بخشی از مقاله
چکیده
موضوع و هدف از نگارش این مقاله، کتابشناسی توصیفی- انتقادي امیر علیشیر نوایی در ایران است. نخست، با استفاده از منابع قدیم و جدید، آثار نوایی در دو بخش آثار ترکی و فارسی معرفی و محتویات هر بخش هم به دو دسته آثار منظوم و منثور تقسیم شده، سپس تمام آثار چاپی نوایی از لحاظ مصحح، ناشر، سال و مکان چاپ معرفی و آثار خطی او هم از لحاظ شمارة نسخه و مکان نگهداري بررسی شده است.
بررسیها نشان میدهد که گاه اشتباهاتی در فهرستها و کتابشناسیها دربارة آثار نوایی رخ داده؛ گاهی حجم و تعداد ابیات آثار نوایی کمتر از آنچه که اکنون موجود است، تخمین زده شده و گاه نسخ برخی از آثار او ذیل عناوین آثار دیگرش معرفی شده؛ گاهی نام یک اثر واحد به دو صورت متفاوت ضبط و دو اثر مجزّاي از هم تصور شده و گاه زبان نسخ برخی از آثار اشتباهی ثبت شده؛ گاهی آثاري به نوایی نسبت داده شده که وجود خارجی ندارند و گاه دو اثر به دلیل تشابه اسمی، یک اثر واحد پنداشته شده و مباحث متنوع دیگري که در متن مقاله ذکر خواهد شد.
.1 مقدمه
شرح احوال و آثار امیر علیشیر نوایی - 844 - 906 - در منابع متفاوتی ذکر شده و تکرار آن در اینجا لازم نیست، ولی خلاصه وار باید گفت که نوایی از نویسندگان و شاعران دوزبانه سدة نهم و از امیران و ندیمان معروف سلطان حسین بایقرا - حک. - 875 -911 بوده که در برگزاري محافل ادبی و تشویق شاعران نقش مهمی داشتهاست
نوایی آثار متعدد منظوم و منثوري را به دو زبان ترکی و فارسی از خود بهجا گذاشته، طوريکه هم منابع معاصر نوایی و هم منابع معاصر ما آنها را برشمردهاند. اول از همه، جامی - م. - 898 در بهارستان غزلیات و خمسه ترکی نوایی را نام برده، سپس فخري هروي، مترجم مجالس النفایس نوایی ]لطایفنامه[ - ترجمه در - 927، غزلیات نوایی را در هیأت چهار دیوان غزل: غرایبالصغر، نوادرالشباب، بدایعالوسط و فوایدالکبر معرفی کرده و چهار مثنوي از خمسه را مشتمل بر حیرتالابرار، فرهاد و شیرین، مجنون و لیلی و سد سکندري، نام برده-است.
همچنین، فخري آثار زیر از نوایی را ذکر کرده: مجالس النفایس، خمسه المتحیرین، حالات سیدحسن اردشیر، حالات پهلوان محمد ابوسعید، منشت ترکی، عروض ترکی، مفردات در فن معما، وقفیه، تواریخ، قصه شیخ صنعان و دیوان فارسی. پس از بهارستان و لطایفنامه، در منابع سدة دهم و یازدهم مانند ترجمه حکیمشاه قزوینی از مجالسالنفایس، بدایعالوقایع واصفی، بابرنامه یا توزك بابري، تاریخ رشیدي، تحفه سامی، احسنالتواریخ، تاریخ الفی و کشفالظنون به آثار نوایی اشاره شده و در منابع معاصر ما نیز مانند الذریعه، جامی، نوایی، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تاریخ ادبیات در ایران، مقدمه دیوان امیر نظامالدین علیشیر نوایی و شرح احوال و آثار فارسی امیر علیشیر نوایی آثار نوایی معرفی شدهاست.
پس از مراجعه به منابع مذکور، درخواهیم یافت که هیچکدام از آنها بهطور جامع به معرفی آثار نوایی نپرداختهاند و اطلاعات آنها نیز با یکدیگر متفاوت است. برخی از این منابع یک اثر واحد را با عناوین متعددي ثبت کردهاند، برخی از آنها آثار تازهاي به نوایی نسبت دادهاند که روشن نیست از آن اوست یا نه و مهمتر از همه مخاطب نمیداند از آثار منسوب به نوایی چه تعداد به چاپ رسیده و چه تعداد در هیأت نسخه خطی باقی ماندهاست.
تمام عوامل مذکور نویسنده را برانگیخت تا در این مقاله به منابع متعددي مراجعه کند و فهرست جامعی از آثار نوایی و آثار منسوب به او ترتیب دهد و به کتابشناسی و نسخهشناسی آنها بپردازد. تأمل برانگیز است که هرچه از سدة نهم به سدة چهاردهم نزدیک میشویم، تعداد آثار منسوب به نوایی افزایش مییابد؛ به تعبیري آثار نوایی را میتوان به دو دسته طبقهبندي کرد. دسته اول، آثاري که از سدة نهم تاکنون به نوایی نسبت داده شده و با توجه به محتواي تذکرهها و وجود نسخ چاپی و خطی آثار نوایی، در انتساب آنها تردیدي نیست.
دسته دوم، آثاري است که در منابع سدة نهم تا یازدهم به آنها اشاره نشده و تنها در منابع سدة چهاردهم به نوایی نسبت داده شده و نسخ خطی برخی از آنها وجود دارد، ولی نسخ برخی از آنها موجود نیست. در این مقاله، تمام آثار نوایی به دو دسته آثار ترکی و فارسی طبقهبندي شده، سپس هرکدام از این دو دسته به دو زیرمجموعه آثار منظوم و منثور تقسیم شدهاست.
.2 کتابشناسی آثار نوایی
- 1 -2 آثار ترکی
- 1 -1 -2 آثار منظوم
.1 دیوان اشعار: دیوان ترکی نوایی از مهمترین آثار اوست. در بهارستان جامی :1367 - - 108 غزلیات ترکی نوایی بیش از پانزده هزار بیت تخمین زده شده و در ترجمه مجالس-النفایس نوایی ]لطایفنامه - 135 :1363 - [ ذکر شده که نوایی چهار دیوان غزلیات ترکی سروده که عبارتنداز: غرایب الصغر، نوادرالشباب، بدایع الوسط و فوایدالکبر. دیوان مورد بحث اولین اثر نوایی است که خود، آن را بین سالهاي 870 - 871 تنظیم کرده و خزائن المعانی نامیده است.
