بخشی از مقاله
چکیده
امروزه با بیشتر شدن زندگیهای شهر نشینی و گسترش بیرویه شهرها و به وجود آمدن ناهنجاریهای رفتاری به علت ازدحام و شلوغی شهرها الزام احداث پارکها و محیطهای فرهنگی به تعداد مناسب در مناطق مختلف احساس میشود اما باید به این نکته توجه داشت که طراحی پارکها بتواند بر حس رفتاری افراد استفاده کننده از آنها تآثیر مطلوب و مثبتی را بگذارد و باعث آرامش روانی آنها شود.
در این مقاله سعی شده است عواملی که میتواند بر رفتار افراد در پارک تآثیر بگذارد شناسایی، رابطهی میان فضا و رفتار یا محیط و اجتماع هم در علوم اجتماعی - جامه شناسی ، روانشناسی - و هم در علوم محیطی - معماری، شهرسازی - سبب ایجاد الگوهای نظری شده که در مجموع راهنمای مناسبی برای ارائه یک مدل فضا محور در مدیریت فضاهای شهری - پارکها - شده است، در واقع میتوان گفت که یک فضا - که در این مقاله پارکها مدنظر بوده - باز تولید اجتماعی دارد، که نوع فضاهای ایجاد شده در پارکها باز نمودهای رفتاری متفاوتی خواهد داشت
برای مثال ایجاد فضاهای ورزشی و بازی در پارکها باعث میشود میل افراد به ورزش و استفاده از وسایل ورزشی موجود به طور خود به خود بیشتر شده واین عمل موجب میشود که افراد بعد از استفاده از این فضاها آرامش روانی بیشتری پیدا کرده که این خود میتواند بر آرامش روانی جامعه تاثیر مطلوبی بگذارد و از بروز ناهنجاریهای اجتماعی جلوگیری کند.
در این تحقیق با بررسی جنبه های مختلف رفتاری افراد در پارکها عوامل کالبدی موثر بر الگوهای رفتاری پارک شناسایی و بیان شد تعدای از این عوامل به این شرح میباشند: فرم فضا، عوامل طبیعی موجود در فضاها، وسعت و گستردگی فضا ،خوانایی فضاها و مواردی دیگر که در انتهای تحقیق آورده شده است.
سابقه پژوهش پایه گذار تحلیل فضاها
با توجه به الگوهای رفتاری، دونالد اپل یارد - - 1964 است .بعد از او ویلیام مایکلسون - 1975 - ، نیکل سانف - - 1966 ، بارکر - 1968 - ، برونر - 1976 - ، فرانسیس - - 1984 ، ویلیام وایت - 1985 - و نصر - 1990 - به ترتیب به روش خاص خود فعالیتهای عابرین پیاده را در فضاهای شهری، مورد بررسی قرار داده اند. در سال 1980 ویلیام وایت با استفاده از روش تهیه شکل های متوالی در یک محدوده زمانی نحوه استفاده از پارکهای کوچک شهری و میدانهای عمومی را مورد بررسی قرار داد .نتایج این تحقیق به صورت ضوابطی برای طراحی فضاهای شهری ارائه شد و از آنجا که وایت یک گزارش مستند در این زمینه تهیه کرده بود، قادر بود تاثیر عوامل مختلف محیطی و انسانی را در نوع استفاده از فضاها مورد بررسی قرار دهد.
مقدمه
در معماری مدرن توجه به حالات رفتاری قابل پیش بینی در فضاهای مختلف قبل از طراحی آن فضاها امری ضروری محسوب میشود. لیکن برای درک درست این حالات رفتاری میتوان از علوم دیگری مثل روانشناسی بهره برد. شناخت این رفتارها توسط طراح یک تصویر ذهنی را به او میدهد که در زمان طراحی کدام فضا را چگونه و با چه ویژگیهایی طراحی کند تا مکان طراحی شده در زمان استفاده افراد بستری باشد برای بروز رفتارهایی که مورد انتظار طراحان آن فضا میباشد. پس برای رسیدن به این هدف ابتدا باید با مفهوم رفتار و الگوی رفتاری آشنا شویم و در ادامه به شناخت عواملی که این گونه رفتارها را از افراد بروز می دهد و یک الگوی رفتاری خاص در فضاهای معماری طراحی شده است را به وجود میآورد ، که در اینجا مورد بحث ما پارکها میباشند میپردازیم.
.1تعریف رفتار
ما انسانها در طول زندگی روزمره خود ، در هرلحظه از زمان در حال انجام رفتارهای مختلف و متفاوتی هستیم. رفتار راه ارتباط ما با محیط، واکنش مسبت به آن و جاری ساختن آنچه در ذهن ما وجود دارد؛ در قالب عمل است. رفتار فضایی انسات، در دیدگاه طراحی شهری، مفهومی است که رابطه ی میان محیط ساخته شده و انسان های ساکن در آن را توصیف میکند. رفتار فضایی » خوب« شاخص طراحی موفق شهری است در حالی که رفتار فضایی »بد« میتواند شاخص ضایع شدن منابع و دلیل نارضایتی ساکنان باشد
پس میتوان گفت در بررسی رفتار باید ارتباط و تأثیر محیط با انسانها را شناخت همانگونه که روانشناسی محیط که جایگاه مهمی در مطالعه تعامل میان انسان و محیط دارد، نیز مخالف روشهایی است که محیط یا افراد را به صورت موجودیت جداگانه بررسی کند. از این رو، این علم معتقد است برای درک مشکلات محیطی باید به وابستگی ارتباط توجه کرد
در واقع محیط ظرف و انسان به صورت مظروف مطرح میباشد. انسانها به عنوان مظروف در فضا برخورد با محیط، رفتار های مختلفی را نشان میدهند. بر این اساس در نوع و نحوه انجام رفتار دو عامل بسیار مهم تءثیر گذار هستند :
.1محیط .2 فرد .
در عمل پایه و اساس رفتار ما ویژگیهای محیط و رفتار فردی به صورت توأم است. از این رو واضح است که فعالیتهای ما تحت تأثیر این عوامل - محیطی و فردی - مینواند اشکال مختلفی به خود بگیرد
-1-1 انواع رفتارها ما در مواجه با محیط، اغلب اطلاعات کسب شده را با معیارهای
ذهنی خود مقایسه میکنیم و بر اساس نتیجه گیری که از این مقایسه داریم. رفتار خاصی را انجام میدهیم. اما انتخاب نوع رفتار عمدتأ بر اساس هدف ما از انجام یک رفتار است. در واقع این هدفهای ما هستند که تعیین میکند در هر موقعیتی چه رفتاری از خود بروز دهیم.
-1-1-1 رفتار فردی رفتارهای فردی شامل آن دسته از رفتارهایی است که به تنهایی انجام میشود، نکته مهم در مورد این رفتارها این است که این رفتارهابه صورت فردی انجام میشوند، حال ممکن است در خلوت باشد یا در جمع ، به عبارت دیگر حتی میتوان در میان جمع رفتاری فردی انجام داد.
-2-1-1رفتار اجتماعی تعامل افراد در یک فضای مشترک به صورت آگاهانه و نا آگاهانه رفتار اجتماعی نام دارد. رفتار اجتماعی از تآمل میان افراد نشآت میگیرد حال این تآمل میتواندبه صورت رودررو در محیط باشد یا میتواند به صورت مجازی یا غیر چهره به چهری باشد. که میتوان برای مثال در این مورد به رسانهها و اینترنت اشاره کرد که در بحث ما خارج است. رابرت پارک به عنوان واضع رفتار جمعی در اثرش دربارهی رفتار جمعی، آن را اینگونه توصیف میکند: رفتار جمعی از هر گردهمایی نشآت میگیرد که در آن هر فرد، در هثر خلق یا وضع روحی که هر کس در آن سهمی دارد و در شکل یابی آن شرکت داشته است، به سوی عمل یا اندیشهای رانده میشود.
-1-2-1-1 خصوصیات رفتار اجتماعی اساساً اصطلاح رفتار جمعی را جامه شناسان آمریکایی به کار می-
بردهاند اما بعدها توسط رفتار شناسان اجتماع ی و دانشمندان علوم سیاسی ها به کار گرفته شد. این افراد معتقد بودند که رفتارهای جمعی و گروهی، خصوصیات خاصی دارند که آن را از سایر رفتارها متمایز میسازد. ای خصوصیات عبارتند ا ز:
❖ فعالیت مشترک
این رفتار مشارکت تعداد قابل ملاحظهای از مردمان را که در فرآیند متمایل درگیر شدهاند را در برمیگیرد. این مردمان به سوی گسترش حالات روحی مشترک، انگیزهها و احساساتی سوق داده میشوند که آن را به یک جمع، پیوند میدهند.
❖ قرارگاههای رفتاری -2 تعریف قرارگاه رفتاری
قرارگاه رفتاری و یا یک » مکان B رفتار « عنصری تحلیل کننده و یا برای تحلیل محیط است که برای تشریح کارکرد های اصلی فضاهای معماری و طراحی شهری و یا طراحی آنها به کار گرفته می شود . قرارگاه رفتاری مفهومی است که برای اولین بار به وسیله » راجر بارکر« و همکارانش در راستای پژوهش در » روانشناسی رشد « برای تجزیه و تحلیل محیط اجتماعی ، روانشناختی کالبدی کودکان ابداع گردید .
به تدریج رابطه مفهوم قرارگاه رفتاری با طراحی به وسیله معماران و طراحان شهری مورد توجه قرار گرفت و توسعه یافت . یک قرارگاه رفتاری یک واحد کوچک اجتماعی است که از تلفیق پایدار یک فعالیت و یک مکان به گونه ای حاصل می آید تا در فرایندی منظم بتواند عملکردهای ضروری آن محیط رفتاری را برآورده سازد. عناصر تشکیل دهنده یک قرارگاه رفتاری به گفته راجر بارکر عبارت است از:
- 1 فعالیتهای مستمر و پایدار در یک مکان و یا الگوی پایدار یک رفتار
- 2 قلمرو و یا آرایش سه بعدی محیط یک مکان Bرفتار
- 3 ساختار محیط یک مکان B رفتار که حاصل همزیستی بین دو عنصر اول و دوم است و راجر بارکر آن را اصطلاحاٌ سینومرفی نامید . سینومرفی به این معنی است که بدون ارتباط ساختی بین قلمرو و رفتار انسان امکان تشکیل یک مکان B رفتار پایدار نمی تواند وجود داشته باشد.
- 4 همچنین وجود یک دوره زمانی.
در پژوهشهای بعدی یکی از شاگردان او به نام » ویکر « عوامل دیگری را که در تبیین یک مقر رفتاری می تواند مؤثر واقع شوند را ارائه کرد . از میان این عوامل دو عامل برنامه یک قرارگاه رفتاری و عامل شخص و یا عوامل کنترل کننده آن به عنوان عناصر پنجم و ششم از اهمیت بیشتری برخوردار است.
برای مثال یک کلاس درس یک مکان B رفتار و یا یک قرارگاه رفتاری است که شامل فعالیتی مستمر و پایدار برای مدتی مشخص است . این فعالیت همانا کارکرد آموزشی و یا عملکرد آن کلاس درس است . این مکان B رفتار دارای قلمروی است که حاصل عناصر کالبدی مشخص مانند دیوار ها ، سقف و کف کلاس ، درها و پنجره ها و مبلمان داخل کلاس است
این عناصر کالبدی می تواند رفتار افراد استفاده کننده از فضای کلاس درس را به گونه ای سازمان دهد که در همزیستی بین رفتار اشخاص داخل کلاس و عناصر کالبدی آن بتوان به راحتی فضای یک کلاس درس را از سایر قرارگاههای رفتاری مجزا ساخت از این رو است که به طور مثال ، فضای رفتاری یک کلاس درس با فضای رفتاری یک بازار روز متفاوت است . تفاوت نه تنها ناشی از آرایش کالبدی فضاهای مربوط است ، بلکه برنامه این دو مکان رفتار نیز متفاوت می باشد .
برای تشکیل یک کلاس درس برنامه ای خاص برای انجام فعالیت آموزشی پیش بینی شده است . حال آنکه برنامه یک بازار روز تعیین کننده فعالیت خرید و فروش می باشد . از سوی دیگر ، در یک کلاس درس یک شخصی به عنوان مدرس آن کلاس ، کنترل کننده امور کلاس است، ولی در یک بازار روز عوامل مدیریتی آن با هماهنگی با فروشندگان ، کنترل محیط و فضای رفتاری آن را به عهده دارند.
آنچه ضرورت دارد در اینجا بدان توجه شود ، این است که یک الگوی کالبدی از فضای معماری و یا معماری منظر ممکن است به قرارگاههای رفتاری کوچکتری تقسیم شوند . لذا برای مطالعه یک مکان B رفتار بزرگتر و پیچیده تر مانند یک شهر لازم است مکان رفتارهای گوناگون آن در قلب یک سلسله مراتب نظام یافته رفتاری ملاحظه و بررسی گردند.
رفتار جمعی ممکن است در جهتهای گونگون گسترش یافته و شکل گیرد؛ این امر به چگونگی بسیج انگیزهها و احساسات ابتدایی شرکت گنندگان و بر فرآیند بر هم کنشی میان آنها بستگی دارد - گولد و کولب، . - 442 :1376 در رفتار جمعی انسانها در محیط دو عامل حضور و بستر انجام آن بسیار حائز اهمیت میباشد. حالات روحی مشارکت افراد در یک فضا، بسته به روحیات افراد و فضای مورد نظر میتواند تآثیر گذار باشد.
پس یکی از متغیرهای تآثیر پذیر از فضا روی رفتار مردم وجود یا عدوم وجود فرصتهای بروز حالات روحی مشترک افراد میباشد. همچنین مکان بستر انجام رفتار در فضا به صورت نقطه یا خطوط یا محدوده نیز اهمیت دارد. چرا که رفتار یک فرد در یک نقطه متفاوت از محدوده یا نقطه دیگر باشد. پس نیازمند تهیه تصویری از فضای عمومی به صورت نقاط و محورها و محدودههای تآثیر گذار و تآثیر پذیر روی رفتار مردم و ایجاد قرارگاههای رفتاری میباشیم. شکل یک نشان میدهد خصوصیات رفتار جمعی چگونه به سمت ایجاد قرارگاه رفتاری حرکت کرده و چه نوع فضای کالبدی را میطلبد.
شکل شماره - - 1 خصوصیات رفتار اجتماعی
در این تحقیق یکی از مهمترین مباحثی که لنگ در تبیین ماهیت رابطه انسان - محیط به آن میپردازد، مفهوم - قرارگاه رفتاری - است که روانشناسان بوم شناخت مطرح کردهاند. از دید بارکر یک قرارگاه رفتاری، ترکیبی پایدار از فعالیت و مکان است که از 4 عنصر اصلی درست شده است: -1 یک الگوی رفتاری که که همواره تکرار می-شود؛ -2 یک بستر با حس و حال ویژهی خود و خاص آن رفتار؛ -3 یک بازه زمانی مشخص - شکل - 3 به عبارت دیگر برابر این تعریف، اگر در یک بستر رفتاری مشخص، در زمانهای مختلف، الگوهای رفتاری دائمی و متفاوتی بروز نمایند، آن محیط به مانند قرارگاهی رفتاری عمل میکند
به گفته لنگ یک الگوی رفتاری تکرار شونده، ممکن است ترکیبی از رفتارهای گوناگون باشد که به صورت همزمان و به موازات هم رخ میدهد. از سوی دیگر لنگ تاکید میکند که بستر رفتار نیز میباید توانایی روی دادن یک الگوی رفتاری را داشته باشد. البته این به معنای آن نیست که تنها رفتارهای ویژهای درون آن روی خواهد داد؛ زیرا آنچه که رخ میدهد در واقع به گرایشها، انگیزهها، دانش و توانمندیهای مردمی که با آن درگیر هستند بستگی دارد. بنابراین الگوهای همانندی از فرم کالبدی ممکن است توانایی - قابلیت - پذیرش الگوهای رفتاری گوناگونی ر ا برای مردم مختلف و در زمانهای متفاوتی از روز، هفته یا سال داشته باشد
-1-2 عوامل مهم تأثیر گذار در موفقیت قرارگاههای رفتاری فضاهای شهری در عین حال که باید امکان تطابق با وضعیت کلی اجتماع را دارا باشند، باید شاخصهای لازم جهت پوشش نیازهای گروههای مختلف اجتماعی - سنی، جنسی،و... - را نیز دارا باشد
