بخشی از مقاله
چکیده
هدف این نوشتار بررسی اطلاعات اجتماعی در فضاهای پارک سراب و پارکنیک شهرداری - بازارچه میوه و تره بار - دستیابی به عوامل معماری تأثیرگذار است. ضرورت این امر از آنجا ناشی میشود که تعاملات اجتماعی فردی و فرافردی در فضاهای عمومی حائز اهمیت شمرده میشود و فضاهای پارک و بازار به خرید به عنوان فضاهایی عمومی نقش مهمی در ارتباط افراد با یکدیگر و زندگی شهری دارند.
میزان موفقیت فضاهای شهری با میزان استفاده از آن فضا و حضور انسان در آن متناسب است در واقع معماری و شهرسازی باید به جای جدایی در پی افزایش تعاملات اجتماعی و همبستگی انسانها باشد. اما آنچه امروزه در اغلب فضاهای شهری با آن رو به رو هستیم که کاهش روابط و مشارکت اجتماهی ساکنان در این فضاهاست. در این پژوهش با توجه به پایین بودن سطح تعاملات اجتماعی در این فضاها به عنوان مسئله اصلی تحقیق سعی شده به دنبال راهحل مناسب برای این مسئله از طریق شناسایی و ارزیابی مؤلفههای مختلف با استفاده از روشهای آماری - کمی - و مطالعات میدانی باشیم.
در واقع این مقاله با یک تحلیل چند متغیره از طریق راهبرد همبستگی و تحلیل مطالعات کمی و از طریق بازدیدهای منظم روزانه و تکمیل 100 پرسشنامه و برداشتهای میدانی به آزمون چند مؤلفه و ویژگیهای شخصیتی و رفتاری استفاده کنندگان میپردازد تا نقش و نحوه تأثیر انواع مؤلفهها را روشن سازد، در نهایت نحوه و میزان تأثیرگذاری متغیرهای مختلف را در تعاملات اجتماعی نشان داده تا مورد استفاده طراحان محیط قرار گیرد.
مقدمه
امروزه رشد سریع شهرها به ویژه شهرهای بزرگ منجر به تغییر و تحولات گسترده کالبدی فعالیتی و عملکردی در شهرها شده است این تغییر و تحولات باعث شده عرصههای عمومی شهر که روزگاری مقر شیرینترین خاطرات مردم بود به گذرگاه آشنا بدیل شده که اکثریت نظریهپردازان بر سر این موضوع اتفاقنظر دارند که ایجاد پیوندهای عاطفی با مکان از پیشنیازهای تعادل روانی است که لازمهی غلبه بر بحرانهای هویتی است و میتواند در زمینهی درگیری مردم در فعالیتهای محلی را فراهم نماید
یکی از عناصر ایجادکنندهی این پیوند عاطفی با مکان در مقر خاطرات جمعی شهروندان هستند که در فضای عمومی الگوی پیچیدهای از عملکردها دربردارندهی مفاهیم و معانی متنوعی هستند که با شناخت و درک چگونگی این روابط میتواند در طراحی با کیفیت فضای شهری تأثیرگذار باشند لذا شناسایی مؤلفههای مختلف اعم از مؤلفههای کالبدی، مؤلفههای اجتماعی و فردی و غیره به عنوان عاملی برای همبستگی بیشتر استفاده کنندگان در یک فضای شهری در خیابانهای شهرایلام مورد بررسی قرار میگیرد و آنچه به این شهر هستی میبخشد رابطه هایی است که میان اندازه فضاهایش و رویدادهای گذشتهای وجود دارد
درک محیط شهری فرآیندی ذهنی است که از طریق ارتباط انسان و فضای پیرامون او انجام میگیرد و انسان، پیامهای حسی محیط را دریافت کرده و تصویری از محیط در ذهن خود به وجود میآورد. یکی از این عوامل مهم در شکلگیری خاطرات فردی یا جمعی از محیط است.
گذری بر اتفاقاتی که در حوزهی طراحی مشارکتی در کشورمان افتاده نشان از توجه بسیار اندک در بخش بررسی نتایج حاصل از نمونههای طراحی جمعی است
در طراحی با کیفیت فضای شهری و فضای عمومی الگوهای پیچیدهای از عملکردها دربردارندهی مفاهیم و معانی متنوعی هستند که شناخت و درک چگونگی این روابط میتواند تأثیرگذار باشد میتوان برای مشارکت اجتماع چند عامل را معرفی کرد:
-1 احساس وابستگی -2 گسترش ارتباطات - 3 استفاده از خدمات محلی و سطح تعامل اجتماعی با همسایه
ضرورت تحقیق:
- نقش اجتماع پذیری و مکانهای اجتماع پذیری در ایجاد و تحکیم روابط اجتماعی شهروندان و تعاملات اجتماعی و چهره به چهره.
- نقش و اهمیت کلانهای جمعی در ایجاد پیوند میان نسلهای گوناگون و نیز پیوند با گذشته شهر
- نقش با اهمیت کلانهای جمعی در ایجاد حس تعلق به شهر و در نتیجه احساس رضایتمندی از زندگی در شهر
سوالات و فرضیات تحقیق:
سوالات اصلی در پژوهش حاضر اینست که چه شاخصههایی از مکانها در فضای عمومی معماری در میزان و نوع تعاملات اجتماعی بین فردی و فرافردی روی دادن در فضا موثراند.
- بکارگیری این عوامل میتوان میزان تعاملات روی داده را افزایش دهد؟
- میزان تعاملات روی داده در محیط نشان از اجتماع پذیری بالای آن فضا دارد؟
مفاهیم، مبانی نظری و پیشنه تحقیق اجتماعپذیری:
حیات جمعی فرصتی جمعیت رها شدن از تنشهای روزمره، گذراندن اوقات فراغت، تعاملات اجتماعی و گردهمایی افراد و گروههای مختلف و بشری برای حضور، آزادیبیان و ابراز آنها در فضاست. حیات جمعی در فضاهای باز عمومی در گرو ترویج تعاملات اجتماعی
در یک نظر اجمالی چون اختلاط کاربری، سرزندگی،زیبایی بصری و نگهداری مراقبت از فضا را به طور خاص، و عوامل دیگری چون راحتی کالبدی؛ امکان نشستن و توقف کردن، دسترسی مناسب و امنیت، تناسب و خوانایی، تنوع و همگانی بودن فضا را از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر حضورپذیری و تعاملات اجتماعی دانستهاند
تعاملات اجتماعی
تعامل اجتماعی به معنای ایجاد رابطه بین دو نفر یا بیشتر است که منجر به واکنش میان آنها شود و این نوع واکنش برای هر دو طرف شناخته شده است. بنابراین روابط بدون معنا در زمره این تعریف قرار نمیگیرد. البته تعاریف دیگری نیز برای تعاملات اجتماعی وجود دارد به عنوان نمونه، تعامل اجتماعی و برقراری ارتباط، میتواند یک موضوع فیزیکی، یک نگاه، یک مکالمه و ارتباط بین افراد باشد که خود مستلزم تعریف رویدادها و فعالیتهای متناسب و در نتیجه نقشپذیری مردم در فضا و عضویت آنها در گروهها و شبکههای اجتماعی است - کاملنیا و اسلامی، 1392، - 265 مسئله اساسی در حوزهی طراحی جمعی شناخت ارزشهای فرهنگی، خواستها و باورها با استفاده از فهم صحیح الگوهای رفتاری است.
شکل :1 مدل مفهومی معماری جمعی و ارتباط آن با دیگر رویکردهای مشارکتی در معماری
در چند سال گذشته تغییر الگووارههای طراحی جمعی از الگوارههای ساختارگرا و تکثرگرا به سوی الگووارههای رفتاری، نشان از این خواست دارد
تحلیل نمونههای طراحی جمعی که فاصلهی میان نظریههای مشارکتی و تجارب پذیرفتنی را پرکنند، نشان میدهد که معماری جمعی با برقراری پیوند میان نظریههای علوم رفتاری و مشارکتی سعی در کاستن از مشارکتهای کاذب در حوزهی معماری دارد - هورلی، به پیوند میان روانشناسی محیط، مفاهیم برنامهدهی مشارکتی و ابزارها و روش جامعی برای رسیدن به نظریهی جدید طراحی جمعی اشاره دارد.
تحلیلها نشان میدهد که معماری جمعی - Community - Architecture با دیگر رویکردهای طراحی مشارکتی نظیر معماری مشارکتی - Participatory Architecture - و معماری اجتماعی - Social Architecture تفاوتهای محسوسی در تعریف مسئله طراحی مشارکتی، نگاه به مشارکت، مشارککنندگانی که میتوانند در فرآیند طراحی مشارکتی شرکت کنند و مفاهیم مشارکتی دارد. اصطلاح معماری جمعی - CA - با توجه به بررسی نظریههای فوق با استفاده از الگووارههای رفتارگرایی و مفهوم احساس جمعی، سعی دارد با استفاده از فهم و دریافت صحیح نیازهای کاربران، ناکارآمدی دیگر رویکردها را در این زمینه نمایش دهد.
معماری جمعی و بازگشت به خاطرات جمعی
مفهوم اجتماع - Community - حاوی ویژگیهای نمادین است. این ویژگیها، پیونددهندهی اعضای مختلف یک اجتماع - جمع - میباشند به عبارت دیگر، اجتماع - بنابر تعریف آنتونی کوهن در کتاب ساختار سمبلیک اجتماع - برمبنای ساختارهای نمادین شکل میگیرد. این موضوع یکی از مهمترین مسائل مورد توجه در طراحی جمعی است. طراحی جمعی برمبنای خاطرهها و پیوندهای حسی مشترک تحقق مییابد.
روش تحقیق
تحقیق حاضر به صورت کمی انجام پذیرفت و سعی در فهم هر چه دقیق تر مفاهی اشاره شده دارد و درصد توسعه دانش طراحی و برنامه ریزی در بازارچه و پارک جهت ارتقای روابط شهروندی است. همچنی شیوه استدلالی، به منابع و متون معتبر کتابخانه ای، اسنادی و شبکه جهانی اینترنت نیز ارجاع شده است.
جامع آماری نیز، تمامی کاربران این قسمت از شهر - پارکینگ شهرداری، پارک سراب - اعم از ساکنین و عابرین و کسبه هستند. تحقیق حاضر با استفاده از روش تحقیق همبستگی و با تکنیک پرسشنامههای منظم و از پیش تدوین شده انجام پذیرفته و به تحلیل تطبیقی و تفسیری مولفههای مورد مطالعه از طریق مشاهدات منظم و مطالعات میدانی در پارکینگ شهرداری - بازارچه میوه و تره بار - و پارک سراب پرداخته است. برای تعیین حجم نمونه از میان عابران و ساکنین و کسبه سطح شهر و با استفاده از روشهای علمی معتبر نمونه گیری و تا حد اشباع نظری به طور متوسط تعداد 100 پرسشنامه در سطح شهرپخش و تکمیل شد.
در مرحله استخراج تنظیم و تجزیه و تحلیل دادهها نیز از نرم افزار آماری spss بهره گرفته شد تا عینیت و دقت تحقیق افزایش پیدا کند.
یافتههای تحقیق
به منظور بررسی متغیرهای مختلف و تعیین نقش آنها در کیفیت تعاملات اجتماعی، مجموعه یتقریباَ کاملی از متغییرهای فردی و محیطی - وبه طور خاص در این پژوهش مولفههای کیفی که در بردارنده طیفی از مولفههای عینی - کالبدی - تا مولفههای ادراکی »ذهنی« براساس ادبیات مطرح در رابطه با تعاملات اجتماعی انتخاب و از طریق روشهای آماری به بررسی آنها پرداخته شده است.
ادبیات موضوع
نظریهها و نظریهپردازان طراحی و برنامهریزی مشارکتی
"مشارکت جمعی" در طراحی از سوی صاحبنظران به گونههای مختلفی تعبیر و تشریح شده است چنانکه گاهی متناقض به نظر میرسد. تعریف موضوع مشارکت و نحوه تاثیر آن در طراحی شرایط یک مقایسه طبیقی میان نظرات مختلف را فراهم میکند.
" چالرز آبرام" مشارکت جمعی را به عنوان نظریهای تعریف میکند که در آن به اجتماع بومی، نقش فعالی در برنامههای محیطی که بر افراد تاثیر گذارده داده میشود
" جان ترنر"معتقد است مشارکت ضرورتاً به ساختن بنا توسط فرد یا افراد فاقد اعتبار کافی یا ابزارهای اندک و مصالح ناچیز اطلاق نمیشود. مقوله اساسی کنترل و قدرت تصمیم گیری است.
هورلی - 2004 - اصطلاح "معماری مشارکتی" را به عنوان سیستمی از طراحی برای توسعه خواستهای کاربران استفاده میکند. "هابراکن" موضوع مشارکت را مسئله غیر قابل انکاری میداند. او خلاقیت را عملی فردی میداند در حالی که از دیدگاه او، طراحی در میان مردم است.
" آرنولد" - 1999 - مشارکت عمومی در شهرسازی را ابزاری میداند که به وسیله آن اعضای جامعه قادر به شرکت کردن در تدوین سیاستها و طرحهایی هستند که بر روی محیط زندگی آنها تاثیر میگذارد. - همان - مشارکت به عنوان روشی برای به دست آوردن راههکارهای بهتر، از مشارکت به عنوان ابزاری برای گرفتن اطلاعات مورد نیاز از مخاطبان نگاه میکند. در برخی از دیدگاهها مشارکت به عنوان ابزاری برای تغییرات سیاسی استفاده میشود.
دامنه این تاثیر گذاری شاید به خواستهای به طور کامل فردی - حتی دیدگاههای آنارشیستی - یا دیدگاههای سوسیالیستی بیانجامد. مشارکت به عنوان جذب کننده عقاید دیگران شاید برای متخصصان کارآمد باشد. مشارکت نقشی به طور کامل نوستالژیک را ایفا میکند چرا که اغلب تصمیمها زمانی که حالتی فراگیر پیدا کنند، جنبه ای عاطفی تر و نوستالژیک به خود میگیرند.
گروههای توسعه دهنده مشارکت در طراحی
مفهوم CDC یا مراکز طراحی جمعی، عنوانی آشنا برای کسانی است که در حوزههای مختلف طراحی جمعی فعالیت میکنند. مراکز طراحی اجتماعی - جمعی - در ابتدا برای تحقق اهداف حقوق شهروندی، در مقیاسهای کوچک تشکل یافتند. این گروهها در زمینه ارائه نظرات متخصصان به مردم و به دست اوردن بازخورد نظرات از سوی مردم شکل گرفتند. بخشی از اولین گروهها به عنوان گروههای مختلف توسعه شهری و به عنوان مدافعان گروههای کم درآمد - به ویژه در بخشهای قدیمی و فرسوده شهرها - فعالیت میکردند، اما رفته رفته این گروهها، حالت سازمان یافته به خود گرفتند و وارد چرخه برنامهریزی و تصمیمسازی شدند. - کاملنیا و اسلامی، 1392، - 14 از این رو، مفاهیمی مانند سازمان، همسایگی، برنامه ریزی، کار فرما، طبقه کم درآمد، خدمات اجتماعی و نظایر آن، بسیار مورد توجه این گروهها بودند. خدماتی که به طور عمده به وسیله این مراکز ارائه میشد مواردی بود مانند :
- برنامهریزی وسیع، مشارکتی و راهبردی.
- کمک رسانی تکنیکی در انتخاب و بودجه سازی طرحهای توسعه.
- حمیات برای استفاده و مدیریت امکانات اجتماعی و مسکن.
- کمک به برقراری ارتباط موثر میان کاربران و متخصصان
- پیگیری طرحها در تمامی مراحل طراحی.
