بخشی از مقاله
چکیده
صحیفه سجادیه، مجموعه دعاهایی از امام سجاد به بشریت است و شکی نیست که کالم معصوم برخاسته از وحی بوده و اهلبیت نمونههای ممتاز فصاحت و بالغت به شمار میآیند، بنابراین از منظر بالغی نیز سخنی در اوج زیبایی بوده بهگونهای که رتبه فوق مخلوق و دون خالق قرار خواهد گرفت.
از دیرباز صحیفه سجادیه در تمام ابعادش موردنظر علماء، فقها و ادبا و عرفا بوده و هست، شاهد بر مدعا، شروح کثیری است که بر صحیفه نوشته شده است، بااینحال، کمتر به بالغت آن پرداختهشده است، شاید علت این است که مضامین بلند و بسیار عمیق صحیفه سجادیه، چه درُبعد عرفان و چه در ابعاد دیگر، بیشتر ازُبعد بالغت، پژوهشگران و محققین را به خود مشغول داشته، بنابراین ازاینجهت نیاز به آن احساس میگردد
این مقاله سعی در بررسی عناصر بالغی صحیفه سجادیه دارد و فرمایشات حضرت را در بستر تشبیه و مجاز و کنایه و استعاره موردبررسی خواهد داد، لزم به ذکر است که در این بین، استعاره کارآمدترین ابزار تخیل فرمایشات امام را تشکیل میدهد.
مقدمه
صحیفه سجادیه از نظر جایگاه ارزشی، سومین کتاب است که در صدر اسام پس از قرآن کریم و نهجالبلغه پدید آمد و مانند نسیم صبا در اطراف و اکناف جهان منتشر شد و از این رو مردم آن را مورد اهتمام و توجه قرار دادهاند.
زمانی که صحیفه، این ثروت بزرگ فکری تشیع را بگشاییم، در هر دعای آن جلوههای زیبا و متعال از تعالیم اسام را مییابیم. این کتاب شریف در هر موضوعی که وارد میشود، در قالب ارتباط و نجوا با خداوند، به آموزش انسان داعی میپردازد و ضمن اینکه روح و روان او را، با دنیای معنویت مرتبط میسازد و از شراب قرب و وصل مینوشاند، نسبت به مفاهیم واال و بلند سیاسی و اجتماعی و اخلقی و تربیتی اسام نیز بهره میبرد و آگاهی میآفریند.
وسعت عرصه بلغت صحیفه سجادیه در گستردگی آفاق با درجات عالیه کلمی امام علی در نهجالبلاغه متفاوت است زیرا امام سجاد بنابر مقتضیات زمان و حال، زبان دعا و نیایش را برگزیدند و صحیفه دارای سبک مخصوص به خود است که امام به استفاده از مباحث بلغتی بهویژه بیان، باظرافت و زیبایی پرداخته و مضامین نیایشی را با ترکیبات روحنواز بیان کرده است. حضرت در مناجات خویش، بیشتر بر عنصر استعاره تکیه دارد در حقیقت، حضرت در کلم خویش یکی از ارکان مهم آن را استعاره قرار میدهد.
در پیچوخم زندگی بشر و در برهوت وجود انسانیت، تنها نور قرآن و شعشعه معصومین راه را بر انسان مشتاق مینماید، در این مسیر دست نیاز به صحیفه پیشوای ساجدان دراز کرده و چراغ راه میطلبیم به امید آنکه این اثر جرعهای باشد از دریای بیکران عشق.
قبل از پرداختن به عناصر بلغی در صحیفه سجادیه، نگاهی گذرا به زندگی امام سجاد و جایگاه صحیفه سجادیه و بررسی واژه دعا خواهیم داشت.
الف - نگاهی گذرا به حیات امام سجاد
حضرت سجاد پنجشنبه برابر با پنجم ماه شعبان، در سال سی و هشتم هجری1 در شهر مدینه متولد شد. القابی که ایشان به آن ملقب بودهاند: - زینالعابدین، زین الصالحین، سیّدالعابدین، البکاء، حبیب و وارث علم النبیین - امام سجاد را به علت کثرت سجدهاش، سجاد و به علت پینه بستن پیشانی ایشان در اثر کثرت سجدهاش، ذوالثفنات خواندهاند.
امام در سن هیجده سالگی با دخترعموی خود، فاطمه بنت الحسن ازدواج کرد و این نخستین پیوند داخلی بود که در دودمان امیرالمؤمنین و فاطمه الزهراء به وجود آمد. زندگی امام بعد از حادثه عاشورا، به دو دوره اصلی تقسیم میشود:
1. دوره حماسهساز اسارت
2. دوره بعد از اسارت. روز وفات حضرت را 25 محرم میدانند.2
ب - صحیفه سجادیه
صحیفه بر وزن سفینه، یک یا چند نامه3 و کتاب را میگویند. جمع آن صحائف4 و ُصُحف هم استعمال میشود.5 در قرآن کریم لفظ صحف که جمع صحیفه است فراوان دیده میشود از جمله در این آیه شریفه آمده است که: «اذا صحفُ نشرت6» از صحیفه سجادیه به آخت القران، انجیل اهلبیت و زبور آل محمد7 و صحیفه کامله نیز تعبیر شده است.
