بخشی از مقاله
چکیده
این مقاله از یک سو به شناخت کارکرد صحن امامزادگان تهران در برقراری پیوند میان گروههای مختلف اجتماعی میپردازد و از سوی دیگر در پی روشن کردن ارتباط کیفیت و کمیت کالبد و فضای صحن این امامزادگان با کیفیت و مقیاس تعاملات اجتماعی واقع در آنهاست.
در واقع پرسشهای این مقاله از یک سو چیستی و چگونگی کارکرد مذکور و از سوی دیگر ارتباط این کارکرد با کالبد و فضای امامزادگان است تا با پاسخ بدانها به شناخت عوامل اثرگذار در سرزندگی فضاهای این امامزادگان دست یابد. پاسخ به این پرسشها با بهرهگیری از روشی تفسیری تاریخی ممکن شده و دادههای حاصل از اسناد، تصاویر و متون تاریخی متعلق به دوره قاجاریه، مصاحبه با معمرین مطلع از گذشته این امامزادگان و مطالعات میدانی مبنای تحقیق قرار گرفته است.
نتیجه تحقیق روشن میکند که صحن امامزادگان در این دوره از جمله مهمترین فضاهای برقراری تعاملات میان گروههای متنوع اجتماع اعم از زنان و مردان، طبقات مختلف فرادست و فرودست اجتماعی و اهالی محلات مختلف بوده است. بهعلاوه، در تصمیمگیری در باب کیفیات و کمیات فضای صحن این امامزادگان عوامل بسیاری جز خواست طراح دخالت داشته و کیفیت و کمیت فضای صحن در تناسب با موقعیت هر امامزاده در بافت پیرامون، محله و شهر و نیز متناسب با جایگاه بانی آن شکل گرفته بود.
در نتیجه در پایداری و سرزندگی فضای صحن این امامزادگان عوامل بسیاری جز کیفیت و کمیت فضای صحن آنها مؤثر بوده است و متناسب با موقعیت شهری، ابعاد صحن و جایگاه بانی هر امامزاده مقیاس تعاملات واقع در آن و میزان حضور طبقات مختلف اجتماع و افراد وابسته به دربار در آن متفاوت بود.
-1 مقدمه
در طراحی فضای عمومی سرزندهای در بستر فرهنگ ایرانی، فضایی که امکان تعامل گروههای متنوع اجتماعی را فراهم کرده و میان ساکنان شهر پیوند برقرار کند، چه عواملی اثرگذار است؟ اهمیت کمیت و کیفیت کالبدی این فضا در برقراری پیوند میان گروههای مختلف اجتماعی چه اندازه است؟
هدف نهایی این مقاله نزدیک شدن به پاسخ به دو پرسش فوق با بهرهگیری از تجربه تاریخی فرهنگ ایرانی است و این امر را با شناخت فضاهایی عمومی در برههای از تاریخ ایران که به دوره معاصر نزدیک است پی می-گیرد. برای این مقصود ابتدا به معرفی کارکردی از صحن امامزادگان تهران در دوره قاجاریه و بهصورت خاص امامزاده سید اسماعیل میپردازیم که امکان تعامل میان گروههای مختلف اجتماعی را در فضای تکیه - صحن - این امامزادگان و طی مراسم و شعائر وابسته به مذهب فراهم و میان گروههای متنوعی از اجتماع پیوند برقرار می-کرد.
سپس به این سؤال میپردازیم که کمیت و کیفیت کالبد و فضای این صحنها چه تأثیری بر شکلگیری یا امتداد این کارکرد و کیفیت و مقیاس تعاملات واقع در آنها داشت. با روشن شدن تأثیر کمیت و کیفیت کالبد و فضای صحنها فقط در تعیین کیفیت و مقیاس این تعاملات و نه در برقراری و تداوم آن سعی میکنیم عوامل دیگر مؤثر بر شکلگیری و امتداد و کیفیت کارکرد مذکور را روشن کنیم و بهاینترتیب به این سؤال پاسخ دهیم که امکان برقراری تعاملات مذکور چه ارتباطی با ذهنیت مردم نسبت به امامزادهها در این دوره و مراسم آیینی مرتبط با امامزاده، موقعیت آن در شهر و محله، طبقه اجتماعی متولی آن، میزان عمومیت صحن امامزادهها و ساختار فرهنگی دوره داشت.
مواد و روش تحقیق
تحقیق مزبور از نظر روش تفسیری تاریخی و از نظر رویکرد تحقیقی میانرشتهای است. دادههای تحقیق از میان منابع مکتوب درجه اول اعم از سفرنامهها، روزنامههای خاطرات، روزنامهها، اسناد چاپشده و نیز اسناد خانوادگی، تصاویر و نقشههای دوره قاجاریه جمعآوری شد. بهعلاوهمصاحبه با مطلعینِ ساکن قدیمی محله قرینه برای دادههای مزبور فراهم کرد و بازدیدهای میدانی و وضعیت حال حاضر امامزادگان شواهد دیگری را به دست داد؛ سپس مثلثبندی شواهد و تفسیر دادهها با بهرهگیری از روش تاریخی و رویکردهای جغرافیای شهری و جامعهشناسی شهری به روایتی کلنگر در جهت پاسخ به پرسشهای تحقیق رسید.
یافتهها:
.1- 3 کارکرد صحن امامزاده در برقراری پیوند میان گروههای مختلف شهری
تعاملات واقع در صحن امامزادگان در این دوره میان گروههای متفاوتی از اجتماع اتفاق میافتاد: میان اهالی یک محله، میان اهالی محلات مختلف شهر، میان دولت و مردم و میان طبقات فرودست و فرادست. گرچه امامزاده سیداسماعیل در شکلدهی به هویت محله چالهمیدان بسیار موثر بود؛ وجود شواهدی از زیارت افرادی از محلات دیگر حتی تا اواخر دوره قاجاریه نشان از این دارد که این امامزاده فراتر از کارکردی محلی، امکان حضور ساکنان محلات دیگر را برای زیارت فراهم میکرد. در ادامه شواهدی از حضور عموم مردم تهران در بقعه و تکیه سید اسماعیل در تأیید این مطلب آورده میشود؛ سپس به عواملی میپردازیم که زمینهساز این تعاملات در مقیاسهای مختلف بود.
.1,1 3 پیوند میان اهالی محله چالهمیدان
برپایی دورهای مراسمهای روضهخوانی، تعزیه و دستهروی در تکیه امامزاده سیداسماعیل که همزمان صحن آن نیز بود و صحن امامزاده یحیی نشاندهنده اهمیت فضایی این دو امامزاده در زمانهای برگزاری مناسک در مقیاس کل محله چالهمیدان است. در واقع صحن این دو امامزاده مهمترین مکان برگزاری مراسمها در محله چالهمیدان بوده است. - شیخ رضایی و آذری،1377 و رعیت، 1 - 1391 تکیه امامزادگان محلی برای گردهمایی اهالی محله و تجمع آنان در قالبی واحد هنگام مراسم وابسته به مذهب، مهمترین بستر تجمعات شهری دوره قاجاریه را فراهم میکرد. توغ وعلَم امامزاده نیز که در غیر مراسمِ عزاداری آن را گوشه صحن میگذاردند - رعیت، - 1391؛ ارتباط ماهیت امامزادهها را با اجتماع نشان میدهد؛جمعآمدنی که در تجمع گروهها و مشاغلی خاص در فضاهای مجموعه پیرامون آنها نیز اتفاق میافتاد.
بهعلاوه تا زمانی که در شهر تهران بهجز باغها مکانی خاصِ تفریح، به مفهوم مدرن آن، وجود نداشت و تفریح درون شهر منحصر به گشت در بازار، زیارت و سیاحت امامزادهها و حضور در قهوهخانه و حمام بود
1 مطابق نقشههای تهران قاجاریه و نیز اسنادی از این دوره حداقل تا پایان دوره ناصری امامزاده یحیی جزئی از محله چالهمیدان به شمار میرفته است. بهعلاوه در گزارشهای نظمیه از محلات تهران 1304 ق ذیل محله چالهمیدان، تعزیه و روضهخوانی در ماه محرم در امامزاده سیداسماعیل و در ماه صفر در امامزاده یحیی برگزار شده است که بر قول رعیت صحه میگذارد.
2 حتی در نیمه دوم دوره قاجار که اماکن گشتوگذار: لالهزار و...، عرصههای تفرج درونشهری، به آن وارد میشوند نیز نسبت امامزاده و مجموعه پیرامون آن در شهر برای عمده اهالی چالهمیدان تغییر چندانی نمیکند.
