بخشی از مقاله
چکیده
عدالت در اسلام، از زیربنایی ترین مفاهیمی است که تحقق عینی آن در جامعه، از مهمترین اهداف اجتماعی و سیاسی این دین ذکر شده است. عدالت اجتماعی به معناي اعطاي حقوق و مطالبات منطقی هر شخص به تناسب صلاحیت، شایستگی و نیازمندیهاي فطري و اجتماعی اوست. بر این اساس، عمومیت استفاده از منابع و ثروت هاي عمومی و یا امکانات دولتی براي همه و رسیدن به مرز بی نیازي در جامعه، از شاخصه هاي مهم تحقق عدالت اجتماعی است.
امري که بی شک مهمترین حلقه ي مفقوده کارکرد نظام هاي بشري در هزاره سوم است. در این پژوهش معنا و مفهوم عدالت اجتماعی، عدالت در نگاه اسلام و غرب، ابعاد و شاخص هاي عدالت اجتماعی در مدیریت اسلامی، عدالت در مدیریت از دیدگاه امیرالمؤمنین، ساز و کارهاي عدالت اجتماعی و سپس آثار و نتایج عدالت اجتماعی مورد بررسی می گیرد و در نهایت راهکارهایی در راستاي تحقق عدالت اجتماعی ارائه می گردد.
-1مقدمه
اسلام مکتب عدل و اعتدال و راه مستقیم است و امت اسلامی امت میانه و نظام آن عادلانه است. در اسلام تمام پست هاي حساس به عهده افراد عادل است؛ کسانی که سوء سابقه اي پیش مردم نداشته باشند و به صلاحیت و پاکی، معروف باشند.
اسلام اهمیت خاصی به عدالت داده و آن را در تار و پود جامعه و در مسائل حقوقی و اجتماعی و خانوادگی و اقتصادي شرط اساسی دانسته است. در این جهت امام علی ابن ابی طالب - ع - با تاسی به پیامبر اکرم - ص - و پیروي کامل از او ، چنان به اجراي قسط و رفع تبعیض در جامعه ي اسلامی و ایجاد مساوات و سرشار سازي زندگی مردمان از عدالت پرداخت که سیره او تجسم نام عدالت به شمار آمده و در عدالت عادلان الگوي نمونه ها و در آفاق حیات بشري "بانگ عدالت انسانی" و در تاریخ، فریاد مجسم قسط قرآنی گشت.
عدالت؛ از مهمترین واژه ها در قاموس تمدن بشري، محسوب می گردد و رعایت آن از دیدگاه هر انسان سلیم الفطره اي از ضروري ترین امور به شمار می آید. به طوریکه هیچ انسانی این موضوع را مورد انکار قرار نمی دهد. عدالت در قرآن کریم یکی از هدفهاي اصلی بعثت انبیاء قلمداد شده است. قرآن با صراحت به برقراري عدل در میان انسانها اشاره می کند.
در این باره می فرماید " ما فرستادگان خود را با دلایل روشن فرستادیم". در قران میزان، یعنی قوانین و مقررات عادلانه، براي این که همه افراد بشر به عدالت رفتار کنند و اصل عدالت در میان بشر برقرار گردد - بالقسط لیقوم الناس - . اجراي احکام و اصول سیاسی اسلام، هدف اصلی نظریه پردازي هاي سیاسی است. تأملات نظري درباره مفاهیمی چون عدالت، آزادي، برابري، جامعه مدنی و ... هنگامی مورد قبول و مؤثر واقع می شود که با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادي جامعه، زمینه هاي اجرا و عملی شدن بیشتري براي آنها فراهم شود. بی تردید، هدف از تولید علم و نظریه پردازي در جامعه کنونی ایران، رفع مشکلات نظري براي شفاف شدن مسیر عمل است.
علت بسیاري از انقلاب ها، فقدان عدالت اجتماعی در جامعه است. به همین دلیل، تمام مصلحان بشري و انسان هاي آزاده تاریخ با اندیشه عدالت، حرکت هاي اصلاحی را آغاز نموده و یکی از اهداف اصلی انقلاب و تحرکات اجتماعی خود را رفع تبعیض و برقراري عدالت اجتماعی قرار داده اند. رسول اکرم - ص - می فرماید: "عدل در عرصه هاي اجتماعی همانند سپر نگهبانی است که افراد در پناه آن از تعدي دگران محفوظند، و مانند بهشت پایداري است که همواره مردم از نعمت هاي آن برخوردارند "
اصلاح اجتماعی بدون برپاداشتن عدالت اجتماعی و اقتصادي ایجاد نخواهد گشت. شهید مطهري معتقد است: اوضاع عمومی و بود و نبود عدالت اجتماعی در اعمال و اخلاق مردم ، حتی در افکار و عقاید آنها تاثیر دارد. ایشان معتقد است : اگر حقوق مردم محفوظ و جامعه عادل و متعادل باشد و تبعیض، محرومیت و احساس مغبونیت در مردم نباشد، عقاید و اخلاق پاك ، صفاي قلب و اعمال خوب بیشتر می شودو زمینه براي وقوع معاصی و اخلاق رذیله و شیوع عقاید ناپاك کمتر است. بنابراین ، ایشان عدالت اجتماعی را داراي تاثیر مستقیمی در اخلاق مردم دانسته، اعتقاد دارد: بود و نبود آن در هر سه مرحله فکر و عقیده ، خلق و ملکات نفسانی و همچنین در مرحله عمل موثر است
اصل عدالت اگر چه به عنوان مهمترین رکن دین اسلام مطرح است و معیاري عمده براي اسلامی بودن تصمیم گیريها در هر جامعه می باشد اما با این همه تاکنون بیان روشن و کاملی درباره معیارهاي عدالت و بویژه در حوزه عدالت اجتماعی توسط متفکران اسلامی ارائه نشده است. پژوهش حاضر به بیان شاخص ها و ابعاد عینی تر عدالت اجتماعی براي بالا بردن توان عملی و اجرایی آن در جامعه می پردازد.
وقتی تصویر ذهنی کارگزاران از عدالت اجتماعی شفاف تر گردد، می توان به تحقق عدالت در جامعه امیدوار شد. در این پژوهش معنا و مفهوم عدالت اجتماعی، عدالت در نگاه اسلام و غرب، ابعاد و شاخص هاي عدالت اجتماعی در مدیریت اسلامی، عدالت در مدیریت از دیدگاه امیرالمؤمنین، ساز و کارهاي عدالت اجتماعی و سپس آثار و نتایج عدالت اجتماعی مورد بررسی می گیرد و در نهایت راهکارهایی در راستاي تحقق عدالت اجتماعی ارائه می گردد.
-2جایگاه و ضرورت عدالت اجتماعی
اهمیت عدالت در اسلام تا حدي است که هیچ موضوع دیگري به پاي آن نمی رسد. در قرآن کریم آمده است: انّ االله یأمر بالعدل و الاحسان... " بر اساس تعالیم اسلامی اگر فردي به نفس خویش ستم کند یا در اداي برخی از تکالیف و حقوق الهی سستی ورزد، این اشتباه او تنها با استغفار بخشوده خواهد شد، در حالیکه اگر فردي با تجاوز به حقوق انسان ها، قوانین عدالت اجتماعی را نقض کند، در حقیقت معصیتی غیر قابل بخشش انجام داده و بنا به تعبیر امیرالمؤمنین علی - ع - به ورطه گناه غیر قابل بخشایش سقوط کرده است. در حال حاضر، مواردي از تجاوز به حقوق دیگران در جامعه ما کم نیست. افراد زیادي در اجتماع دیده می شوند که در روابط اجتماعی شان با دیگران جانب عدالت را رعایت نمی کنند.
عدالت را میتوان بعنوان بزرگترین هدف از تشکیل حکومت تلقی کرد. عدالت به قدري با اهمیت بوده و به سرنوشت ملتها و دولتها پیوند خورده که هیچ ملت و مکتب و اندیشمند سیاسی و اجتماعی آن را نادیده نگرفته و حتی حکومتها و حکام جور نیز سعی بر آن داشتهاند که ریاکارانه خود و نظامشان را متصف به آن دانسته و هدف خود را عدالت بیان نمایند. به عقیده بسیاري از اندیشمندان در میان فضیلتهاي اخلاقی، عدالت بنیاديترین آنهاست. که قوام و دوام زندگی صلحآمیز و توام با سعادت انسانها را امکانپذیر میسازد بحث عدالت شاید غامضترن موضوع اخلاق در عرصه روابط میان انسانها یا روابط اجتماعی باشد
مهمترین ارزشهاي اخلاقی پذیرفته شه در همه جوامع احترام به حقوق آزادي و کرامت انسانها است که مستلزم وفاي به عهد، راستگویی، درستکاري و بهطور خلاصه عدالت است. عدالت یک خصیلت زائد است و غرض از زائد بودن عدالت بیهوده بودن آن نیست بلکه بدین معنا است که عدالت فضیلتی در کنار سایر فضایل و علاوه بر آنها نیست بلکه عین مجموعه فضایلی است که در علم اخلاق از آنها سخن میرود
قوام، دوام و شکوفایی جوامع انسانی درگرو رعایت حداقلی از این ارزشهاي اخلاقی است. هیچ تمدنی در تاریخ بشري نتوانسته است بدون تکیه بر ارزشهاي اخلاقی و عدالت به حیات و بالندگی خود ادامه دهد اخلاق و عدالت عامل پیوند انسانها با یکدیگر است به گونهاي که نبود آن ناگریز به فروپاشی جوامع میانجامد
-3 معنا و مفهوم عدالت
از عدالت تعاریف زیادي به عمل آمده است و در حوزه سیاست و اجتماع ، مقوله عدالت وعدالت ورزي سنتی ترین گزاره اي است که همواره مطرح بوده است . در اندیشه سیاسی افلاطون، مدینه فاضله وقتی شکل می گیرد که حاکم مدینه استقرارعدالت را بهترین وبایسته ترین کار بداند و خود را وقف خدمت به عدالت کند تا جامعه بر اساس معیارها وترازهاي عدل سامان یابد.
به باور ابن سینا ، عدل اجتماعی، ارزش برین و هدف متعالی است . او جهت گیري اصلی دینی و هدف اساسی وحی را سامان دهی به جامعه بر اساس قانون عدل ترسیم می کند. از دیدگاه ابن خلدون ، فلسفه و کارکرد دولتها در درون جامعه ، جلوگیري از تجاوز و ستم و پاسداري از حقوق انسانها ست و دولت به مانند ابزاري مقتدر و زورمند ، براي بازداشتن انسانها از پاي مال کردن حقوق یکدیگر به کار می افتد و مردمان را به نگهداشت و اعتدال اجتماعی وا می دارد.
هم فلاسفه و هم دانشمندان اجتماعی،توجه زیادي به بحث عدالت نموده اند. علاقه افراد به عدالت، از یک نیاز طبیعی اساسی منتج می شود : افراد، نیازهاي فردي متفاوتی دارند که از طریق تعامل با دیگران به بهترین نحو، ارضا می شود . این نیازها طیفی از نیازهاي اقتصادي از قبیل پول و امکانات مادي تا نیازهاي اجتماعی - انتزاعی از قبیل توجه و احترام شخصی را در بر میگیرد . عدالت به افراد استاندارد هایی ارائه میدهد تا قضاوت نمایند که آیا این نیازها در محیط هاي اجتماعی که اغلب پیچیده هستند، برآورده می شود
اسمیت2 معتقد است اصطلاح »عدالت اجتماعی« به باور داشتن فرصتهاي کافی در زمینههاي غذا، خواب، آموزش، امنیت، موقعیت، حمایت مؤسسهاي، مراقبت از سلامتی، مراقبت از کودك، و ارتباطات دوست داشتن اشاره د ارد
