بخشی از مقاله
چکیده :
تعارض امری طبیعی و پدیده ای اجتناب نا پذیر در زندگی فردی و سازمانی است و به دلایل متعدد و در اشکال مختلف ظهور می کند، به دلیل فراوانی و اهمیت بسیار این پدیده در زندگی فردی، گروهی و سازمانی، اصطلاح تعارض به صورتهای گوناگون معنی، تعبیر و تفسیر شده است . یکی از مسائل مهم مدیریتی در سازمان ها مدیریت صحیح تعارض بین افراد، گروه ها و سازمان می باشد.
البته تعارض به خودی خود مشکل ساز نیست بلکه ناتوانی ما در برخورد با این پدیده است که مساله ساز می شود. گاهی تعارض به عنوان یک عامل سازنده موجب می شود تا سازمان گاه های بلندی در مسیر اهداف خود بردارد. در این مقاله به بررسی اجمالی در خصوص مفاهیم تعارض، انواع و علل آن و نیز ارائه اصول مدیریت تعارض مبتنی بر پژوهش و بر اساس تجربیات کاربردی می پردازیم.
-1 مقدمه:
پدیده تعارض امری غیر قابل اجتناب در تعاملات انسانی است. برخلاف حوزه های دیگر زندگی ، انسان ها کنترل مستقیم کمتری را بر اثرات متقابل همکاران خود در محیط های کاری دارند. وجود افراد مختلف با ویژگی های شخصیتی، نیازها، باورها، انتظارات و ادراکات متفاوت، بروز تعارض در سازمان ها را اجتناب ناپذیر کرده. افراد دارای شیوه های ارتباطی، آرزوها، دیدگاه های سیاسی و مذهبی و نیز پیش زمینه های فرهنگی متفاوت هستند
در واقع وجود تفاوت ها و تضادها برای ادامه حیات سازمان ها لازم است تا سازمان ها بتوانند خود را با دنیای اطراف خود مطابقت دهند
این حقیقت باید مورد قبول واقع شود که حتی در بهترین شکل تیم کاری و بهترین گروه های کاری، تعارض و عدم توافق وجود خواهد داشت. در طول موفقیت تیم کاری، افراد می توانند نظرات و عقایدشان را آزادانه ابراز کنند، از طرفی تعارض به توسعه خلاقیت فردی منجر می شود و از طرفی دیگر تبادل ایده ها باعث بروز تعارض می شود، هنر اصلی در ارتباط با پدیده تعارض و مدیریت آن به طور اثر بخش، می تواند تعارض را از تهدید به فرصت هایی برای ظهور استعداد ها و عملی کردن خلاقیت بالقوه باشد
امروزه یکی از مسائل اساسی مدیریت سازمان ها، رویارویی با تفاوت ها، تضادها و اختلافات سازمانی است و مدیریت تضاد یکی از مشکل ترین و در عین حال مهم ترین وظایف هر مدیر محسوب می شود، چرا که همانطور که قبلا اشاره شد تعارض در سازمان ها امری اجتناب ناپذیر است و کسی نمی تواند ادعا کند که با آن روبرو نشده و یا نخواهد شد، و از آنجا که تعارض می تواند نتایج مخرب یا سازنده داشته باشد، اهمیت شناخت موضوع تعارض و تاثیرات مثبت یا منفی آن می تواند آگاهی لازم را به مدیران و رهبران تیم ها جهت اتخاذ تصمیم های مناسب در مواقع ضروری بدهد. مدیریت تعارض یکی از مهم ترین مهارت های مدیران می باشد، زیرا با بررسی های انجام شده، بیست درصد وقت مدیران صرف حل مشکلات ناشی از تعارض می گردد
-2 پیشینه تحقیق:
مدتی است که بررسی تعارض در سازمان ها مورد علاقه و توجه مدیران قرار گرفته است. به اعتقاد بورسالیو گلو - 1974 - ، فالت نخستین کسی بود که به مفهوم تعارض در سازمان توجه کرد. به اعتقاد وی، خود تعارض مشکل ساز نیست بلکه ناتوانی ما در برخورد با این پدیده است که مساله ساز می شود. طی جهش قابل توجهی که در قرن بیستم روی داد، نظرات متعددی در زمینه مدیریت تعارض شکل گرفت.
در ابتدا کارشناسان علمی نظیر تیلور عقیده داشتند که تمامی تعارضات، قدرت و اختیار مدیریت را تهدید می کنند بنابراین باید از بروز آنها جلوگیری کرد. با آغاز سال 1970 متخصصان رفتار سازمانی متوجه شدند که تعارض بر حسب ماهیت و شدت خود، پیامدهای مثبت و منفی به همراه دارد
کولمان در تحقیقات خود بیش از 50 متغیر موثر بر تعارض را شناسایی کرد. این متغیرها شامل جنبه های متعدد محیطی، روابط، فرآیندها و پیامدهاست. تحقیقات سورنسون و همکارانش، نشان داد که جنس و تیپ شخصیتی، بر ترجیحات افراد در انتخاب سبک مناسب برای اداره تعارض تاثیر گذار است
همچنین وجود رابطه بین جنسیت و میزان ادراک تعارض در سازمان به اثبات رسید. این امر بیانگر این نکته است که خانمها فضای سازمان را نامناسب تر از آقایان تشخیص داده اند و و دلیل آن شاید در تبعیض های جنسیتی در سازمان نهفته باشد.
تحقیقاتی چون تحقیقات سورنسون و همکارانش - - 1995 نشان داد که زنان به نسبت مردان گرایش بیشتری به استفاده از سبک های احساسی تر دارند - فیاضی و همکاران، . - 1388 همچنین تحقیقات بر روی 51 گروه 3 نفره نشان داد که تعارضات شخصی بین افراد گروه ها بیش از تعارضات وظیفه ای، اثرات مخرب بر عملکرد گروه دارد. طبق تحقیقات ریچ و همکارانش، سازش و اجتناب بیشترین کاربرد و استفاده را در میان 176 کارمند تحت بررسی آنها داشته است. تحقیات آنها نشان می دهد که افسردگی و خستگی شغلی ارتباطی با سبک های تعارض ندارد
کنز - 1964 - متوجه وجود سه نوع تعارض در سازمان ها شد و به همین سبب سه پایگاه برای تعارض برشمرده است. نخست اینکه تعارض بین واحدهای سازمانی به سبب اختلاف ساختاری واحدها و از متفاوت بودن آنها به وجود می آید. دومین نوع تعارض این است که واحدها وظایف مشابه دارند و در چنین حالتی تعارض به صورت رقابت سازنده و یا رقابت ویران گر پدیدار می شود. سومین نوع تعارض آن است که در سلسله مراتب اختیارات سازمانی به وجود می آید
طبق تحقیقات ریچ و همکارانش - - 2007، سبک مدیریتی سازش و اجتناب بیشترین کاربرد را در میان کارکنان داشته است. این امر به دلیل قدرت کمتر کارکنان نسبت به مدیران و ترس از توبیخ و تنبیه است. در بررسی عوامل موثر هیچ رابطه معنی داری بین سن و سابقه خدمت با تعارض و سبک های آن پیدا نشد
همچنین مطالعات زیادی در زمینه ی فرآیند مدیریت تعارض و سبک های آن از جنبه های مختلف صورت گرفته است: به عنوان مثال دکتر عبدالغفار و همکارانش به مطالعه ی مقایسه ای سبک های مدیریت تعارض مدیران مدارس دبیرستان خصوصی و دولتی پرداخته اند و پیشنهاد می کنند که مدیران می بایست بهترین سبک را طبق موقعیت انتخاب کنند. در زمینه ی رابطه هوش احساسی با استراتژی های مدیریت تعارض مطالعه ای صورت گرفته که همبستگی مثبت بین هوش احساسی با سبک های اجتناب، رقابتی، همکاری و مصالحه را ادعا می کنند ولی با سبک سازش همبستگی مثبت ندارد.
مطالعه ی توصیفی دیگری با موضوع سبک های مدیریت اجرایی و اثربخشی اجرایی در دانشگاه نیجریه انجام شده است که اظهار می کند اثربخشی سبک های مورد استفاده در نیجریه در حد متوسط می باشد. همچنین تحقیقاتی تحت عناوین رابطه بین خصوصیات شخصیتی و استراتژی های مدیریت تعارض مدیران، مدیریت تعارض، مذاکره و ارتباطات اثربخش، سبک های مدیریت تعارض کارکنان و تاثیر سبک های مختلف مدیریت تعارض بر روی رضایت شغلی انجام شده است
در مطالعه بررسی رابطه ی بین نگرش مدیران به تعارض با سبک مدیریتی مورد استفاده آنان ، بین نوع نگرش مدیران به تعارض با سبک مدیریتی مورد استفاده آنان رابطه معنی داری مشاهده شد. نگرش کاملا مثبت به تعارض با سبک مدیریت تشریک مساعی، نگرش مثبت با سبک گذشت، نگرش بینابین با سبک مصالحه و نگرش منفی با سبک اجتناب رابطه معناداری داشته اند
-3 مفهوم تعارض :
تعارض امری طبیعی و پدیده ای اجتناب نا پذبر در زندگی فردی و سازمانی است و به دلایل متعدد و در اشکال مختلف ظهور می کند، به دلیل فراوانی و اهمیت بسیار این پدیده در زندگی فردی، گروهی و سازمانی، اصطلاح تعارض به صورتهای گوناگون معنی، تعبیر و تفسیر شده است
تعارض در لغت مصدری به عنوان معترض و مزاحم یکدیگر شدن، با هم اختلاف داشتن معنا شده است
تعارض زمانی رخ می دهد که عدم توافق بین دو و یا تعداد بیشتری از افراد وجود داشته باشد. و یا ادراکات فردی با اهداف، نیازها، خواسته ها و نظرات فرد دیگری ناسازگاری داشته باشد. "پوتنام" تعارض را اینگونه تعریف می کند : تعامل افرادی که با یکدیگر ارتباط متقابل داشته و در زمینه اهداف اصلی، اهداف فرعی و ارزشها بین آنها اختلاف بوجود می آیدو افراد، دیگران را به عنوان مانعی بالقوه در جهت تحقق اهداف خود تلقی می کنند
تعارض به عنوان عدم توافق و تقابل میان افراد و گروه ها در مورد علایق، اعتقادات و ارزش ها تعریف می شود
"رابینز" تعارض را روندی می داند که در آن شخص الف به گونه ای عمدی سعی می کند تا کوشش های B را از طریق نوعی بازداری که نتیجه آن ناکامی فرد ب در رسیدن به اهداف او و یا پیشبرد علاقمندی هایش است، خنثی کند
"کابانوف" معتقد است تعارض به عدم توافق، مخالفت، یا کشمکش میان دو یا چند نفر با گروه اشاره دارد. دیدگاه "تامپسون" در خصوص تعارض این است که هر رفتاری که از سوی اعضای یک سازمان به منظور مخالفت با سایر اعضاء ابراز شود، تعارض نام دارد
