بخشی از مقاله
چکیده
برخی از اعداد در فرهنگ و ادب ایران از تقدس و اهمیت ویژه اي برخوردارند، یکی از این اعداد عدد چهار است که کاربرد آن در آثار ادبی این ویژگی را تصدیق می کند، از جمله شاعرانی که از این عدد بسیار استفاده کرده اند، خاقانی شروانی است که کاربرد عدد چهار و مضارب آن را می توان در جاي جاي دیوانش دید. او با استفاده از ترکیبات عددي ، آداب ، عادات ، باورها و مسائل علمی عصر خود را بیان کرده و با تلفیق آنها با انواع تصاویر شعري و شگردهاي ادبی مضامینی بکر و زیبا آفریده است . این مقاله می کوشد تا با بررسی جنبه هاي مختلف کاربرد عدد چهار و ترکیبات آن در دیوان خاقانی ، شگردهاي بلاغی او را در تصویرسازي، ترکیب آفرینی و مضمون سازي با این عدد تحلیل و تبیین نماید.
مقدمه
هنگامی که دیوان خاقانی را مطالعه می کنیم، آن چه در سراسر آن توجه ما را به خود جلب می کند ابداع و ابتکار در زمینههاي مختلف ادبی و کاربرد مضامین تازه است.خاقانی با معلومات وسیع و ذهن نکته یاب خود، از هر تجربه اي کمال بهره را برده است. بهره گیري از مضامین مختلف از قبیل:ل آداب و رسومِ مردم، سوگواري و عروسی و اعتقادات آنان، سحر و جادو، بازیها و سرگرمیها از نرد و شطرنج و چوگان و طشت و خایه و شعبده بازي و جز آن...، مطالب تاریخی و جغرافیایی، طب و بهداشت، نجوم و موسیقی دیوان استاد شروان را به صورت مجموعه اي از معارف ایرانی و اسلامی در آورده استل - معدن کن،. - 14:1372اوبا مهارت استادانه خویش،دانش هاي زمانه را به خدمت سخن خود گرفته است.
نوآوري در زمینه ساخت تصاویر و ترکیبات متنوع، یکی از امتیازات شاعري او محسوب می شود. او با استفاده از گنجینه معلومات، ذوق سلیم و تخیل شاعرانه خویش دست به آفرینش ترکیبات تازه اي زده است و همواره یک مضمون را با تصویرها و تعبیرهاي متنوع نشان داده است. از جمله ترکیبات بدیع دیوان او، ترکیبات عددي است که بسیاري از سروده هایش را به خود اختصاص داده است.
خاقانی با عددهاي مختلف؛همانند: یک، سه، چهار،هفت، چهل و.. ترکیبات تازه و بدیعی به وجود آورده است، به طوري که به گفته استاد فروزانفر در کتاب سخن و سخن ورانل جاي هیچ سخن نیست که خاقانی از جهت ابداع تراکیب و ایجاد کنایات دلپذیر همپایه و در ردیف بزرگترین شعراي ایران است و کمتر بیتی از ابیاتش توان دید که بر یک یا چند ترکیب تازه مشتمل نباشد و شاید اگر دیوانش را فرهنگ جامع لغات ادبی محسوب دارندل - فروزانفر، گ. - 6171350
علاوه بر عدد هفت که بسیار مورد توجه خاقانی بوده و در اشعار او جایگاه خاصی دارد، عدد چهار نیز از نگاه خاقانی دور نمانده و با آن ترکیبات زیبایی آفریده است. او با آشنایی گسترده اش درباره پیشینه ملی و مذهبی عدد چهار و اهمیت و تقدس آن در فرهنگ ایرانی و اسلامی، ترکیبات متنوعی با آن ساخته است و به این طریق، استادي و هنرمندي خود را در زمینه ساخت ترکیبات تازه و پرورش معانی به اثبات رسانده است. این مقاله می کوشد با طبقه بندي ترکیبات عدد چهار و کاربردهاي مختلف آن، انعکاس باورهاي ملی و مذهبی را در اشعار خاقانی و توجه ویژه او را به این عدد نشان دهد.
چهار در باورهاي ملی مذهبی
از آن جا که باورهاي ملی، مذهبی، اجتماعی، دینی و...همواره منبعی پایان ناپذیر براي ادبیات به ویژه شعر است و شاعران- به طور مستقیم یا غیر مستقیم - تحت تأثیر این باورها و اندیشه ها شعر می سرایند؛ بازتاب هنري باورهاي ملی و مذهبی درباره عدد چهار را در دیوان خاقانی به خوبی مشاهده می کنیم . خاقانی شاعر تواناي زبان فارسی با آگاهی از ارزش خاص این عدد، با مهارت تمام از آن در هنرنمایی خویش بهره برده است.
اعداد همواره در شئون مختلف زندگی اجتماعی، فرهنگی و مذهبی تأثیرگذار بوده اند و اثر آن را میتوان در افسانهها، اسطورهها، ادیان حتی در محاورات روزمره جست جو کرد. نزد بسیاري از اقوام، اعداد خاصی از کارکرد عادي خود خارج شده و مفاهیم نمادین گوناگونی پذیرفته اند. این اعداد در بر دارنده مفاهیم انتزاعی، ماورایی و رازآمیز هستند و گاهی متبرك و مقدس دانسته می شوند.
در فرهنگ ایران زمین، برخی اعداد از قبیل - سه، چهار، هفت، چهل، دوازده و... - ارزش خاصی دارند که در این میان می توان به کارکرد و اهمیت عدد چهار اشاره کرد. این عدد را اصل و ریشه طبیعت جاودان دانسته اند و همواره براي آنان عددي سمبولیک محسوب می شود.ل معناي نمادین چهار با مربع و صلیب ارتباط می یابد. از دورترین اعصار نزدیک به پیش از تاریخ، از 4 براي نشان دادنِ آن چه مستحکم و محسوس است استفاده می شد. ارتباط 4 با صلیب موجب شده است که 4 نماد بی نظیري، فراوانی، جهانگیري و جامعیت به حساب آید.
- شوالیه،. - 551:1379 چهار عددي کامل است، به طوري که ل از یک کاسه کردنِ عد سه و چهار به هفت، به عدد تمامیت و کمال می رسیمل - یاوري،. - 116-115 :1374 در فرهنگ اسلامی نیز عدد چهار جایگاه ویژه اي دارد. براي مثال نخستین بار در غار حرا چهار آیه سوره علق توسط جبرئیل بر پیامبر اکرم - ص - نازل شد و چهار سوره در قرآن با کلمه لقلل آغاز می شود. در روایات واحادیث نیز از این عدد بهره برده اند. براي مثال ل از امیر المومنین روایت شده که فرمودند: قرآن در چهار بخش نازل شده: یک چهارمش درباره ما و یک چهارم آن درباره دشمنان و یک چهارم عبارتست از آداب و امثال و یک چهارم دیگرش فرائض و احکامل - دشتی،. - 284:1379
الف - چهاردرباورها
.1باورهاي مذهبی :
1-1چارطوفان :منظورهمان طوفان هاي مشهور آب،باد، آتش و خاك است که طوفان آب برقوم نوح علیه السلام و طوفان باد برقوم هود علیه السلام و طوفان آتش برقوم لوط علیه السلام و طوفان خاك برقوم صالح علیه السلامرسیده است وبعضی آن را کنایه ازجهل که ضد حکمت است، ترس که ضد شجاعت است، حرص که ضد عفت است، جورکه ضدعدالت است، دانسته اند . - آنندراج،لچار طوفانل - .
- چارطوفان نو ازچارگهربگشایی گر شما جان ستمکش به گهر باز دهید - دیوان: 1. - 162
- نه مرد این دبستانست هرکه ازجنبش دردي به هردم چار طوفان نیست در بنیاد ارکانش - دیوان:
