بخشی از مقاله
چکیده
بخشی از آفرینشهاي ادبی روزگار ما به کودکان اختصاصیافته است از این میان شعر کودك بهواسطه جذابیتهاي زیبایی شناسانه خاص، سادگی و صمیمیت زبان و کارکردهاي فکري، فرهنگی، عاطفی در تربیت کودکان اهمیت بسزایی یافته است.
حجم وسیع مجموعههاي شعري منتشرشده مرتبط با کودکان در سالهاي پس از انقلاب و رویکرد جمع زیادي از شاعران کشور به این حوزه بیانگر پیدایش وتثبیت مقولهاي به نام شعر کودك است نقد و بررسی این مسئله در دوره سیساله پس از انقلاب مهمترین هدف این پژوهش است.طی پژوهش حاضر مشخص شد که شعر کودك ایران در سیساله پس از انقلاب ضمن بهرهمندي از تجربه شاعران پیشین در زمینه موسیقی، صور خیال، زبان و مضمون تحولات ودگرگونی هاي بسیاري نیز داشته است.
در این پژوهش شعر کودك بهواسطه مقتضیات زمانی و شرایط فرهنگی در چهار دوره طبقهبنديشده است در دوره اول 1358 - تا - 1368 شعر کودكعمدتاً تحت تأثیر شرایط فرهنگی و اجتماعی بهشدت پیام محور و گاه شعارزده است. در دوره دوم 1368 - تا - 1376 با ورود شاعران جوان شعر کودك به سمت تکنیکی شدن در همه جنبهها سوق پیدا کرد و در دوره سوم 1376 - تا - 1383 شعر کودك با فراز ونشیب زیادي مواجه شد از سویی با افزایش شاعران کودك و رشد کمی کتابهاي کودك مواجهیم. از سویی مجموعههاي شعري از نظر کیفی دچار افت شد.
در دوره چهارم 1383 - تا 1388 آ - علیرغم تولید انبوه شعر به دلیل عدم رعایت موازین شعري شعر کودك دچار رکود شد. درهمریختگیهاي موسیقیایی، مضامین سست و کلیشه اي، زبان معیوب، صور خیالکلیشهاي و پیچیده از مهمترینآسیبهایی است که بهخصوص شعر این دوره را به سمت رکود سوق داد.
درآمد
بخش عمدهاي از شعرهایی که در روزگار ما انتشار مییابد به حوزه تخصصی کودکان اختصاص دارد. شعر کودك در سالهاي پس از انقلاب نسبت به سالهاي پیش از آن از رشد کمی وکیفی زیادي برخوردار شد بهگونهاي که با توجه به حجم وسیع آثار وسیع منتشرشده توانست بهعنوان گونه◌ٔ شعري مستقل در میان شعر معاصر ایران جایگاه خاص خود را پیدا کند.
بااینهمه در سالهاي اخیر به دلیل پارهاي از آسیبها و کاستیها از میان حجم وسیع آثار انتشاریافته تنها بخش اندکی در حافظه وذهن کودکان باقی ماند و یا بر زبانشان جاري شد. به نظر میرسد آشنا نبودن شاعران حوزه شعر کودك با مخاطب و مقتضیات فکري و عاطفی و فرهنگی وي و نیز رعایت نکردن قواعد و ضوابط شعر کودك مهمترین علت این امر باشد.
این پژوهش ضمن بررسی وضعیت کلی شعر کودك در فاصله سالهاي 58 تا 88 برخی از دلایل فراز و نشیب شعر کودك را در سالهاي پس از انقلاب موردنقد و بررسی قرار داده است.
روش تحقیق
شیوه◌ٔ اجراي این پژوهش مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی است. طی مراحل تحقیق به آثار منتشرشده در خصوص نقد شعر کودك و نیز گزارشهاي مراکز و نهادهایی ي چون شوراي کتاب کودك مراجعه شد. در این پژوهش بر اساس تغییر و تحولات تاریخی سیاسی شعر کودك در چهار دوره طبقهبنديشده است. شیوه کار به اینگونه است که ابتدا اشاره وار به ویژگیهاي کلی ادبیات کودك در هریک از دورههاي مورد نظر پرداخته میشود سپس مهمترین شاخصههاي شعر کودك بیان میشود.
پیشینه تحقیق
اگرچه در خصوص شعر کودك در ایران کتابها و مقالات متعددي نوشتهشده است با این همه در خصوص ارزیابی شعر کودك در سی سال پس از انقلاب کار چندانی صورت نگرفته است. رضا شجري - - 1384در کتاب بررسی و تحلیل ادبیات کودك از آغاز تا دهه هفتاد »ضمن ارائه تاریخچه مختصر ادبیات کودكصرفاً به ارائه کلیاتی در خصوص شعر کودك پرداخته است.
حسین حداد - - 1374 در مطلبی با عنوان »شعر کودك در آیینه آمارها و نمودارها «اطلاعاتی در خصوص تعداد شاعران و کتابهاي منتشرشده قبل و بعد از انقلاب - تا سال - 1373 ارائه کرده است سید علی کاشفی خوانساري نیز در کتاب» گزارش تحلیلی نقد ادبیات کودکان و نوجوانان در سالهاي 58 تا 77صرفاً» مسائل مربوط به نقد ادبیا ت کودك و نوجوان را تا سال 1377 بررسی کرد ه است.
مهناز باقري - 1378 - مهدي حجوانی - 1379 - و مریم رزازي - 1378 - نیز طی مقالاتی به بررسی کلی ادبیات کودك و نوجوان در دوره بیستساله پس از انقلاب پرداختهاند .سید مصطفی موسوي گرمارودي - - 1382 در کتاب شعر کودك از آغاز تا امروز ضمن ارائه پارهاي نمونهها از شعر کودك و تاریخچه کلی آن نوعی نگاه آسیب شناسانه به موضوع داشته است .
دکتر پروین سلاجقه هم در کتاب محققانه از این باغ شرقی - 1385 - نظریههاي نقد شعر کودك و نوجوان را ارائه دادهاند. در منبع شناسی مقدماتی هیچ منبع مستقلی که بهطور خاص فرازوفرود شعر کودك را پس از انقلاب بررسی کرده باشد یافت نشد.
.1 دوره نخست 1358 سالهاي تا 1368
این دوره که نخستین دوره موردبررسی ماست با روزهاي پر تبوتاب انقلاب، تشکیل نهادهاي انقلابی، اشغال سفارت آمریکا، جنگ تحمیلی دوران حماسه و مقاومت ترور و درگیريهاي گروههاي سیاسی شروع شد و با پذیرش قطعنامه رحلت امام و انتخاب آیت اله خامنهاي به رهبري خاتمه یافت. این اوضاع بر ادبیات کودك نیز تأثیر گذاشت بهخصوص در سالهاي نخستین این دوره باعث سیاسی شدن و شعارزدگی وبیان مستقیم و غیر هنري ادبیات کودك شد
1.1 وضعیت کلی ادبیات کودك در این دوره
1.1.1. رسمیت یافتن ادبیات کودك بهعنوان شاخهاي مستقل و افزایش تعداد شاعران و نویسندگان کودك
پیش از انقلاب ادبیات کودك و نوجوان - صرفنظر از دوره چندساله آشفتگی - بهعنوان شاخهاي از ادبیات و هنر موردتوجه قرار گرفت. این مسئله موجب شد آفرینش گران ادبیات کودك، به کودك از چشم کودك بنگرند. نه از پشت شیشههاي عینک سیاست و تعلیم و تربیت. درواقع تا پیش از انقلاب جز در موارد معدود - مثل کیانوش - حوزه ادبیات کودك شاعر و نویسنده مستقلی نداشته ازاینرو بهناچار دست به دامن نویسندگان و شاعرانی شده که کودك را از دریچه چشمان بزرگسالان و با اهداف موردنظر آنان دیدهاند.
از دیگر ویژگیهاي این دوره افزایش تعداد شاعران و نویسندگان کودك بود. در سالهاي نخستین پس از پیروزي انقلاب جوانان زیادي با که برآمده از انقلاب بود پاي در عرصه نویسندگی و شاعري گذاشته نخستین آثار ادبیشان را هرچند غیرحرفهاي عرضه کردند همین مسئله باعث شد حجم آثار تولیدشده بسیار بیشتر از دوره پیش از انقلاب باشد
2.1.1. توجه به موضوعات دینی وسیاسی_ اجتماعی، تنوع در مضامین وگرایش بیشتر به محتوا
ادبیات کودك در نخستین سالهاي پس از پیروزي انقلاب بهشدت سیاست زده بود. تا چند سال پس از انقلاب تحت تأثیر فضاي اجتماعی، سیاسی و فرهنگی موجود بیشترین موضوع و مضمونی که در آثار کودکانه به چشم میخورد موضوع مذهب، مبارزه، استقلال و وحدت ملی بود. به دلیل آشفتگیهاي سالهاي نخستین، چنین مضامینی موردتوجه سودجویان نیز قرار گرفت. بسیاري از کسانی که با ادبیات کودکان آشنایی نداشتند با شتاب مطالبی کلیشهاي حول این مضامین ساختند که در آنمثلاً در دریا ماهیها علیه کوسه یا مرغ ماهیخوار ستمگر، در خشکی خرگوشها علیه شیر و یا مردم روستا علیه کدخداي ظالم و در آسمان پرندهها علیه عقاب متحد میشدند.
بهتدریج از حدود سال 1362 به بعد هم در مضامینی تنوع ایجاد شد و هم آثار شعر و داستان ازنظر استحکام ساختار و کیفیت زیباییآفرینی رشد میکنند.
»در ده سال نخست پس از پیروزي انقلاب طرح موضوعات تازهاي درکتابهاي کودك مدنظر نویسندگان و شاعران قرار گرفت: غصه صندلی، صف نان، شهید، دفاع، خدا، قیامت، ترافیک، اجاره خانه، فوتبال، کشتی، تبعیض نژادي، گلهاي قالی و ... که اغلب کودکانه نمینمودند، به دایره موضوعات کارشده براي کودکان و نوجوانان راه یافتند
