بخشی از مقاله
چکیده
مطالعات انجام شده نشان می دهد که تاخیر در پروژه ها ي عمرانی به دلیل پیچیدگی هاي خاص آنها امري غیر قابل انکار است .اغلب پروژه هاي بزرگ ساخت در دنیا حدودا با 50 درصد افزایش زمان مواجه می شوند.به دلیل رابطه مستقیم میان زمان و هزینه، تاخیر در اجراي پروژه ها با افزایش هزینه ها، کاهش اثر بخشی ، پایین آمدن کیفیت کار و متعاقباً صرف بودجه جهت جبران خسارات ناشی از این تاخیر همراه خواهد بود.
در سال هاي اخیر بسیاري از محققان در سراسر جهان علل تاخیر پروژه هاي ساخت را از دیدگاه هاي مختلف را بررسی کردند. در این مقاله با مرور و ترکیب ادبیات موجود، علل و اثرات تاخیر در پروژه در غالب 80 عامل موثر مورد بررسی قرار گرفت و با طبقه بندي آنها، 10 عامل اساسی ایجاد تاخیر در پروژه هاي ساخت ایران شناسایی شد. در خاتمه نیز پیشنهاداتی جهت سهولت در فرایند مدیریت پروژه ارائه گردید.
مقدمه
بر اساس تعریف - Stumpf, 2000 - تاخیر، عمل یا رویدادي است که زمان مورد اشاره در قرارداد براي انجام عملی خاص را طولانیتر کند. به طور کلی تاخیرات ناشی از علل مختلفی هستند که از عملکرد گروههاي درگیر پروژه ایجاد میشوند. موفقیت پروژه رسیدن به اهداف از پیش تعیین شده تعریف میشود. در یک پروژه موفق، اجراي فنی پروژه به خوبی صورت گرفته، زمانبندي حفظ شده و هزینههاي بودجهبندي شده نیز حفظ شدهاند. با ارزیابی و تحلیل سه گانههاي مدیریت پروژه - زمان، کیفیت و هزینه - و بررسی عوامل مختلف موثر بر حصول نتیجه یک پروژه، این امر که عملکرد زمانبندي بهترین شاخص موفقیت پروژه محسوب می شود، اثبات می شود. ابزار و فنون مدیریت پروژه نقش مهمی در مدیریت موثر یک پروژه ایفا میکنند.
مدیریت پروژه شامل مدیریت منابع، کارکنان، ماشینآلات، پول و سرمایه، مواد و روشهاي به کار گرفته شده است. هر پروژه ساخت شامل دو فاز مجزا است. فاز پیش از ساخت که دورهاي میان آغاز درك پروژه و امضاي قرارداد است و فاز ساخت که پس از قرارداد شروع میشود و دوره ساخت اصلی آغاز میشود. تاخیر و افزایش هزینه در هر دو دوره ممکن است رخ دهد. اما دلایل اصلی تاخیر و افزایش هزینه معمولا در دوره ساخت اتفاق میافتد. دلایل زیادي براي تاخیر و افزایش هزینهها در پروژههاي ساخت وجود دارد. تحقیقات نشان میدهد تاخیر و افزایش هزینه درپروژههاي طولانی در اغلب کشورهاي در حال توسعه رخ میدهد تاخیرات ممکن است به دلیل دلیل توقف موقت کار، دوباره کاري و سازمان ضعیف و کمبود مواد، شکست تجهیزات ، تغییر سفارشات رخ دهد.
برنامه ریزي یا زمانبندي پروژه وظیفه تعریف شده همه فعالیت ها/فرایندها و رابطه بین آنهاست . این در شروع یک پروژه انجام می شود زمانیکه بسیاري از پارامترهاي ورودي نامشخص است و باید از پیش فرض ها ساخته شود. تغییرات در هر کدام از مفروضات در حین اجرا به تغییرات از طرح پایه پروژه منجر خواهد شد.
تغییرات معمول شامل تاخیر شروع و تکمیل وظایف، حذف و اضافه از وظایف، تغییر منابع ورودي و غیره. از عواقب تغییر پروژه دوباره کاري ، کار اضافی ، از دست دادن زمان ، بررسی طراحی ، افزایش هزینه هاست. اثرات غیر مستقیم شامل از انکار کردن و ادعا کردن, از دست دادن بهره وري, از دست دادن وزن , گروه نامتعادل و اعتبارات منابع, تغییرات در جریان نقدینگی, افزایش ریسک شکست هماهنگی و اشتباهات , کاهش روحیه نیروي کار , از دست دادن شناوري و غیره که در نهایت منجر به تاثیر مخرب بر روي هزینه پروژه و یا زمان بندي می شود.
اجماع نظر در ادبیات شناسایی عواملی که زمان ساخت و ساز ساختمان را تغییر می دهند وجود ندارد. یکی از دلایل عدم اتفاق نظر نگرش و دیدگاه هاي گوناگونی که در این زمینه وجود دارد. تحقیقات اخیر در تاخیر پروژه هاي ساخت و ساز عموما بر رتبه بندي هر علت منحصر به فرد تاخیر، از دیدگاه مهندس مشاور، پیمانکار و کارفرما می باشد که با هدف شناسایی مهمترین عوامل موثر در تاخیر انجام می شود.
در این مقاله نخست به بررسی پژوهش هاي اخیر در این زمینه پرداخته شده و سپس با جمع بندي عوامل موثر، بر مبناي 80 عامل موثر در تاخیر پروژه هاي ساخت، پرسشنامه اي تدوین گردید و در اختیار 50 نفر از فعالان عرصه ساخت و ساز قرار گرفت. بر اساس نتایج حاصله 10 عامل اساسی در تاخیر پروژه هاي ساخت معرفی شد و سعی گردید در حد امکان راهکارهایی جهت برطرف نمودن این عوامل ارائه شود.
تقسیمبندي تاخیرات
تاخیرات را میتوان براساس معیارهایی چون منشاء ایجاد، قابلیت جبرانپذیري و حالت زمانی رخداد آنها تقسیمبندي کرد.تاخیري که پیمانکار مسئول پاسخگویی به آن است مانند توان تولید پایین و عدم هماهنگی میان اجزاي کار را غیرقابل اغماض گویند. پیمانکار براي اینگونه تاخیرات، زمان اضافی را نمیتواند درخواست کند. دسته دیگر تاخیرات قابل جبران هستند که در آنها کارفرما دلیل اصلی تاخیر است.
نمونه این تاخیرات تغییر در دامنه محدوده کار است. تاخیري که نه پیمانکار و نه کارفرما پاسخگو نباشد غیرقابل جبران نامیده میشود. بلایاي طبیعی و نامساعد بودن آب و هوا نمونه این تاخیرات هستند.براي ثبت دلایل تاخیر استفاده از گزارشات روزانه بسیار مفید خواهد بود. در این گزارشها اطلاعات مربوط به وضعیت آب و هوا، کارکنان، منابع، حوادث، تحویل مواد اولیه، بازرسیها، تغییر در سفارشات و... آورده میشود.
هر چقدر اطلاعات ثبت شده در گزارشهاي روزانه دقیقتر باشند، نتایج ناشی از تحلیل آنها مفیدتر و واقعیتر خواهند بود. تحلیل تاخیرات، فرآیندي است که در آن روش مسیر بحرانی - CPM - با استناد به مستندات موجود و گزارشهاي روزانه به بررسی سهم هر یک از تاخیرات و اثر آنها در برنامه زمانبندي میپردازد. روشهاي مختلفی براي تحلیل تاخیرات موجود هستند. انتخاب روش مناسب تحلیل پارامترهایی چون تعداد منازعات، میزان زمان در دسترس، اسناد موجود، میزان بودجه در دسترس و مقدار تلاشهاي تخصیص داده شده به تحلیلها بستگی دارد.
بررسی دلایل تاخیر در برخی کشورهاي دنیا
- Al-Moumani, 2000 - تحلیلیکمی روي تاخیرات پروژههاي ساخت در کشور اردن انجام داده است. نتایج این تحقیق نشان میدهد که دلایل اصلی تاخیر در پروژههاي ساخت در ارتباط با طراحان، تغییرات سفارشات، بدي آب و هوا، شرایط پیشبینی نشده زمین، تحویل دیرهنگام، شرایط اقتصادي نامناسب و افزایش قیمت بوده است.
تاخیرات صنعت ساخت و ساز در هنگکنگ را مطالعه کردهاند. آنها تاکید کردهاند که واگذاري به موقع پروژه با هزینه و کیفیت مطلوب و استاندارد توسط کارفرما یکی از دلایل تحویل موفقیتآمیز پروژه است. شکست در انجام به موقع و باهزینه و کیفیت معین شده پروژه ناشی از تاثیرات منفی و غیرقابل پیشبینی مختلف روي پروژه است. معمولاً وقتی پروژه به تاخیر می افتد، دچار نوعی شتاب می شود که سبب تحمیل هزینههاي اضافی می شود. اگرچه طرفهاي قرارداد، زمان و هزینه اضافی ناشی از تاخیر را میپذیرند، اما در برخی موارد مشکلاتی میان پیمانکار و کارفرما در این زمینه بهوجود می آید . بر این اساس عوامل شناخته شده در زمینه دلایل تاخیرات را میتوان به سه گروه تقسیم کرد:
1. عوامل درونی: کارگر، مصالح، تجهیزات
2. محیط درونی: پیمانکار، مشاور و کارفرما
3. عوامل بیرونی: آب و هوا، قوانین دولتی، بلایاي طبیعی
در مطالعاتی که در سالهاي 1970 تا 1999 بر روي پروژههاي ساخت کشور غنا صورت گرفت، بیش از 33 مورد از میان 47 مورد، دچار تاخیر شده بودند. دادهها نشان میدهد که 75 درصد پروژهها از زمانبندي و هزینه اولیه تجاوز کرده و تنها 25 درصد آنها سر وقت و با هزینه پیش بینی شده تکمیل شده بود
