بخشی از مقاله
چکیده
فرهنگ و زبان فارسی مجموعهاي از ایدئولوژي، هویت دینی، ادبیات، و زبان مشترك است که طی ادوار مختلف تاریخ شکل گرفته و فراتر از مرزهاي سیاسی امروزین نافذ و منشأ اثر است؛ براي پیشرفت سیاستهاي کلان فرهنگی در عصر جهانیشدن، و بر کنار ماندن از جبر فناوري اطلاعات در حرکت به سمت وحدت فرهنگی، باید در جهت حفظ، تقویت، و گسترش زبان فارسی نه تنها به عنوان زبان مشترك بلکه به عنوان نماد فرهنگ اسلامی و تمدن ایرانی و یک بخش اصلی از هویت ملی تلاش کنیم.
به این منظور، پرداختن به اندیشههاي دفاعی امام خامنهاي - مدظله - –که از سازههاي انتزاعی است که میتوان آن را افکار متجلی شده در قالب گفتار، نوشتار و رفتار در دفاع از ضرورت پرداختن به موضوع تعریف کرد- در مقابله با تمهیدات و نواقص موجود در حوزههاي مختلف به عنوان یک دیدهبان ضروري است. شیوه پژوهش از نوع توصیفی از نظر مکانی کتابخانهاي است.
-1 مقدمه
فرهنگ و زبان فارسی مجموعهاي از ایدئولوژي، هویت دینی، آداب، ادبیات، و زبان مشترك است که طی ادوار مختلف تاریخ شکل گرفته و فراتر از مرزهاي سیاسی امروزین نافذ و منشأ اثر است؛ فرهنگ و زبان فارسی از یک جهت با محیط بلافصل اطراف خود و جهان در تعامل و داد و ستد فرهنگی بوده است و بر آن اثر گذاشته است و از جهت دیگر از آن اثر پذیرفته و تحت تاثیر پویشهاي مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی همچون فرآیند جهانی شدن قرار دارد. زبان یکی از پایهايترین نهادهاي اجتماعی و از مولفههاي مهم شکلگیري فرهنگ و هویت ملی و فردي است.
لذا در بحث پیرامون بازشناسی، حفظ و تقویت فرهنگ، ارجاع به زبان اجتنابناپذیر است. زبان فارسی که در گستردهترین حد خود »از جنوب شرقی اروپا - بالکان - تا جنوب غربی آسیا - هندوستان و آسیاي میانه - به عنوان زبان فرهنگی، دیوانی، و رسمی مشترك کاربرد داشته است« - توینبی - 1939:515 قدمت بسیار دارد و به عنوان زبان رسمی کشور و بازتاب فرهنگ ملی و اسلامی ما شایسته است که بیش از پیش شناخته و شناسانده شود. از یک سو، در داخل کشور پدیده دوزبانگی بسیار رایج است و قومیتهاي گوناگون با زبانها و گویشهاي مختلف نظیر ترك، کرد، لر، مازندرانی، بلوچ، ترکمن و غیره زندگی میکنند.
همه این افراد زبان میانجی فارسی را براي برقراري ارتباط و رفع نیازهاي اجتماعی به عنوان زبان دوم میآموزند. مطابق اصل پانزدهم قانون اساسی، زبان و خط رسمی و مشترك ایران به ویژه در زمینه »کتب درسی« زبان و خط »فارسی« است. به دیگر سخن، زبان منتخب در آموزش رسمی از دبستان تا دانشگاه زبان فارسی است و همه ایرانیان به این زبان مشترك تسلط مییابند.
البته زبان در حقیقت وسیلهاي است براي انتقال مفاهیم و محتواي درسی، ضمن اینکه محتواي ادبیات فارسی نیز به تربیت معنوي، تلطیف روح و احساسات و انتقال فضایل الهی و انسانی کمک میکند. دانشجویان و محققان خارجی بسیاري نیز در کشور ما مشغول به تحصیل میباشند که زبان فارسی را به عنوان زبان خارجی یاد میگیرند. در خارج از ایران هم بسیاري از مردم جهان علاقمند به یادگیري این زبان هستند.
از دیگر سو، زبان فارسی نماد و نماینده هویت ملی و فرهنگی ماست و ادبیات فارسی آیینه فرهنگ و اندیشه ایران اسلامی از گذشته تاکنون میباشد. این زبان به عنوان عنصر وحدت آفرین مرز و بوم ایران، رمز هویت ملی ایرانیان به شمار میرود. در نتیجه آموزش ادبیات و زبان فارسی پل پیوند با هویت و فرهنگ اسلامی- ایرانی است.
اندیشه دفاعی از سازههاي انتزاعی است که میتوان آن را افکار متجلی شده در قالب گفتار، نوشتار و رفتار در دفاع از ضرورت پرداختن به موضوع یا مبحثی دانست. پرداختن به اندیشههاي دفاعی امام خامنهاي - مدظله - در مقابله با تهدیدات و نواقص موجود در حوزههاي مختلف به عنوان یک دیدهبان ضروري است؛ زیرا ایشان در زمره معدود افرادي هستند که در تمام عرصهها مخصوصا فرهنگ پیشتاز بودهاند و خود از نزدیک دستی در عرصه فرهنگ و هنر دارند. گستره فعالیت و احاطه مقام معظم رهبري - مدظله - در عرصه فرهنگ، هنر، شعر و کتاب، ادبیات جهان، جریانهاي فکري و فرهنگی تاریخ معاصر را میتوان از کتابخانه شخصی، نگاشتهها و سخنان ایشان مورد ارزیابی قرار داد.
در خصوص زبان فارسی »کار برجستهاي که ایشان براي زبان فارسی کردهاند، اهتمام به تاسیس فرهنگستان در ایران بوده است؛ ایشان معتقد به ضرورت تشکیل فرهنگستان در جمهوري اسلامی بودند و اسباب و وسایل این کار را خودشان فراهم کردند« - حداد عادل. - 1 چرا که واژهسازي و واژهگزینی کاري سلیقهاي و فردي نیست، بلکه وظیفه نهادي علمی است که از پشتیبانی نهادهاي اجرایی و نیز جایگاه اجتماعی و پایگاه مردمی برخوردار باشد تا تصمیمات آن ضمانت اجرایی داشته باشد؛ وگرنه اصلاحات فردي و ابداعات سلیقهاي تنها سبب آشفتگی و نابسامانی زبان میگردد.
زبان و فرهنگ فارسی چنان در نزد ایشان با اهمیت است که در دیدار با اعضاي فرهنگستان زبان و ادب فارسی - 1370/11/27 - خود را عاشق و شیفته زبان فارسی معرفی میکنند و با افتخار اعلام میدارند »من به زبانِ خودم ]فارسی[ افتخار میکنم؛ من به فرهنگِ خودم افتخار میکنم؛ من به وطن، کشور، و گذشته خودم افتخار میکنم - کلمه طیبه . - 1391:15
لذا با توجه به مباحث فوقالذکر و ضرورت تأمل دانشورانه در موضوع زبان فارسی – که در چند دهه اخیر »به این مهم جندان پرداخته نشد« - نامه فرهنگستان - - 1374:2 از مباحث حیاتی، و وظیفه حساس و خطیر ادبا، محققین، و همه اندیشمندان است به ویژه در امتداد اندیشههاي امام خامنهاي - مدظله - . شیوه پژوهش از نوع توصیفی از نظر مکانی کتابخانهاي است؛ در ادامه ضمن مرور مختصر پیشینه پژوهش، ابتدا به فرهنگ و زبان فارسی در دهکده جهانی، و سپس به فرهنگ و زبان فارسی در مواجه با فرآیند جهانی شدن در اندیشههاي دفاعی امام خامنهاي - مدظله - میپردازیم.
-2 پیشینه پژوهش
زبان فارسی با اهمیت بسیاري که در دورههاي متفاوت داشته است همواره مورد توجه ادیبان و محققان بوده است و از جنبههاي گوناگون مورد بررسی قرار گرفته است. با نگاهی گذرا به طرحهاي تحقیقاتی و پایاننامههاي دانشگاهی - در گروههاي آموزشی رشته زبانشناسی همگانی، زبان و ادبیات فارسی، آموزش زبان فارسی به غیر فارسیزبانان، فرهنگ و زبانهاي باستانی - به موارد بسیاري برمیخوریم؛ محمدامین ناصح مطالعات علمیاي که در باب خط فارسی در قالب 26 عنوان رساله دانشگاهی انجام شده است را گردآوري و ارائه کرده است. و یا مثلا در حوزه آموزش زبان فارسی، براي نمونه علی رضوانی مقدم - 1379 - در پایان نامه کارشناسی ارشد خود به ضرورت بازنگري در کتابهاي درسی با توجه به پدیده نشان داري و اکرم مدنیزاده - - 1379 در پایان نامه کارشناسی ارشد خود به نقد، تحلیل و بررسی کتب دستور نظام جدید در مقایسه با دستور نظام قدیم، و نیز فاطمه اکبري - 1382 - به راهکارهاي بهینهسازي آموزش زبان فارسی دوره دبیرستان پرداختهاند.
براي نمونهاي دیگر جلال قیامی میرحسینی - 1383 - در مقاله »ستم بر زبان فارسی«، و حمید عباسی اهوازي در مقاله »ناهماهنگی در کتابهاي دستور فارسی دبیرستانها« به نقد کتابهاي فارسی مقاطع راهنمایی و دبیرستان پرداختهاند. بهمن زندي، نگار داوري اردکانی و نجیمه شاهنقی - 1387 - نیز در یک طرح تحقیقاتی با عنوان »مولفههاي هویت ملی در کتابهاي زبان فارسی مقاطع سه گانه آموزش و پرورش« نشان دادند که در کتابهاي فارسی سه مقطع ابتدایی، راهنمایی، و دبیرستان کم و بیش به مولفههاي هویت ملی پرداخته شده است.
اما در صد فراوانی یک مولفه در مقاطع مختلف و همچنین در صد فراوانی مولفههاي هویت ملی در یک مقطع متفاوت است. زبان فارسی به عنوان زبان دوم جهان اسلام و حامل فرهنگ اسلامی-ایرانی نه تنها براي دانشگاهیان، که همواره مورد توجه عالمان دین نیز بوده است. براي نمونه آیتاالله جوادي آملی، در دیدار با مدیر سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی حفاظت از اسلام را در هر جنبه که به آن حمله میشود لازم عنوان کرد و گفت: باید در برابر حمله فرهنگی دشمن با سپر حوزه و دانشگاه و در برابرحمله نظامی با نیروي نظامی مقاومت کنیم - سرویس سیاسی رسا. - 2
