با توف، مواد آتشفشانی و رسوبات تخریبی
۲- کانسارهای گرمابی رگه ای مرتبط با فعالیتهای ولکانو- پلوتونی
۳- کانسارهای همراه با سازندهای آهکی
۲-۲ میزان تولید و مصارف منگنز
بزرگترین کشور تولید کننده منگنز عبارت است از آفریقای جنوبی، چین، استرالیا، و اکراین. در سال ۱۹۹۱ ایران با تولید ۶۵ هزار تن سنگ منگنز (% ۲۸ = mn ) در مقایسه با کل تولید دنیا ۲% درصد (دو دهم درصد) تولید را به خود اختصاص داده بود. این در حالی است که ایران جزء کشورهای بزرگ تولید کننده فولاد در جهان مطرح می باشد. در این راستا شناخت بهتر و اصولی تر از معادن و پتانسیل های معدنی منگنز کشور توصیه می شود.

حدود ۹۵ درصد از منگنز تولیدی در جهان به دلیل حذف عناصر مزاحم، افزایش سختی و مقاومت مصرف فرو آلیاژها در صنایع فولاد می گردد. ۵ درصد باقیمانده در صنایع غیر آلیاژی مانند تهیه انواع مواد شیمیایی ، تهیه کود شیمیایی، رنگ سازی، تهیه پر منگنات پتاسیم و سدیم، ساخت باطریهای خشک، بی رنگ نمودن شیشه ها، و خشک کننده ها در رنگ و غیره مصرف می گردد. با وجود اینکه مصارف غیر آلیاژی درصد کمی از مصرف کل را به خود اختصاص داده است ولی به دلیل نقش زیاد و موثر آن از اهمیت ویژه ای در صنایع مختلف برخوردار است.

بطور کلی میزان تولید فلز منگنز جهان در سال ۱۹۹۶ بالغ بر ۷ میلیون تن بوده است که حدود ۵/۶ میلیون تن در مصارف فروآلیاژ ها مصرف شده است.
ذخایر منگنز با عیارهای مختلف بصورت سنگ منگنز و سنگ آهن منگنز دار در نقاط مختلف کشور پراکنده است. مهمترین معادن منگنز در استانهای قم، تهران، خراسان، سمنان واقع است. بنابر برخی از گزارشها معادن منگنز با عیار بالا و ذخیره های محدود تر در استانهای زنجان، کرمان، کرمانشاه فعال می باشد.
۲-۳- نقش منگنز در خوراک دام و طیور
برت راند Bert Rand و همکارانش (۱۹۱۳-۱۹۲۸ ) اولین کسانی بودند که نشان دادند منگنز به مقدار نسبتا ثابتی در بافتها و اعضای گیاهان و حیوانات وجود دارد. کمرر، الویجم و هارت (۱۹۳۱) احتمالاً اولین کسانی وبودند که نشان دادند منگنز عنصری ضروری در تغذیه است. مصرف جیره هایی که بیشتر شامل شیر بود باعث کاهش رشد و تولید مثل در موشها گردید و افزودن منگنز

این عوارض را از بین برد. نقش منگنز در تغذیه طیور توسط رویلگوس، نوریس، هویزر کشف گردید.
ظاهراً جذب منگنز موجود در جیره کم است. جذب و دفع منگنز به ایجاد اتصالات طبیعی کیلاتها بخصوص با نمکهای صفراوی بستگی دارد. پس از تشکیل کیلات مصنوعی تغییر زیادی در توزیع منگنز بدن بوجود می آید. منگنز از راه مدفوع و از طریق صفرا دفع می شود. دفع منگنز بیشتر تحت تأثیر مقدار آن در جیره است و ظاهراً سایر یونهای فلزی یا تغییر در حالت اسید- باز بدن در دفع آن تأثیر ندارد.
کمبود منگنز در حیوانات با کاهش رشد، کاهش آهکی شدن استخوانها، نقص ساختمان استخوانها و کاهش تولید مثل در حیوان همراه است. کمبود منگنز در مرغهای تخمگذار و گله های مادر باعث کاهش تخم گذاری، کاهش جوجه دهی و افزایش تعداد تخم مرغهایی با پوسته نازک و بی پوسته می گردد.
۲-۳-۱ منابع تأمین منگنز

مورد نیاز بدن
سبوس برنج، گندم خرد شده ، پودر یونجه و بقایای تخمیری ذرت غنی ترین منابع گیاهی منگنز هستند. اما قابلیت دسترسی منگنز از این مواد سؤال برانگیز است. بیشتر جیره های طیور فاقد منگنز کافی هستند لذا برای جبران این کمبود از نمکهای معدنی منگنز استفاده می گردد. سولفات منگنز، کلر و منگنز، کربنات منگنز، پتاسیم پرمنگنات و دی اکسید منگنز همگی منابع تأمین کننده

منگنز در جیره دام و طیور هستند. سولفات منگنز در خوراک دام و طیور از لحاظ قابلیت بیولوژیکی جذب بهتر می باشد. البته حالت کلی تر اینکه جذب شکل سولفات عناصر توسط حیوانات بهتر از سایر ترکیبات شیمیایی آنها می باشد. در جدول شماره (۲-۲) درصد جذب ترکیبات مختلف منگنز برای طیور، نشخوارکنندگان و خوکها ارائه گردیده است.

جدول شماره (۲-۲ ) درصد جذب منگنز از ترکیبات مختلف آنها
ترکیب منگنز/حیوان طیور خوک نشخوارکنندگان
سولفات منگنز ۱۰۰ ۱۰۰ ۱۰۰
کربنات منگنز – ۷۰ –
اکسید منگنز ۱۰۰ ۹۰ ۱۰۰

منگنز مورد نیاز برای بدن طیور mg/k 40 و برای نشخوارکنندگان mg/k‌ ۲۵-۲۰ می باشد. با توجه به احتیاج بدن حیوان به منگنز و قابلیت بیولوژیکی جذب نمکهای معدنی منگنز مقدار مورد نیاز افزودنی در خوراک محاسبه می گردد. ترکیبات معدنی منگنز مورد استفاده بایستی حتی الامکان عاری از مواد سمی و عناصر سنگین باشد. در این رابطه کانسنگهایی که استفاده می گردد بایستی از معادنی انتخاب گردد که حتی الامکان فاقد عناصر مضر باشد. در غیر اینصورت با روشهای

فلوتاسیون و کانه آرایی بایستی مقدار عناصر مزاحم را تا حد مجاز پایین آورد. حداکثر مجاز وجود بعضی از عناصر سنگین در کانسنگ منگنز جهت مصارف خوراکی عبارتند از : سرب mg/Lit 5 ، جیوه mg/Lit 2/0 کادمیوم (۱)، آرسنیک (۵) ، سلنیم(۱) کروم (۵) ، نقره (۵) .
در جدول شماره (۲-۳) نمونه ای از آنالیز شیمیایی کانسنگ اکسید منگنز جهت مصارف خوراکی آورده شده است.

جدول شماره (۲-۳) آنالیز شیمیایی اکسید منگنز مصرفی در خوراک دام و طیور
عنصر درصد عنصر درصد
mno 77 Co 0/12
Al2o3 3 p 0/7
Fe2o3 4/4 As P.P.M 60
Sio2 3/2 Ca P.P.M 60
Mgo 0/23 pb P.P.M 175
Cao 0/60 Cd P.P.M 20
Mn 60 Hg P.P.M 1

۹۸% ذرات از سرند شماره ۱۰۰ عبور می کنند.
۲-۳-۲ تولید کنندگان ترکیبات منگنز
شرکت صنایع شیمیایی Sedema ‌ در آمریکا از بزرگترین تولید کنندگان اکسید منگنز جهت مصارف خوراکی است. همچنین در همان کشور شرکتهای Chemietals prince و American mineral از تولید کنندگان بزرگ نمکهای منگنز به حساب می آیند.

 

شرکت American mineral از بزرگترین تولید کنندگان سولفات منگنز در آمریکا می باشد. این شرکت سالیانه حدود ۷ هزار تن سولفات منگنز جهت مصارف خوراکی، کودهای کشاورزی تولید می کند. همچنین در این کشور شرکت Allied singal Inc از تولید کنندگان بزرگ سولفات منگنز می باشد. سالهای اخیر در ایران با توجه به اینکه مواد اولیه تهیه سولفات منگنز ارزان قیمت بوده و محصول بدست آمده مصارف زیاد و قیمت قابل توجه داشته است توجه افراد و شرکتهای زیادی را به خود جلب نموده بطوریکه با این روند نه تنها از واردات این محصول به کشور بی نیاز خواهیم شد بلکه، ایجاد رقابت و با افزایش کیفیت محصول بدست آمده قابل ارائه در تجارت جهانی خواهد

گردید. در حال حاضر اکثر تولید کنندگان بصورت پراکنده و کارگاهی محصول خود را تولید می کنند. از شرکتهای قابل ذکر در این مورد می توان به شرکت زین الدینی وابسته به صنایع شیمیایی پارچین تولید کنده سولفات منگنز، دامیار جامع تولید کننده اکسید منگنز جهت مصارف خوارک دام و طیور اشاره کرد. کل مصرف ترکیبات منگنز جهت مصارف کشاورزی بنا به گزارش ۱۹۹۳ در کشور آمریکا ۲۵ هزار تن کوچک بوده است. در این مصرف سولفات منگنز جهت مصارف خوراک دام و طیور بالغ بر ۱۴۰۰ تن در سال می باشد.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 97 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد