بخشی از مقاله
چکیده
گاز طبیعی نزدیک ترین جانشین برای نفت محسوب می شود. گاز طبیعی هنوز بصورت جهانی مورد معامله قرار نمی گیرد، لذا قیمتهای آن میتواند به گونه قابل توجهی از یک ناحیه به ناحیه دیگر متفاوت باشد. از طرفی کشور ایران صادرکننده گاز طبیعی و نفت خام بشمار میآید، قیمت نفت بر برنامهوبودجه کشور تاثیر فراوانی دارد و چنانچه این جدایی تایید شود مبنای قابل اتکایی برای دولت در نوسانات قیمت نفت میتواند از قیمت ثابت گاز طبیعی استفاده کند.
در حال حاضر در اروپا، آسیا و آمریکا هر کدام مکانیسم قیمتگذاری مختص به خود را دارند. انتظار میرود مصرف گاز طبیعی با توجه به کاربردهای فراوان آن طی دهههای آتی نیز افزایش چشمگیری داشته باشد تا جایی که قرن آینده را قرن گاز تلقی نمودهاند.
در این تحقیق به بررسی رابطه بین قیمت گاز طبیعی و نفت خام در کشور ژاپن پرداختیم. نتایج نشان داد که رابطه بلند مدت بین قیمت های نفت خام و گاز طبیعی در ژاپن برقرار می باشد بطوری که قیمت گاز طبیعی از قیمت نفت خام پیروی می کند.
.1مقدمه
گاز طبیعی علاو ه بر اینکه یک کالای نهایی است، به عنوان کالای واسطه ای و نیز به عنوان یک نهاده مهم در فرآیند تولید نقش ایفا می کند. بررسی روند تاریخی قیمت های نفت خام و گاز طبیعی نشان می دهد که بازار نفت خام وگاز طبیعی ارتباط تنگاتنگی با هم دارند. اما قیمتگذاری گاز طبیعی تحولات زیادی را طی چند دهه اخیر داشته است. در ابتدای بهرهبرداری از گاز طبیعی این صنعت برخلاف نفت، بیشتر از مولفهها و متغیرهای منطقهای پیروی نموده است. بازار نفت یک بازار بین المللی است در حالی که بازار گاز یک بازار منطقه ای و کوچک است و قیمت آن براساس توافق های طرفین تعیین می شود که باعث می شود قیمت نفت در قیمت گاز نقش اساسی را ایفا کند.
گاز طبیعی هنوز بصورت جهانی مورد معامله قرار نمی گیرد، لذا قیمتهای آن میتواند به گونه قابل توجهی از یک ناحیه به ناحیه دیگر متفاوت باشد. در حال حاضر در اروپا، آسیا و آمریکا هر کدام مکانیسم قیمتگذاری مختص به خود را دارند. لذا در نتیجه تاثیرات آزادسازی بازار گاز،چگونگی این ارتباط احتمالاً در آینده تغییر خواهد یافت و اختلاف در قیمتها ناشی از فرمولها و ساختارهای قیمتگذاری متفاوتی است که در هر منطقه مورد استفاده قرار میگیرد.
قیمت گذاری LNGدر بازار آسیا در چندین دوره مختلف دچار تحول گردیده است. اخیراً رقابت شدید میان عرضه کنندگان جهت حفظ و تأمین بازارها منجر به تغییرات چشمگیری در فرمول سنتی قیمت گذاری LNG آسیا شده است و سطح قیمت های LNG آسیا و شدت همبستگی آن با نفت خام از طرف خریداران تحت فشار و انتقاد قرار گرفته است. اروپا دارای انواع مختلف بازارهای گاز است که یک کشور به کشور دیگر متفاوت است. برخی از بازار ها نظیر فرانسه و اسپانیا انحصاری و برخی دیگر مانند انگلیس رقابتی هستند. در آمریکا، گاز طبیعی آزادانه میان خریداران و فروشندگان مبادله میشود و قیمتها از تعادل عرضه و تقاضا مشتق میشوند. هنریهاب به عنوان مرجعی برای قیمتهای گاز طبیعی در آمریکا مورد استفاده قرار میگیرد.
با توجه به اینکه در دهههای قبل بین قیمت گاز طبیعی و نفت خام پیوند محکمی وجود داشت که در سالهای اخیر این پیوند ضیعف شده و حتی در برخی موارد از هم جدا شده است. از طرفی کشور ایران صادرکننده گاز طبیعی و نفت خام بشمار میآید، قیمت نفت بر برنامه و بودجه کشور تاثیر فراوانی دارد و چنانچه این جدایی تایید شود مبنای قابل اتکایی برای دولت در نوسانات قیمت نفت میتواند از قیمت ثابت گاز طبیعی استفاده کند.
لذا با توجه به نکات فوق و این که کشور ما دومین دارنده ذخایر گازطبیعی در جهان به شمار میرود، و به رغم مصرف داخلی بالا - چه به لحاظ مصرف سوختی و چه به لحاظ ضرورت تزریق به میادین نفتی جهت ازدیاد برداشت نفت خام - و نیز به دلیل حضور فعالانه رقبای منطقهای و شرکای ذخایر مشترک ما در بازار جهانی گاز طبیعی، بررسی و شناخت مکانیسم قیمت گذاری گاز طبیعی در مناطق مختلف و فرآیند جدایی قیمت گاز طبیعی از قیمت نفت خام برای برنامه ریزیهای آتی بخش انرژی کشور، در راستای اتخاذ رویکرد صادراتی، ضرورتی اجتناب ناپذیر به حساب میآید.
.2مبانی نظری
با توجه به عدم موازنه عرضه و تقاضای گاز در سطح جهان، تقاضای رو به رشد جهانی و افزایش سهم گاز در سبد انرژی مصرف کنندگان، بعد مسافت مبادی تولید و بازارهای مصرف و اهمیت فناوریهای انتقال گاز به ویژه LNG توجه مجامع بین المللی حفاظت از محیط زیست به استفاده هر چه بیشتر از گاز طبیعی به عنوان پاک ترین سوخت فسیلی می توان نتیجه گرفت که تغییرات مداوم و رو به رشد بازارهای داخلی و بین الملی گاز سبب ایجاد فرصت در عرصه صنعت گاز شده است. درک این فرصت ها از جانب کشورها منجر به جهت گیری دولت ها در افزایش نقش گاز در توسعه اقتصادی، صنعتی و اجتماعی از طریق تغییر سیاست ها، تجدید ساختار و افزایش سرمایه گذاری گردیده است.
.2-1نفت خام
عرضه نفت شامل عرضه اوپک، مایعات گازی NGL اوپک و عرضه نفت اوپک می باشد. اوپک از طریق سهمیه بندی برای هر یک از اعضای تا حدود زیادی قادر به کنترل تولید است. عرضه غیر اوپک بدون محدودیت سهمیه بندی اوپک با حداکثر ظرفیت تولید و عرضه می شود - زمانی، - 1385 از اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 میلادی تولید کنندگان غیر اوپک گسترش یافتند. با افزایش شدید قیمت نفت در سال 1974 به بعد تولید کنندگان غیر اوپک با شتاب بیشتری به صادر کنندگان نفت پیوستند و سهم اوپک در بازار کاهش یافت
در واقع می توان بیان نمود که عرضه نفت کشورهای غیر اوپک تحت تاثیر قیمت های مورد انتظاری نفت است و نیز تحت تاثیر نرخ ارز شش کشور عمده صنعتی آلمان، کانادا، انگلیس، فرانسه، ایتالیا و ژاپن می باشد. این گونه که با افزایش نرخ ارز این شش کشور در مقابل دلار آمریکا، عرضه نفت کشورهای غیر اوپک افزایش می یابد.
در سالهای پس از جنگ جهانی دوم به دلیل افزایش جمعیت، بالا رفتن استاندارد زندگی و توسعه صنعتی مصرف نفت به سرعت افزایش یافت به طوری که روند افزایش در دو دهه 1950 تا 1970 به میزان 10/8 درصد و با کل تولید 48/1 میلیون بشکه در روز در 1970 رسیده است.
تقاضای نفت شامل تقاضای منطقه OECD و غیر OECD است. تقاضای نفت، تحت تاثیر عوامل مختلف نظیر قیمت های نفت، رشد اقتصادی، تغییرات شدید دمای هوا است. - زمانی، - 1385 با توجه به مشاهداتی که در بی ثباتی قیمت نفت، می توان عامل اصلی این بی ثباتی را افت و خیزهای موجود در طرف عرضه و تقاضای نفت و تنش ها و ناملایمات سیاسی دانست.
عوامل موثر بر قیمت جهانی نفت، می توان به تولید کشورهای غیر اوپک و نیز تصمیمات اوپک اشاره کرد.
همچنین علاوه بر عوامل بالا، می توان به طور کلی عوامل موثر بر قیمت نفت خام را به دو دسته دیگر هم تقسیم کرد: - 1 عوامل بنیادی - 2 عوامل غیر بنیادی به طور کلی می توان گفت که عوامل بنیادی تاثیرگذار بر قیمت نفت خام شامل عواملی هستند که ریشه در صنعت نفت داشته و به طور مستقیم مرتبط با مسایل بازار نفت بوده و در نهایت عرضه و تقاضای نفت را تحت تاثیر قرار می دهند. این عوامل را به طور عمده می توان به شرح زیر بر شمرد:
- وضعیت تقاضای جهانی نفت خام
- تغییرات و اختلالات در عرضه جهانی نفت خام
- تغییرات فصلی تقاضا
- وضعیت آب و هوایی
- تغییرات در میزان خوراک پالایشگاه ها
- تعمیرات و مشکلات پالایشی
- وضعیت رشد اقتصادی
- ظرفیت مازاد تولید
- سطح ذخیره سازی ها
- مسایل مرتبط با سیستم حمل و نقل و کشتیرانی
- اخبار نفتی
به طور کلی می توان گفت که هر یک از عوامل یاد شده به نوعی می توانند منجر به بروز اختلال در روند عادی عرضه و یا تقاضای نفت خام گردیده و از این طریق بر قیمت های نفت خام اثر گذار باشند.
.2-2گاز طبیعی
گاز طبیعی منبع تجدید ناپذیر است که در طبقه بندی ویژه ای از کالاهای اولیه قرار می گیرد. این کالا به طور معمول به عنوان سوخت، خوراک پتروشیمی و کارخانه های کود شیمیایی استفاده می شود.
تقاضای گاز طبیعی به مرور زمان در حال افزایش است. که یکی از دلایل این افزایش می تواند عمدتا به لحاظ رشد اقتصادی نسبتا مطلوب در اکثر نقاط جهان باشد. - رحیمی، - 1376 عمده ترین مصرف کننده گاز طبیعی در منطقه آمریکای شمالی با بیش از 80 درصد مصرف منطقه را، ایالات متحده آمریکا دارا می باشد. و نیز بزرگترین کشور مصرف کننده گاز طبیعی در جهان با سهم مصرف 27 درصد می باشد. در اروپا، انگلستان و آلمان بیشترین مصرف کننده گاز طبیعی محسوب می شوند. از متغیرهای مهمی که روی تقاضای گاز اثر می گذارد قیمت گاز طبیعی و نفت خام است که با توجه به تئوری تقاضا با افزایش قیمت، میزان تقاضا کاهش و با کاهش قیمت، میزان تقاضای آن افزایش می یابد. از دیگر عواملی که بر تقاضای گاز اثر می گذارد می توان تولید ناخالص داخلی و یا رشد آن در کشورهای OECD را نام برد.
تقاضای گاز طبیعی در سه دهه اخیر به شدت افزایش یافته است . در حال حاضر %25 از کل مصرف انرژی اولیه جهان را به خود اختصاص می دهد. گاز طبیعی بیشترین نرخ رشد را در بین دیگر سوخت های فسیلی در این سه دهه اخیر داشته است. - جمالی، - 1381 تقاضای گاز تحت تاثیر عواملی چون بار تقاضای فصلی که خود تابعی از تقاضای کوتاه مدت خانگی و تجاری و نیز شرایط جوی است.
فروش گاز از طریق خطوط لوله و یا از طریق مایع سازی آن به صورت ال ان جی دو شیوه متداول صادرات گاز می باشد. همواره در مقاطع مختلف با توجه به شرایط بازار، سرمایه گذاری و پیشرفت فناوری، یکی از این دو شیوه دارای مزیت نسبت به دیگری بوده است. در حال حاضر گزارش ها حکایت از عرضه بیش از اندازه ال ان جی داشته به نحوی که با توجه به بهرهبرداری پروژه های مربوط به قطر و استرالیا، عرضه ال ان جی از مقدار 246 میلیون تن در سال 2010 به بیش از 292 میلیون تن در سال 2013 افزایش داده است.
