بخشی از مقاله
چکیده
پس از ورود اسلام به ایران، الگوبرداری و وامگیری فکری و اخلاقی شاعران و ادیبان از شخصیت، رفتار و وقایع زندگی پیامبر - ص - و ائمه علیهم السلام بسیار چشمگیر است. تنها موهبت بزرگ و استثنایی برای ایرانیان وجود مرقد مطهر امام هشتم شیعیان است که از میان فرزندان رسول خدا - ص - مهمان سرزمین ایران و ملجأ و پناهگاهی برای عاشقان و دل سپردگانش به شمار میآید.
این حضور در جای جای زندگی این مرز و بوم ریشه دوانیده و عشق و علاقه و سرسپردگی به امام رضا - ع - در همه قشرهای مختلف مردم تا قیام قیامت خاموش نخواهد شد و هر جا مجالی برای ظهور یابد با تمام قامت و قدرت خویش جلوهگری و چشم نوازی میکند.
یکی از عرصههای ظهور این عشق و ارادت، نظم و نثر پارسی است که شاعران و نویسندگان بسیاری آثار خود را با نام مقدس امام ثامن زیور بخشیده و مزین کردهاند و شعر همچون آیینهای است که سخنان، راهبردها و دستورهای دینی و اندیشههای اهل بیت - ع - را در خود متبلور ساخته است و شاعران پارسیگوی در اشعار خویش اعتقادات کلامی، مذهبی و افکار مردم زمانه را به سلک نظم درآوردهاند.
در دوره معاصر و در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز شاعران، عشق وارادت خود را به آستان قدسی آن حضرت آشکار کرده اند. این پژوهش میکوشد به معرفی سیمای امام رضا - ع - و فضایل و کرامات رضوی در اشعار شاعران پارسی سرا بپردازد و گوشهای از فضیلتهای رضوی که در شعر فارسی بازتاب یافتهاند را به اختصار بیان نموده و در اختیار همگان قرار دهد.
مقدمه
بنابر منابع معتبر و موثق تاریخی حضرت رضا - ع - ، امام هشتم شیعیان، در قرن سوم هجری قمری وارد سرزمین ایران شد. مأمون برای جلب حمایت و به دست آوردن پایگاهی در دل مردم، سعی نمود که علی بن موسی الرضا را به خراسان فراخوانده و ایشان را ولیعهد خود سازد و ضمن زیر نظر گرفتن امام رضا - ع - بتواند جلوی شورشهای شیعیان علوی را نیز بگیرد. پس از شهادت امام توسط مأمون و آرام گرفتن جسم مطهرش در خاک خراسان، عشق و ارادت نسبت به آن امام همام بیش از پیش در دل مردمان این سرزمین جای گرفت و این تأثیرات را میتوان در جای جای زندگی مردم این دیار مشاهده کرد
در واقع شاید بتوان گفت که این یک روی سکه است اما روی دیگر سکه، شخصیت و سیرهی نیکوی امام رضا - ع - در همه زمینهها، نه تنها الگو و نمونه برای یک روزگار، نسل، ملت یا مکان معین، بلکه الگویی جهانی و همیشگی برای همه مردم و همه نسلهاست. شخصیت والای ثامنالائمه - ع - ، بیشک هر صاحب ذوقی را به تلاش و تکاپو برای خلق آثار ارزنده ادبی و هنری وا میدارد. این شکوفایی استعدادها و تولیدات ادبی، تنها به دوره های اخیر محدود نمی گردد بلکه پیشینهی تاریخی آن مربوط است به عصر امام رضا - ع - .
شاعران بسیاری سعی در ارائهی فضایل و مناقب این شخصیت الهی داشتهاند و ضمن بیان ویژگی های ظاهری و معنوی ایشان در قالب شعر، بهحوین مظلومیت و حقّانیت امام - ع - را در اشعار خود منعکس کردهاند. به عبارتی دیگر شعر ابزاری میشود جهت دفاع از امامت و ولایت آن حضرت. شعر فارسی از آغاز قرن سوم هجری قمری در ایران بزرگ رونق میگیرد؛
شعری که با آنکه ریشه در پیش از اسلام دارد اما هم در شکل و هم در معنا از زبان عربی یعنی زبان قرآن کریم و سنت نبوی و معارف اسلامی تأثیر میپذیرد و سخن گفتن از خدا، اسلام، قرآن، رسول خدا - ص - و یاران وی و امامان معصوم - ع - فتح باب دیوان و دفتر هر شاعریست که در طی یازده قرن در این سرزمین چشم به جهان گشوده و در گوشه و کنار آن بالیده و رشد کرده است
ادبیات و شعر مذهبی به عنوان یکی از گونههای ادبی، از جمله مقولههای رایج در ادبیات فارسی محسوب میشود. مولدان اشعار مذهبی با خلق آثار خود، زیباییها و فضایل آشکار و نهان شخصیتهای الهی عرفانی را به مخاطبان نشان داده و منجر به ارتقای سطح فرهنگ و شعور اجتماعی آنها میشوند. این نوع ادبی در حقیقت تمام تلاش خود را در دفاع از ارزشهای مذهبی و ترویج اندیشههای الهی و ترغیب مخاطبان، به کار گرفته است - داد، . - 260 :1375 باید توجه کنیم که سیمای شاه خراسان در آینه شعر فارسی دو گونه جلوه گری میکند:
الف- اشاره به نام مقدس ایشان بهگونهای که از خلال آن اشارت، بزرگی و کمال امام - ع - و ارادت و علاقه شاعر هویداست.
ب- ستایش وجود مقدس ایشان یا تربت مبارکشان به شکل آشکار که نشان از ایمان گوینده و مراتب باور و عشق او به این سلاله رسول خدا - ص - است
شاعران فرهیخته در سراسر این کرهی خاکی و با هر آئین و مذهبی، همواره برآنند تا نهایت استعدادهای شاعرانهی خود را به کار گیرند و برترین اشعار خود را در خصوص این امام همام، ارائه دهند و این امریست مسلّم که عاشقان؛ معشوق را پیوسته بستایند. بنابراین پژوهش حاضر میکوشد تا به معرفی کرامات و فضایل رضوی منعکس یافته شده در شعر و ادب فارسی بپردازد و گوشههایی از علاقه و دلبستگی شاعران هر دوره و عصری را به امام ثامن در معرض دید همگان قرار دهد.
پیشینه تحقیق
شایان ذکر است که بررسی ومطالعه سیمای اهل بیت در آثار منظوم و منثور فارسی مورد توجه قرار گرفته و این پژوهش نیز مسلماً ادامه و دنباله مطالعات پژوهندگان این عرصه است. به طور خلاصه به چند نمونه اشاره میگردد:
دکتر محمود مهدوی دامغانی در مقالهای با عنوان »حضرت امام علی بن موسی الرضا - ع - و خاندان نبوت در آثار سنایی« که در مجله آستان قدس به چاپ رسیده است به تفسیر و تحلیل اشعار سنایی که در رثای امام رضا - ع - و سایر اهل بیت سروده شده همت گماشته است.
دیگر پژوهش انجام شده و مرتبط با موضوع تحقیق »سیمای امام رضا - ع - در شعر پارسی از سنایی تا جامی« اثر دکتر روح االله هادی استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران میباشد. وی در مقالهی خود، ضمن معرفی شاعرانیکه دیوان اشعارشان با مدح امام ثامن - ع - زیور یافته، نمونههایی از سرودههای شاعران این دوره زمانی را به عنوان گواهی صادق آورده است . نوشتار ایشان دورهای چهارصد ساله، یعنی از سنایی تا جامی را شامل میشود که به تحلیل سرودههای گروهی از شاعران متعلق به این طیف تاریخی از حیث معناشناسی پرداخته است.
روش تحقیق
این نوشتار با تکیه بر مدارک کتابخانهای و اسنادی و با روش توصیفی- تحلیلی چندین هدف عمده را دنبال میکند؛ اولاً به تاریخچه ورود امام رضا - ع - به ایران میپردازد؛ ثانیاً به معرفی سیمای امام رضا - ع - ، فضایل و کرامات رضوی در شعر فارسی اشاره میگردد و کوشیده میشود تا گوشهای از عشق و ارادت شاعران پارسیگوی به هشتمین نور آسمان امامت، فضایل و کرامات رضوی که در شعر فارسی منعکس یافتهاند به اختصار بازنماید.
ورود امام رضا - ع - به ایران
قرن سوم شاهد تحول در نظام حکومتی عباسیان است. مأمون که از مادری ایرانی زاده شده بود به کمک ایرانیان بر برادرش امین غلبه یافت و مرکز حکومت را از بغداد به خراسان منتقل کرد. او برای ایجاد پایگاه بین مردم سعی نمود حمایت مردم را که به علویین علاقه داشتند، جذب نموده و عامل خروش مردمی را که در کنار علویین به قیام برمیخاستند از بین ببرد. به همین جهت او از علی بن موسی الرضا دعوت کرد تا به خراسان بیایدخراسان. قبلاً هم مرکزی برای فعالیت شیعیان بود.
وجود امام رضا در خراسان باعث شد تا شخصیت ایشان به عنوان امام شیعیان برای مردم بیشتر شناخته شود. حیثیت علمی امام سبب شد روز به روز بر هواداران تشیع افزوده گردد. در زمانی که امام رضا در خراسان به سر میبردند علویان برای دیدار امام و همچنین تسامح مأمون در مقابل سختگیری پدرش هارون الرشید، به این دیار هجرت نمودند و یکی از دلایل عمده نفوذ تشیع را در شرق تشکیل دادند. عباسیان در این دوران چنان تحت نفوذ ایرانیان بودند که در دربارشان آداب و رسوم ایرانی جاری بود اما پس از مأمون این قدرت رو به کاهش گذاشت و متوکل عباسی نسبت به ایرانیان و شیعیان ستم بسیار روا داشت و قبر حسین بن علی - ع - و بناهای اطراف آن را خراب و مردم را از رفتن به کربلا منع کرد -
امام رضا - ع - درآیینه ادبیات فارسی
ادبیات هر کشوری همچون آیینهای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی آن سرزمین را در خود نمایان میسازد. از آن هنگام که اسلام وارد این سرزمین اهورایی گردید با استقبال ایرانیان یکتاپرست روبرو شد و زبان دری به تدریج از دربارها بیرون آمد و در میان مردم نفوذ نمود و شعر دری نضج گرفت. شاعران دریگوی از همان زمان از تعالیم و مفاهیم این دین الهی الهام گرفتند و بدین سان ادب پارسی جلوهگاه و مظهر آیین محمدی گردید و یکی از بزرگترین مجموعههای غنی ادبیات پا به عرصه ادب جهان گذاشت.
در ادبیات فارسی تأثیر اسلام و شخصیتهای اسلامی بویژه پیامبر اکرم - ص - و امیر مومنان علی - عو - سایر ائمه معصومین نمودی کاملاً بارز و چشمگیر دارد بهگونهای که در متون منظوم و منثور پارسی ذکر نام شخصیتها، حوادث و... مکرر به چشم میآید. از جمله شاعران ادب فارسی که به طور آگاهانه، شخصیت آسمانی امام رضا - ع - را در اشعار خود منعکس کردهاند و به عبارتی آن را وظیفهی خود دانسته و در راه عقیده سرودهاند میتوان جامی، سنایی، خاقانی، اخوان ثالث، امینپور، الهی قمشهای و... را نام برد که با نمونههای کوتاهی از اشعار آنها آشنا خواهیم شد:
مهدی الهی قمشهای امام را دریای خروشان علم و معرفت و کشتی هدایت و نجات و ایمان معرفی میکند و مراتب ارادت قلبی و دلبستگی خود را به شاه خراسان و سلطان دین آشکار ساخته است:
من بنده ام شهنشه ایمان را // سلطان دین، شهید خراسان را
آن عقل صرف و جوهر حکمت را // وآن بحر علم و کشتی ایمان را
قیصر امین پور در شعر زیر عظمت و بزرگی امام رضا - ع - را به نظم درآورده و اعتراف نموده که همه افلاکیان و خاکیان امام و معبود خویش را میشناسند و نام امام و توسل به امام را فرصت رویشی دوباره معرفی نموده و همچنین با استفاده از آرایههای ادبی بر زیبایی شعر خود افزوده اس
سید محمد جواد شرافت در این شعر خود را همچون دعبل و فرزدق که دو تن از شعرای بزرگ و نامی عرب هستند و در مدح و منقبت امام رضا شعر سروده و ارادت خود را به آن امام همام آشکار کردهاند معرفی نمیکند و با اشاره به مهماننوازی امام از او می-خواهد که شاعر را چون زائری در پیشگاه خود بپذیرد و او را مورد کرامت و لطف خود قرار دهد.
نه دعبلم نه فرزدق که شاعرت باشم // که شاعرت شده، مقبول خاطرت باشم
همیشه سفره مهمان نوازیت باز است // اجازه میدهیام باز زائرت باشم؟
محمد حسین بهجتی در غزل زیر ارادت خود را به امام نشان داده و شاعر میخواهد هر روز خود را با نام دلنواز امام آغاز نموده و به صحن و گنبد طلای امام رضا بوسه زند:
ای دوست آستان تو میبوسم // هرجا بود نشان تو میبوسم
بخت ار مدد کند چو فلق هر صبح // ایوان دلستان تو میبوسم
و همچنین در غزلی به توصیف تمنا و مهماننوازی امام و اینکه در کنار ایشان دل رنگ و بوی خدایی میگیرد میپردازد:
به کوی رضا جان صفا میپذیرد // دل این جا فروغ خدا می پذیرد
