مقاله کسب و کار و کارآفرینی ازمنظر اسلام و قرآن

بخشی از مقاله

خلاصه

اساساً کسب و کار و کارآفرینی در بینش توحیدی اسلام، یک ارزش محسوب می شود و آیات قرآن درباره کار واسلام دین اجتماعی، اجتهاد :» کوشش در قلمرو حیات، به قدری فراوان و متنوع است که با کمال صراحت می توان گفت و دین سعی و کوشش است، و با هر گونه رهبانیت، عزلت، بطالت، بیکاری و تنبلی که منجر به فقر، محرومیت و رذایل اخلاقی گردد شدیداً مبارزه می نماید.

لذا با توجه به اهمیت کسب و کار، در یک جامعه اسلامی، همه باید احساس مسئولیت کنند، کار زمین مانده را هرکسی به اندازه ی توانایی خود با کیفیت، اخلاص و نیت پاک انجام دهد و به ایننکته توجه داشته باشد که کسب و کار و کارآفرینی در جامعه اسلامی باعث می شود که جامعه، زیر سلطه بیگانگان قرار نگیرد و تمام نیروها در برابر دشمنان بسیج شده و از انحطاط جامعه اسلامی جلوگیری به عمل آید. بنابراین با توجه به اهمیت موضوع، مقاله حاضر اهمیت و ارزش کسب و کار و کارآفرینی را از منظر قرآن کریم و سایر منابع اسلامی بیان کرده است.

مقدمه

قرآن کریم که قانون اساسی و اساس قانونی ما مسلمانان است. در حقیقت، کتاب زندگی، کارآموزی و حیات طیبه است و پیامبر رحمت، حضرت محمد - صلی االله علیه و آله - نیز کار و کارآفرینی را مورد تأکید قرار میداد و خود به آن عمل کرد.آن چه، از آیات قرآن کریم بهره برداری می شود این است که دست یابی به زندگی شایسته و سالم، در گرو بهره گیری از معارف آسمانی، تفکر، تعقل و فعالیت مثبت، دوراندیشانه و مفید است.

خطوط کلی و شاهراه های وصول به زندگی مطلوب، شکوفا کردن بخشی از استعدادهای درونی و جامه ی عمل پوشاندن به آنهاست؛ زیرا این حیات دنیوی و مادی، ظرفیت شکوفایی تام یا حتی بخش اعظم استعدادهای آدمی را ندارد.در نظام ارزشی و در جای جای کلام معصومین و به ویژه در نگاه پیامبر اعظم - صلی االله علیه و آله - در امتداد آیات قرآن و خاستگاه وحی، امور اقتصادی و مقوله ی کارآفرینی، بخش مهمی از زندگی آدمی را به خود اختصاص داده است. قرآن کریم با تأکید بر عناوین و مواضع مختلف، اهمیت اقتصاد و کارو کارآفرینی را مورد تأکید قرارداده است که موارد ذیل برخی از آنهاست.

اهمیت کار در اسلام

از نظر اسلام، کارآفرین، فرد تلاشگری است که با اتکا به نفس و توکل به خداوند بتواند از حداکثر تواناییهای جسمی، مادی و تخصصی خود، از راه حلال در جهت منافع خود، در جامعهای که در آن زندگی میکند، استفاده نماید. کار و تلاش اقتصادی علاوه بر نقش مثبت در تعالی شخصیت انسان و کسب درآمد، توسعه و پیشرفت جامعه را در پی دارد. کار، منشأ اصلی تولید ثروت است.

در بینش و تفکر اسلامی، کار خلاق و مولد، منشأ کسب مال و درآمد و کلید استفاده از منابع طبیعی و خدادادی است. منطق فطرت هم برای پدید آورنده یک شیء، حق تصرف در آن را میپذیرد و او را مالک میشناسند. به همین جهت مالک اصلی و حقیقی همه موجودات، خداست. در بینش اسلامی، هر انسانی پس از کار مولد و مفید روی مواد طبیعت، میتواند مالک کالای تولید شده باشد و هیچ کس حق تصرف آن را ندارد. کار باید مولد و خلاق باشد و ارزش افزودهای ایجاد کند تا بتوان نام »کار« بر آن گذاشت، در غیر این صورت، کاری کاذب و دروغین است.

کار و اهمیت آن یکی از پایههای مهم اقتصاد اسلامی، کار است: اسلام برای کارهای تولیدی به ویژه کشاورزی و دامداری و کارهایتوزیعی خصوصاً کسب و تجارت، اهمیت بسیار قائل است و متقابلاً از بیکاری و تنبلی و سهل انگاری بشارت نهی کرده است. اسلام فقر فردی و فقر اجتماعی را مرضی مهلک و نابود کنندهی دنیا و آخرت میداند و با تاکید بسیار از پیروان خود میخواهد که آن را ریشهکن سازند. امیرمومنان علی - علیهالسلام - ، مردمی را که آب و زمین داشته باشند و بتوانند فقر را ریشهکن سازند و کوتاهی کنند، نفرین کرده است.

امام باقر - علیهالسلام - کسی که عمر خود را به بیکاری بگذراند، به مردار تشبیه کرده است و او را مبغوضترین افراد نزد خداوند میداند .امام صادق - علیهالسلام - نیز بیکاری را از جانب شیطان میداند. هنگامی که نزد آن بزرگوار شخصی را نام بردند و گفتند او بیکار است، سه بار فرمود: انه من عمل الشیطان. از نظر اسلام، افرادی که بتوانند کار کنند و به بیکاری بگذرانند و سربار جامعه باشند، مورد بیاعتنایی خدا هستند و دعایشان مستجاب نمیشود؛ و ارتزاق آنان از بیتالمال جایز نیست و در آخر نیز رسوا و دوزخی خواهند بود. در قرآن کریم، آیات بسیاری است که به ما میآموزد: خداوند، جهان را برای انسان مسخر ساخته و به او نعمت، قدرت، سلامتی، توانایی کار، عقل و بینش و … عنایت کرده است که باید از آنها استفاده کند و به کار و کوشش بپردازد. و در برخی آیات امر به کار نموده:

-در آنچه خداوند به تو عطا کرده، سرای آخرت را بجوی و بهرهی خود را از دنیا نیز فراموش نکن.

-اوست خدایی که زمین را برای شما رام ساخته، پس بر روی آن حرکت کنید و از نعمتهای آن برخوردار شوید و بازگشت به سوی خداست. امیرمومنان علی - علیهالسلام - ، مردمی را که آب و زمین داشته باشند و بتوانند فقر را ریشهکن سازند و کوتاهی کنند، نفرین کرده است. در قرآن، کار شایسته - عمل صالح - تنها به کارهایی که مربوط به آخرت است گفته نمیشود. بلکه شاید در برخی از موارد به کارهای دنیوی نیز اطلاق میشود .بیش از پانصد مورد در قرآن کریم به کار مربوط میشود. خداوند حیات پاکیزه را نتیجهی کار، و زیان و بدبختی را نتیجه تنبلی میشمارد .

رسول اکرم - ص - مردم را به کار تشویق میفرمودند و به کارگران بسیار احترام مینهادند. در اسدالغابه میخوانیم که آن بزرگوار، کارگری را بوسید، سپس دست او را بلند کرد و فرمود: این دست را خدا و پیامبر خدا دوست دارد. اهمیت کار در اسلام به حدی است که در آیین مقدس اسلام، کار، واجب کفایی شمرده میشود. یعنی اگر کاری مورد نیاز جامعه باشد و کسی نباشد که آن را انجام دهد، بر همهی مسلمانان واجب است اقدام کنند تا آن کار رواج پیدا کند.

نکتهای در مورد کار که از ویژگی اسلام محسوب میشود: اسلام با آنکه سود کار را ملک کارگر دانسته و مالکیت فردی را امضاء کرده است، در عین حال، کار و کارگر و سود کار ،بلکه همه جهان را ملک خدای متعال میداند، آن هم به صورت - مالک حقیقی - نه - مالک اعتباری - . اسلام مالکیت فردی را امضاء کرده است، ولی این یک اعتبار و حق اختصاصی بیش نیست و معنای آن این است که دیگری نمیتواند بدون اجازه او در آن تصرف کند، ولی مالکیت خداوند، مالکیت علیت است، یعنی جهان، همه وابسته به ذات مقدس اوست.

دیدگاه اسلام درباره کار

اسلام همواره بشر را متوجه این نکته میکند که هر چه هست، عمل است. سرنوشت انسان را عمل او تشکیل میدهد. این یک طرز تفکر واقعبینانه و منطقی با قوانین طبیعی است. قرآن کریم راجع به عمل، بسیار تاکید دارد، و به تعبیر رسا و زیبایی در این خصوص میفرماید: برای بشر جز آنچه که کوشش کرده است، هیچ چیز وجود ندارد. یعنی سعادت بشر در گرو عمل اوست.

این تعلیم، یکی از بزرگترین تعلیمات برای حیات یک ملت است. اگر ملتی بداند که خودش میتواند سرنوشتش را تعیین کند، در آن راستا عملکردش را جهت میدهد. آن وقت متوجه و عمل و نیروی خودش می شود، متوجه اینکه هیچ چیز شرایط را به نفع من تغییر نمیدهد، مگر سعی و کوشش من، که این عامل بزرگی برای حیات و پویایی و تلاش است.

امروزه روانشناسان و صاحبنظران علوم تربیتی تلاش بسیاری میکنند که حس اعتماد به نفس را در انسان بیدار کنند و اسلام این کار را با قطع امید انسان از هرچه غیر عمل خودش هست، تثبیت میکند. یعنی انسان باید با عمل خودش به چیزهایی که میخواهد برسد، همین طور پیوند انسان با هر چیز و هر کس از طریق عمل او میسر میشود؛ و به عبارت دیگر، اسلام کوشش و سعی بلیغ دارد که انسان را متکی به اراده خودش کرده و سرنوشت انسان را وابسته به تلاش و سعی او معرفی نماید.

در اسلام، سعادت و شقاوت فرد به عمل او بستگی دارد. عمل انسان به چیزی جز خواست و اراده خود او بستگی ندارد. در نتیجه، انسان یک موجود متکی به خود و متکی به کردار و شخصیت خود میشود. که این امر، عامل بیداری، بینایی و توانایی است. برنامه اسلام در مورد ثروت و سرمایه، به کار گرفتن آن در تولید و سازندگی و توسعه و رفع محرومیت و فاصله طبقاتی است. آنان که ثروت اندوخته دارند، شایسته است آن را در بستر تولید و حیات اقتصادی به کار گیرند یا با کسانی که نیازمند سرمایهاند، شریک شوند.

.1 تجلی توحید در اقتصاد و کارآفرینی از دیدگاه قرآن کریم، تمام هستی و به ویژه انسان ، منابع و ابزارهای تولید و تمامی فعالیت های تولیدی انسان، مخلوق خدا و نشان خداوندیاند و قرآن،همه ی آنها را آثار رحمت و فضل خدا می داند11 و کارآفرینان نیز تجلیگاه این ویژگی خدایند و هر روز، او دست اندرکار و نوآفرین است.

.2 توجه به معاد، اقتصاد و کارآفرینی قرآن کریم در جاهای مختلف تأکید می ورزد که تمامی اعمال آدمی در روز واپسین - قیامت - ، ارزیابی و محاسبه می شود، و حتی می فرماید:» بر زبانهای آنها قفل خاموشی میزنیم و دست ها و پاهای آنها با ما سخن میگویند.« و این مقوله، عنایت ویژه ای به عمل و هم چنین رفتارهای اقتصادی دارد. قرآن کریم در این زمینه، اموری مانند تولید، توزیع، مصرف، انگیزه ی کار، تلاش و فعالیت و در کنارآن، صله ی رحم، احسان، انفاق، بخشش و بذل را مورد تأکید قرار می دهد.

.3 عدالت و دادگری در اقتصاد متعادل و کارآفرینی اصل عدل و دادگری، همراه با توحید و معاد، از معارف مهم قرآن کریم است 2. وقتی از حضرت علی - علیه السلام - سوؤال کردند که عاقل را برای ما وصف کن، فرمود: عاقل کسی است که هر چیز را در جای خود قرار دهد 3 از این منظر، کارآفرین نیز دقت و خلاقیت لازم را در جهت انجام درست کار و کار درست، در زمان مطلوب و جایگاه مناسب کار، از خود بروز می دهد.

4. نقش رهبری و مدیریت در اقتصاد کارآفرینانه اصل مدیریت با مسأله ی حکومت و رهبری در جامعه ارتباط دارد. در راستای اصل توحید که حق کامیت را از آن خدا می داند، افرادی هم که از جانب او - اداره و مدیریت جامعه را بر عهده میگیرند - مسؤولیت دارند تا در امور اجتماعی، سیاست گذاری و تنظیم امور اقتصادی و حرفهای در سطح کلان، متناسب با شرایط و مقتضیات زمان و مکان، تدبیر کنند و کارآفرینان را مجال بروز استعداد دهند و محوریت عدالت را بر اسا سه مقوله ی آبادانی، کشف استعداد - کارآفرینان - ، انجام کارهای نیک و پاینده قرار دهند و این مهم ، میسر نمی شود؛ مگر با شناخت و داشتن برنامه که خداوند کریم ارسال پیامبران از کارگاه آفرینش را مثال و شاهد میآورد؛ مانند ابراهیم، لوط، اسحاق و یعقوب...4 .5 ثروت قرآنی و قدرت کارآفرینی در آیات متعدد، به طور آشکار یا در ضمن ضرب المثل ها و قصهها و با نگاههای متفاوت، به ثروت توجه شده و بیان شده است که حب مال و ثروت، امری فطری است.