بخشی از مقاله
چکیده
جهانی که امروز در آن زندگی می کنیم در چند قرن اخیر دچار تحولات اساسی گشته است. این تحولات توانسته نگرش انسان را نسبت به زندگی، دین و جهان پیرامون خویش تغییر دهد. پژوهش توصیفی-تحلیلی نشان داد که عواملی از قبیل شکل گیري مذهب پروتستان و پیامدهایی آن و هم چنین عوامل اقتصادي-سیاسی سبب تغییر رویکرد انسان به دین شد و انتظارات او از دین را به طور اساسی تغییر داد.
مقدمه و بیان مسئله
جهانی که در آن زندگی می کنیم در چند قرن اخیر دچار تغییر و تحولات اساسی گشته و با دنیاي پیشینیان از جهات گوناگونی متفاوت است. این تحولات شیوه ي زندگی انسان ها را که براي هزاران سال دست نخورده باقی مانده بود به نحو برگشت ناپذیري تغییر داد. دگرگونی ها پیش آمده به سرعت خود را در زندگی اجتماعی انسان ها نشان داد و نظم اجتماعی جدیدي را ایجاد کرد.
با گسترش تجارت، زمینه براي آشنایی با سرزمین هاي جدید آغاز گردید که همین امر بر اندیشه و گسترش دید آن ها که پیش از آن تنها با مردم کمی ارتباط داشتند تاثیر گذاشت. رشد تجارت با افزایش طبقه ي متوسطی همراه بود که به دنبال اندیشه هاي جدید و مترقیانه اي بودند که نظم کهن را به چالش می کشاند. پیدایش اقتصاد مبتنی بر تجارت و صنعت به مهاجرت انبوه روستائیان از زمین هاي کشاورزي به کارخانه ها و کار صنعتی منجر شد و به همین سبب نواحی شهري به سرعت گسترش یافتند و شکل تازه اي از روابط اجتماعی پدید آمد.
در زمینه سیاسی و رابطه ي مردم و حکومت نیز تحولات مهمی صورت گرفت. با رشد آگاهی و گسترش سواد کم کم مشروعیت پادشاهان زیر سوال رفت و زمینه براي شکل گیري حکومت هاي دموکراتیک و به تبع آن اداره ي عقلانی جامعه فراهم گردید.
شکل گیري مذهب پروتستان1 هم توانست بر نظام فکري و اجتماعی جامعه تاثیر فراوانی بگذارد. لوتر2 بنیان گذار آئین پروتستان معتقد بود که آموزه هاي کلیساي کاتولیک داراي مشکلات بوده و باید به اصلاح آن همت گماشت. وي با رد هر گونه تقدیر گرایی و اعتقاد به سحر و جادو، باعث رشد اندیشه هاي اندیشه هاي خردگرایانه3 گردید که همین خردگرایی زمینه ي لازم براي رشد اقتصادي را فراهم می کرد. یکی از مسائل مهمی که لوتر با آن مخالفت کرد بخشش گناهان توسط کشیشیان بود.
وي معتقد بود که هر فرد خود باید انجیل بخواند و بدون واسطه با خدا ارتباط برقرار نماید. تاکید لوتر بر انجیل خواندن، نه تنها سبب گسترش سواد، بلکه باعث از بین رفتن اقتدار سیاسی و دینی کلیسا گردید زیرا مومنان دیگر لازم نبود براي فهم انجیل به کلیسا مراجعه نمایند. مجموعه ي این تحولات اجتماعی به نحو گسترده اي زندگی اجتماعی را تحت تاثیر قرار داد و نگرش انسان را به زندگی و جهان پیرامون تغییر داد. آن چه ما در این مقاله به دنبال آن هستیم این است که این تحولات چه تاثیري بر نگرش انسان ها به دین گذاشت و آیا توانست انتظارات انسان از دین را تغییر دهد؟
در حقیقت پرسش پژوهشی ما در این نوشتار این است که چه عوامل اجتماعی در جهان جدید سبب طرح مفهوم انتظار بشر از دین شدند؟
براي پاسخ گویی به این پرسش به دو تحول مهم یعنی تحولات سیاسی- اقتصادي و هم چنین نقش مذهب پروتستان که در مطرح شدن مفهوم انتظار بشر از دین موثر بوده اند خواهیم پرداخت.
تحولات اقتصادي و سیاسی
در نظام فئودالی4 که سال ها بر جوامع غربی حاکم بود سیستم اقتصادي بر پایه کشاورزي بود و عمده ي احتیاجات ارباب و دیگر ساکنان در همان مزرعه اي که در آن به فعالیت می پرداختند تهیه می شد و در نتیجه، تجارت و مناسبات پولی ضرورت چندانی نمی یافت. در چنین اقتصادي چه ارباب ها و چه دهقانان براي خرید و رفع احتیاجات زندگی، نیازي به بازار و تجارت نداشتند.
فقط گاهی ارباب ها، اشیا تجملی از قبیل سلاح هاي گرانبها، ابریشم و جواهراتی که بازرگانان از مشرق می آوردند خریداري می کردند. ارباب ها همه گونه محصولات کشاورزي و فراورده هاي صنعتی را از املاك خود دریافت می داشتند، آن ها این محصولات را نمی فروختند بلکه به مصارف شخصی خود می رساندند، دهقانان نیز هیچ چیز به منظور فروش تولید نمی کردند
ولی دیري نپائید که این ساختار اقتصادي دگرگون گشت. یکی از مسائلی که بر شکل گیري جامعه ي نوین تاثیر فراوانی بر جاي گذاشت اکتشافات جغرافیایی و توسعه ي بازرگانی بود. تا قبل از اکتشافات جغرافیایی و تجارت اطلاعات اروپائیان درباره ي آسیاي فراسوي خاورمیانه بسیار کم بود؛ تصوراتشان درباره ي راه چین و هند مبهم بود و از افریقاي شمالی و از جمله مصر چیزي نمی دانستند. با این وصف، کم کم پی بردند که افریقا قاره است و راه بهره مندي از بازرگانی مستقیم در آسیا گشوده گردید و دو قاره ي آمریکاي شمالی و جنوبی که گمان هیچ کس به وجود آن ها نمی رفت کشف و مستعمره گردید
عدم اطلاع اروپائیان از سرزمین هاي دور دست باعث می گردید که گستره ي نگرش آن ها به جهان بسیار محدود باشد، ولی دستیابی به این سرزمین ها چشم انداز جدیدي پیش روي انسان قرار داد وگسترش افق دید آن ها را سبب گردید.
