بخشی از مقاله
چکیده
با توجه به رابطه فعالیت های انسان با فرهنگ، شهر بستری است که در آن امنیت از طریق فعالیت ها و فضاهایی که انسان در آن در ارتباط است ایجاد می شود. کالبد شهر، به بازنمایی این رابطه پرداخته و ارزش این رابطه را عینیت می بخشد. از آنجا که فضاهای شهری امروزی مؤلفه ای برای وقوع نابهنجاری های شهری و در نتیجه عدم وقوع امنیت در شهر می باشد، بنابراین بررسی جنبه های کیفی و کمی امنیت چه از لحاظ کالبدی و چه از لحاظ اجتماعی در فضاهای شهری امری ضروری است.
در این پژوهش که از روش تحلیلی- توصیفی استفاده شده است با هدف بررسی نقش و کاربرد روانشناسی محیطی برای محیط های شهری، ضمن شناخت و معرفی عوامل تأثیر گذار شهری و بررسی نقشی که در ایجاد یک سیمای شهری و هویت شهری ایفا می کنند به تأثیرات روان شناسانه و زیبا شناختی آن برای حل بحران های شهری می پردازد و در پایان به بررسی چگونگی ارتقاء آنها و در نهایت به بهبود اثرات روان شناختی مخصوصا تاثیر آن بر امنیت روانی می پردازد.
مقدمه
با توجه به اهمیت مسئله ی امنیت شهری در چند دهه ی اخیر، نظری ههای مختلفی در این زمینه ارائه شده است، نخستین رویکرد مدیران شهری به فضاهای شهری به منشور آتن بازمیگردد. این منشور را که کنگره ی بین المللی معماران در سال 1933 تدوین کرد، تأثیر عمیقی بر تجهیز فضاهای بیرونی شهرهای قرن بیستم گذاشت. در این منشور تفکیک و منطقهبندی با چهار کاربرد، سکونت، اشتغال، تفریح و عبور و مرور صورت گرفته بود. مهمترین نتیجهی تفکیک فضاها به چهار زون، خلق فضاهایی بود که هر یک فقط تا ساعاتی از شبانهروز براساس عملکرد خود فعال بودند و این امر مخالف امنیت شهری است؛ چرا که به بهترین فرصت برای جایگزینی و استقرار انواع بزهکاری تبدیل میشدند.
هیچ محیط یا فضایی نمیتواند نیاز همهی افراد را به طور کامل برآورده سازد.دامنهی وسیعتر فرصتها برای تعامل و کنش با یک محیط میتواند آن را برایتأمین نیازهای مردمی که از آن استفاه می کنند،مناسبتر سازد و بنابراین توانایی محیط را برای رویارویی با نیازهای مختلف افزایش دهد - چاپمن،. - 130-1384:131 به منظور امکان دستیابی هرچه بیشتر به راههای تأمین این نیازها، انسان همواره درطول تاریخ دست به ایجاد تغییراتی در محیط خود زده است.
اما این تغییرات همواره مطلوب نبوده و در پاره ای از مواقع باعث به وجود آمدن محیطهایی شده که انسان را دچار مشکل کرده است؛به طوری که ملاحظه میشود شرایط بشر درزندگی اجتماعی پیچیده امروز در سرتاسر جهان تنزل یافته است و امنیت شهری برای ساکنان موجود شهرها، و به علاوه برای ساکنان آیندهی نواحی شهری به طور فزایندهای غیر قابل زندگی و غیر جذاب شده است .
- fakhruddin, 1991: 95 - بسیاری از ناهنجاریهای امنیتی در جوامع شهری،مانند خشونت، پرخاشگری، تجاوز به حقوق دیگران و رعایت نکردن قانون، ضمن داشتن ریشههای تاریخی، فرهنگی و اقتصادی در کیفیت تعهد اجتماعی و رفتاری ناشی از آنها نهفته است - راهنمایی،. - 19 :1383 همواره از محیط و عناصر آن - رنگ،نور،ارتفاع و... - برای تاثیرگذاری بر رفتار انسانی استفاده شده است.تاثیر محیط بر انسان موضوع جدیدی نیست و از قدیم الایام از محیط برای تاثیرگذاری بر رفتار انسانها استفاده شده است. - Crowe,2000,p.54 - 1
روش تحقیق
پژوهش حاضر در گام نخست، ماهیت دانش روانشناسی محیطی و بعد اجتماعی آن را مورد بررسی قرار می دهد و در ادامه نقش دانش روانشناسی محیطی در فضاهای شهری را بازشناسی می نماید. در گام نهایی به ارزیابی اثر بخشی راهبردهای ارائه شده برای فضاهای مذکور در جهت ایجاد انگیزش و ترویج رفتارهای مناسب اجتماعی توسط کاربران این فضا ها می پردازد. مطالعه ی اسنادی و کتابخانه ای اساس بیان، تحلیل، توصیف مطالب موجود در این مقاله را تشکیل می دهند.
-1 مبانی نظری امنیت
اندیشمندان امنیتی همواره به هدف غایی از مطالعات امنیتی را ارتقا کیفیت زندگی اجتماعی انسان عنوان کردهاند.در تعاریف متعدد که از احساس امنیت از زمانهای بسیار دور - از زمان اراتوستن - تاکنون ارایه شده است بر رابطهی متقابل انسان و محیط تأکید شده است.جغرافیدانان همواره در پی بهینه کردن این رابطه در جهت مطلوبیت بخشی به روابط متقابل اجتماعی انسانها بودهاند. این پژوهش در قالب دیدگاه مکتب امنیت اجتماعی شدن و رفتار فضایی و مطالبات اجتماعی سعی در تبیین ویژگی های امنیت اجتماعی تأثیرگذار بر ادراک شهروندان از امنیت عمومی را دارد.
مکتب امنیت اجتماعی شدن در پی شناخت نقشههای احساسی وذهنی افراد و پرده برداری از ادراکات عمیق آنها دربارهی روابط اجتماعی سالم ومتقابل افراد است - شکویی، . - 111 :1384 در زمان ما هدف بسیاری از اندیشمندان امنیتی این است که در سراسر جهان با حذف ناامنیهای شدید اجتماعی، همهی گروههای اجتماعی بتوانند به شغل، مسکن، بهداشت و درمان،آموزش و روابط سالم - شکویی،. - 156 :1383 و به طورکلی در یک حد رضایت بخش و امنیت یافته دست یابند. مطالعهی ادبیات امنیت اجتماعی شدن در قالب احساس امنیت عمومی نشان میدهد که این مفهوم بر دو موضوعی متمرکز است و میتواند احساس رفاه و کیفیت روابط اجتماعی را بهبود دهد.
در حالی که به محیط امنیت عمومی مرتبط میباشد.کیفیت روابط اجتماعی به وسیلهی شاخصهای عینی و ذهنی اندازهگیری و ارزیابی میشوند، در حالی که شاخصهای عینی، محیطهای عمومی و نحوه تعامل اجتماعی را تشریح میکنند، شاخصهای ذهنی راههایی که آحاد جامعه در پناه آن شرایط اطرافشان را درک وارزیابی می کنند، تشریح مینمایند. به طور کل شاخصهای ذهنی برای اندازه گیریرفاه عمومی مورد استفاده قرار میگیرد، در حالی که شاخصهای عینی برای مقایسه ی امنیت عمومی در محیط و مکانهای گوناگون مورد استفاده قرار میگیرند.
براساس شاخصهای ذهنی، احساس رفاه جامعه به احساس رضایت مندی برمیگردد. در حالی که براساس شاخصهای عینی قابل مقایسه کیفیت روابط اجتماعی در زندگی شهری به قابلیتهای تحریک در محیط رجوع میکند. در این راستا امنیت عمومی که بخشی از قابلیتهای محیط میباشد - لنگ،. - 1383:91 براساس ادراک محیطی افراد از نوع و شکل روابط اجتماعی مورد بررسی قرار می گیرد.
ادراک از امنیت محیط فرآیندی است که از طریق آن انسان دادههای لازم رابراساس نیاز امنیتی از محیط پیرامون خود برمیگزیند. لذا میتوان آن را هدفنمد دانست که به فرهنگ، نگرش و ارزش حاکم بر تفکر ادراک کننده بستگی دارد. درحقیقت ادراک محیطی، از تعامل ادراک حسی و شناخت که در ذهن انسان از امنیت تجربه شدهاند، حادث می شوند. در این فرآیند نقش محیط و روابط حاکم بر آن به عنوان عامل اساسی در رشد، توسعه و در نهایت در یادگیری مورد توجه قرارمیگیرد - مطلبی،. - 56 :1380
-1-1امنیت و امنیت شهری
امنیت دارای معانی آرامش و آسایش و ایمنی است - عمید، - 138 :1345که یکی از رویکردهای جدید در شهرسازی را با عنوان شهری ایمن شکل میدهد. امنیت نوعی احساس آرامش و آسایش درونی قلمداد می شود که از مولفههای فعال محیط حاصل میشود و پس از ادراک ذهنی،گونهای احساس در امان بودن را به وجود میآورد.احساس امنیت نیز از قرارگیری انسان در شرایط محیطی به مثابه نوعی ادراک روانی 28حاصل می شود که از یک ساختار شهری و فرهنگی خاص،با ساختار فرهنگی و اجتماعی دیگر متمایز میشود.
بر این اساس شکل گیری احساس امنیت از لحاظ روانشناختی، وابسته به شرایط محیط شهری،کنشها و حوادث آن از یکسو و از سویی دیگر نوع برداشت و سطوح ادراکی در آن ساختار فرهنگی است و همین دو اصل آن را از شهری به شهری و از ملیتی تا ملیتی دیگر،متفاوت می کند. نیازهای ایمنی بعد از نیازهای زیستی مهمترین نیازهای انسانی به شمار میآیند . - Maslow,1954 - که از لحاظ روانشناختی بیانگر نیاز انسان به آرامش درونی و آسایش روانی و پرهیز از آشفتگی و بی نظمی ساختاری حاکمبر جامعه است - استوتزل،. - 1364 بینظمی ساختار اجتماعی نیز می تواند از گسترش ناامنی بوجود آید .
- Bachelar,1970 - که به خشونت اجتماعی یا خرده فرهنگهای هنجارستیز منتهی میشود."دورکیم " عقیده دارد که جرمخیزی و ارتکاب جرایم در ساختار شهری یک پدیده طبیعی و اجتماعی است و ریشه رفتارهای غیر عادی را در محیط اجتماعی شهر جستجو میکند و لذا علت را در میان کارکرد ساختهای اجتماعی می یابد - مساواتی آذر،. - 17 :1374 امنیت شهری نیز دارای ابعاد متمایزی است که از مفاهیم اجتماعی و فرهنگی،اقتصادی و سیاسی،مذهبی و دینی در ساختار شهری حاصل میشود.
التفات به مقوله امنیت شهری از آن جهت اهمیت مضاعف مییابد که با نگاهی به رشد شهرنشینی و افزایش جمعیت شهرنشین که اختلاط و درهمآمیزی بیشتر انسانها را در ساختار شهر به همراه دارد،می توان این مقوله را در ارتباط با امنیت ملی و انسجام اجتماعی دانست.علاوهبر این مرکز تحقیقات جرمشناسی وکرسون پاریس29اشاره دارد که 23 درصد جوانان مجرم در مناطق شهری با تراکم جمعیتی زیاد و برخوردار از مشکل مسکن،امکان ارتکاب جرم مییابند - مساواتی
