بخشی از مقاله
چکیده
موضوع پیشرفت و شناخت فرصتها، چالشها و موانع پیش روی آن، همواره یکی از مهمترین دغدغههای متفکران، مدیران و مردم ایران، از گذشته تا امروز، بوده است. اگر پیشرفت را فرایندی بنامیم که متضمن بهبود مداوم در همه عرصههای زندگی انسانی، اعم از مادی و معنوی و بهبود بنیان های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... است - نگاهداری، - 15 :1390؛ این تعریف، نشان میدهد عوامل مختلف انسانی، فرهنگی، اجتماعی و... به عنوان فرصت یا مانع، در تحقق پیشرفت مطلوب، نقش دارند.
از آنجایی که هدف مقاله حاضر، واکاوی علل بنیادین مؤثر در پیشرفت ایران است؛ لذا سعی شده با استفاده از روش توصیفی وتحلیلی این فرضیه مطرح شود که یکی از بنیادی ترین عواملی که همواره در طول تاریخ ایران در بهبود و تضعیف فرصت-ها، چالشها و موانع تحقق پیشرفت ایران دخالت داشته است عامل انسانی استاگرچه. نیروی انسانی معمولاً در همه کشورها اساسیترین پایه هرگونه پیشرفتی محسوب میشود، اما مسئله هویت انسان ایرانی و نحوه خودآگاهی او مانع از این امر شده که از فرصتهایی چون حضور دین در سراسر زندگیاش و همچنین جغرافیای سیاسی ایران، در رسیدن به پیشرفت مطلوب نهایت بهره را ببرد. زیرا شکلگیری و استحکام هویت او، به شناخت این فرصتها پیوند خورده است.
در نتیجه، عدم آگاهی درست از این فرصتها و درونی نشدن ارزشهای آن، انسان ایرانی را درگیر چالش هویتی کرده است. در نتیجه، به جای بهرهوری از این فرصتها خود به مانعی بر سر راه پیشرفت جامعه خود، تبدیل شد.
بنابراین در مقاله حاضر سعی شده است با هدف آگاهی این انسان از هویت اصیل ایرانی و اسلامی خود، این شناخت در پیوند با دو فرصت جغرافیای سیاسی ایران و حضور دین در زندگی ایرانیها تبیین گردد، تا بنیادیترین عامل پیشرفت ایران، یعنی انسان ایرانی - اسلامی با هویتی خودآگاه را معرفی نماید. با توجه به نتایج این مقاله اگر برنامهریزان و مدیران کشور بخش عمده سرمایه گذاری مادی و معنوی را به پرورش عامل انسانی خودباور اختصاص دهند، سرعت حرکت کشور در مسیر پیشرفت پرشتاب خواهد شد.
.1 تبیین موضوع مقاله - بیان مسئله -
موضوع توسعه در کشورهای اسلامی، از جمله ایران همواره چالشبرانگیز بوده است؛ اندیشمندان مختلف نیز مواضع گوناگونی درباره آن داشتهاند. یکی از علل اصلی این چالش، خود ماهیت مقوله توسعه است. مقوله توسعه، ماهیتی ارزشی، هنجاری و نسبی دارد؛ به عبارت دیگر توسعه مفهومی است؛که هر فرد،گروه و جامعهای، معنا و ارزشهای مورد نظر خود را از آن استنباط میکند
سپس الگویی را برای محقق شدن توسعه مطلوب و مورد نظر خود، طراحی مینماید. متفکران و مدیران جامعه ایران نیز، باید با در نظر گرفتن هویت، ارزشها و هنجارهای بومی و در یک کلام، جغرافیای پیشرفت ایران، الگو و توسعه مطلوب خود را انتخاب کنند. به همین دلیل، در زمینه انتخاب الگو وتوسعه مطلوب، باید به سه عامل اساسی جامعیت، اسلامی و ایرانی بودن؛ توجه ویژه شود. بنابراین با تاکید بر این امر، در عرصه انتخاب الگوی مورد نظر، الگوی اسلامی - ایرانی و در زمینه انتخاب توسعه مطلوب، به جای واژه توسعه، واژه پیشرفت به کار برده میشود.
زیرا، اصطلاح توسعه، ترجمه واژه Development و بیشتر، به معنی رفتن از جامعه سنتی و مذهبی، به سمت جامعه مدرن، یا به عبارتی دیگر، به معنی غربی شدن است. ولی واژه پیشرفت، چنین معنی را نمی دهد؛ بلکه منظور، وجود حرکت از وضع موجود، به سمت رسیدن به وضع مطلوب است. آن را اینگونه نیز میتوان معنی کرد؛ هم در حوزه اقتصادی و صنعتی به سمت مطلوب حرکت کنیم؛ هم در حوزه اخلاق، معنویت و انسانیت، پیشرفت داشته باشیم. صرفا، ضرورت ندارد همان مسیر دنیای غرب را طی کنیم؛ تا به ایده آل ها برسیم.
این تعریف، جامعیت و بومیبودن مفهوم پیشرفت را نشان میدهد؛ که برای تحقق آن باید عوامل متفاوت و متنوعی - از جمله عوامل انسانی، فرهنگی،سیاسی و... - را به کار گرفت. بحث و بررسی پیرامون هرکدام از این عوامل، مجالی متنوع و متکثر میطلبد. حال قصد ما در مقاله حاضر، این است؛ ضمن در نظر گرفتن سایر عوامل، بیشتر، بر عامل انسانی توجه کنیم؛ زیرا اولین عامل اساسی که برای تحقق هر الگوی پیشرفتی، باید مورد توجه قرار گیرد؛ به طور دقیق شناخته شود؛ انسان است. به عبارتی دیگر گفته میشود؛ انسان، اساسیترین پایه هرگونه پیشرفتی، محسوب میشود.
همه مکاتب در چارچوب نوع جهانبینی، اهداف و برنامههای مورد نظر خود، جایگاه و ویژگیهایی را برای انسان تعریف و تبیین میکنند. هم مکاتب مادی و بشری و در رأس آنها اومانیسم، از حقوق و آزادیهای انسان سخن میگویند؛ هدف خود را تعالی و تکریم او و رساندنش به حقوق و منزلتهای والای انسانی اعلام میکنند؛ هم ادیان و مکاتب الهی و در رأس آنها، مکتب اسلام
بنابراین، باتوجه به نگاه خاص هر مکتب نسبت به انسان، جوامعی که بر مبنای آموزههای هریک از این مکاتب، به وجود آمدهاند؛ به دنبال این امر هستند؛ هنجارها و ارزش هایشان را طوری برای این انسانها، درونی کنند؛ تا انسانی با دیدگاهی شکل گیرد؛ که ضمن تعالی او، در خدمت توسعه و پیشرفت فردی و اجتماعی جامعه خود باشد. حال با توجه به این امر مهم، نظام جمهوری اسلامی ایران نیز، که از دل مکتب اسلام به وجود آمده است. باید زمینه پرورش انسانهایی را فراهم کند؛ تا هریک بتوانند در چارچوب جایگاهی که مکتب اسلام، برای انسان قائل است، تربیت شوند؛ همچنین بهعنوان یک انسان متعالی، زمینه تحقق جامعهای پیشرفته را فراهم کنند.
با عنایت به آموزه های مکتب اسلام ،پیشرفت ابتدا می بایست با تحول درونی همراه باشد و در مرحله ی بعدی بصورت عینی در آید. ابتدا تفکر است که بایستی متحول شود تا به موارد دیگر سرایت کند. در واقع می توان بر این قاعده تاکید کرد؛ یکی از دلایل پیشرفت و توسعهیافتگی جوامع، ابتدا، تحول فکری- درونی انسانها میباشد
مطالعه تاریخ گذشته و معاصر ایران نشان میدهد؛ انسان ایرانی همواره به دنبال چرایی عقب ماندگی جامعه خود و راهی برای رسیدن به پیشرفت همهجانبه و مطلوب میباشد. در هر مقطعی از تاریخ، متناسب با فهم و شرایط موجود خود، الگوها و راهحلهایی را برای این امر، تجویز کرده و به کار برده است. اما به دلیل ناکارآمدبودن این روشها، که دلایل زیادی را میتوان برای آنها ذکر کرد، هنوز نتوانسته به یک راهحل ریشهای برای رسیدن به پیشرفت مطلوب دستیابد.
حال، هدف در مقاله حاضر، واکاوی علل بنیادین موثر در پیشرفت ایران است. یکی از این عوامل به نظر ما، درست شناختن و درست، شناساندن اساسیترین پایه پیشرفت، - انسان ایرانی- اسلامی - است. از طرفی دیگر، اگر با دیدی دقیق و همه جانبه به مسیر پیشرفت نظام جمهوری اسلامی ایران، نگاه کنیم متوجه میشویم، یکی از بنیادیترین مانعی که این نظام با آن روبروست، چالش انسان ایرانی، با خودش و سپس با جهانش است. برخی، نیز آن را بحران هویت نامیده اند.
یکی از راه های کمک به انسان ایرانی در راه حل این بحران و شناخت هویت اصیل اش، تبیین هویت او در پیوند با جغرافیای سیاسی ایران و حضور دین در سراسر زندگی ایرانیان است؛ دو عاملی که اگر درست شناخته و به کار گرفته شوند همواره می توانند فرصتی مهم در راه پیشرفت ایران باشند. بنابراین در مقاله حاضر سعی شده؛ با مفروض گرفتن انسان به عنوان بنیانی ترین فرصت و مانعی برای پیشرفت، به این سوال پاسخ داده شود: کدام انسان می تواند در تحقق پیشرفت ایران نقش آفرینی کند؟
-2 مرور ادبیات و پیشینه موضوع در داخل و خارج کشور
به طور کلی با مروری بر آثار و ادبیات تدوین شده در این حوزه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
-1-2کتب فارسی:
توسعه و توسعهنیافتگی، - حاجی هاشمی،: - 1386 نویسنده در این کتاب، آثار و آفات روش تفکر در ایران، را در سه حوزه آموزشی، مذهبی و تفکر عمومی مورد بررسی قرار داده است . هدف نویسنده از این بررسی، تبیین روش تفکر وآفات عقلانیت توسعه ایران میباشد. این کتاب به نوعی نقد متدولوژیک حوزههای عمومی، در راستای توسعه است. مطالبی که در این اثر ارائه شده، فضاهای خلقیاتی، رفتاری، فکری، فرهنگی و اعتقادی ایرانیان را واکاوی کرده و در مسیر توسعه موردنظر، معضلات آن را مفصل، مورد بررسی قرار داده است.
مولفههای پیشرفت و توسعه در اسلام - نگاهداری، : - 1390 این کتاب، اهداف توسعه و پیشرفت در اسلام را ترسیم کرده و اجزاء فرهنگی توسعه و پیشرفت را از نگاه اندیشمندان مسلمان، مورد بررسی قرار داده است
