بخشی از مقاله
چکیده
کشف المحجوب در نیمه دوم قرن پنجم هجري به دست ابوالحسن علی بن جلابی هجویري نوشته شدهاست. این اثر که از شاهکارهاي نثر فارسی محسوب میشود، و اگر شرحتعرّف را که ترجمه و شرح است را در نظر نگیریم کهنترین کتاب مستقل به زبان فارسی در مورد تصوف و فرقههاي صوفیه است که تا به امروز به دست ما رسیده است.
این اثر از نظر سبکی بیشتر به سبک نثرهاي دورة نخستین نزدیک است و از آنجا که این اثر پس از خود بسیار مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است تصمیم گرفته شد که به سبک دستوري این اثر پرداخته شود.از میان عناصر مختلف دستوري ما مقوله فعل را براي پژوهش خود برگزیدیم زیرا که مهمترین عناصر دستور زبان فارسی است و تنها عنصر است که در یک آن چندین مبحث را پوشش میدهد و نسبت به دیگر عناصر بیشتر دچار دگرگونی شده است.
مقدمه
در قرن پنجم هجري دو کتاب مهم به زبان فارسی با نام یکسان کشف المحجوب نگاشته شده است، یکی تألیف ابویعقوب سگزي که از آثار بسیار مهم فرقه اسماعیلیه است و دیگري که کتاب مورد نظر ما میباشد، نوشته ابوالحسن علی بن عثمانبن ابی علی جلّابی هجویري در موضوع تصوف و فرقههاي متصوفه است. کشف المحجوب از چند منظر قابل توجه و تعمق میباشد، زیرا که این کتاب از آثار بسیار مهم صوفیه بوده و پس از شرح تعرف، نخستین کتاب به زبان فارسی در موضوع تصوف است که اطلاعات جامعی در رابطه با مسائل تصوف و مؤسسان فرقههاي متصوفه به دست میدهد؛ این اثر هم از لحاظ کهنگی سبک و نوشته نسبت به دیگر آثار این سده، و هم از نظر تأثیري که این کتاب بر روي آثار صوفیان بعد از خود داشته است قابل بررسی و تدبر است.
از زندگی هجویري اطلاعات چندانی در دست نیست و اندك اطلاعاتی هم که در دست داریم از متن کتابش حاصل شده است. نه تارخ دقیق تولدش مشخص است و نه تاریخ وفاتش. به هر حال، »هجویري در اواخر قرن 4 و اوایل قرن 5 یعنی سالهاي عزت و دولت غزنویان و در روزهاي پادشاهی سلطان محمود غزنوي زاده شد. علوم متداول عصر، خاصه قرآن، حدیث، تفسیر، فقه و کلام را در زادگاه خود آموخت و پس از آن سفري طولانی را آغاز کرد.«
همانطور که پیداست هجویري از صوفیان مسافر بوده و بخش عظیمی از زندگی خود را در سفر گذرانده است. »وي از اقران شیخ ابوسعید ابوالخیر است و اقتداي آن هر دو در طریقت به ابوالفضل محمد بن الحسن السرخسی است
از ویژگیهاي شاهکارها، اینست که از کتب قبل از خود تأثیر گرفته و بر آثار پس از خود تأثیر بگذارند. هجویري براي نگاشتن کتابش هم از کتب صوفیان پیش از خود از جمله: اللّمع تألیف ابونصر سراج طوسی، طبقات الصوفیه تألیف ابو عبدالرحمن سلّمی و رساله قشیریه نوشته ابوالقاسم قشیري استفاده کرده است. و هم بر آثار پس خود از جمله: تذکره الاولیاي عطار و نفحات الأنس جامی تأثیر گذاشته و مورد استفادة مؤلفان این کتب قرار گرفتهاست.
کشف المحجوب تا به حال به زبانهاي انگلیسی، عربی و اردو ترجمه شدهاست. رینولد الین نیکلسن در سال 1911 براي نخستین بار آن را به انگلیسی ترجمه کرد. پس از آن از روي ترجمه انگلیسی نیکلسن محمود احمد ماضی ابوالعزائم این کتاب را به عربی برگرداند. بار دیگر کشف المحجوب در سال 1980 در لبنان توسط خانم دکتر اسعاد عبدالهادي قندیل با مقدمهاي مفصل دربارة هجویري و کتابش به چاپ رسید. ترجمه اردو کشف المحجوب چندین بار صورت گرفته است که از این میان ترجمه ابوالحسنات سید محمد احمد قادري با مقدمه مفصل حکیم محمد موسی امر تسري را میتوان نام برد.
کشف المحجوب نخستین بار در سال 1283ه.ق در شهر لاهور چاپ شده و پس از آن بارها به طبع رسیدهاست؛ معروفترین چاپهاي آن، نسخهاي است که توسط ژوکوفسکی خاور شناس روسی در سال 1926 در لنینگراد به طبع رسیدهاست؛ چاپ قابل ملاحظه دیگري هم به همت دکتر محمدحسین تسبیحی صورت گرفتهاست؛ و چاپ جدید آن که با تصحیح دکتر محمود عابدي در سلسله انتشارات سروش صورت گرفته، ما را از هر چاپ دیگري بینیاز میکند. تحقیق ما هم از روي این چاپ ارزشمند میشود.
در مطالعات مختصري که بر روي این اثر ارزشمند صورت گرفت، گوناگونی نثر و تغییرات خاص در اجزاء جمله مورد توجه قرار گرفت و به نظر رسید که این کتاب از نظر سبکی و نحوي قابل تأمل و دقت باشد. زیرا که این اثر با اینکه در نیمه قرن پنجم به رشته تحریر درآمدهاست اما بسیاري از ویژگیهاي دورة نخستین نثر فارسی را دارد. از کاربرد کلمات کهن گرفته تا شیوة خاص کاربرد افعال و جمله و صفت و ... .
از اینرو تصمیم گرفتهشد که در این مقاله به نکات دستوري آن پرداختهشود، اما از آنجا که مقولههاي دستوري بسیار گسترده هستند تصمیم بر آن شد که تنها به یک مقوله فعل بسنده گردد زیرا که این مقوله بحث برانگیزترین مقوله دستوري که با گذر زمان دچار تغییرات و دگرگونیهاي شده است و همچنین آن تنها مقوله دستوري است که در یک آن چندین خصیصه زمان، ساختمان، شخص، وجه، نمود، گذار و ... را در برمیگیرد و تنها رکنی از ارکان جمله است که با حذفش ساختمان جمله فرو میریزد و دور از حقیقت نمینماید که بگوییم فعل مهمترین رکن از ارکان جمله است.
فعل
دستورنویسان و فرهنگنویسان براي فعل، تعاریف گوناگونی بیان کردهاند. از جمله:
دکتر خانلري مینویسد: » فعل آن کلمهاي است که دلالت میکند بر کردن کاري یا روي دادن امري یا داشتن حالتی در زمان گذشته یا اکنون یا آینده
در دستور پنج استاد میخوانیم: »یکی از اقسام نهگانه کلمه فعل - کنش - است و آن کلمهاي است که بر - شدن یا بودن یا کاري کردن در یکی از سه زمان - دلالت کند.
دکتر فرشیدورد میفرمایند: » فعل کلمهایست که به تنهایی یا به یاري وابستههایی در یکی از زمانهاي سهگانه بر واقع شدن امري دلالت میکند و امریست که به امر دیگر اسناد داده میشود. -
و طبق نظر مرحوم دکتر احمدي گیوي: » فعل را باید از دو دیدگاه تعریف کرد: -1 از دیدگاه ساختاري - صرفی - -2 از دیدگاه کاربردي - نحوي -
فعل از دیدگاه ساختاري - صرفی - ، کلمهایست که انجام گرفتن کاري یا بودن و یا داشتن و یا پذیرفتن حالتی را در زمان گذشته و حال و آینده میرساند. و از دیدگاه کاربردي و نحوي، کلمهایست که در جایگاه مسند مینشیند و یا مسند را به مسندالیه - نهاد - نسبت میدهد. -
فعل مهمترین رکن از ارکان جمله است که به طور همزمان بر شخص، زمان، وجه، حد و ... دلالت میس کند، و تنها رکنی از جمله است که با حذف آن ساختمان جمله فرو میریزد. فعل در طول تاریخ زبان نسبت به سایر اجزاء جمله - قید، صفت، حرف اضافه و ... - بیشتر دچار تحول شدهاست؛ بطوریکه بعضی از افعال امروز بکار نمیرود، یا به گونهاي دیگر استعمال میشود و یا با تغییر حوزة معنایی مواجه شدهاست.
بررسی این تغییرات و تحولات کمک میکند که کتب منسجمتر و کاربرديتري در دستور نوشته شود. از اینرو مؤلف برآن شد در این تحقیق که یک متن عرفانی است فعل و جمله را مورد بررسی قرار دهد. زیرا که این کتاب از متون کهنی است که به دست یک صوفی نوشته شدهاست و همانطوري که میدانیم متنهاي صوفیه با سرعت کمتري نسبت به دیگر متنها دچار تحول میشوند، - اگر از قرن 4 تا قرن 8-7 متون عرفانی را مورد بررسی قرار دهیم تغییر سبک از مرسل به فنی خیلی کند رخ میدهد در حالیکه در متون تاریخی از بیهقی تا جهانگشا در مدت 200 سال بسیار تغییر و تحول در آن رخ دادهاست. - بطوریکه این کتاب هرچند در نیمه دوم قرن پنجم نوشته شدهاست اما جزو آثار متعلق به دورة نخستین نثر فارسی محسوب میشود و کهنگی کلمات و عبارات و عواملی دیگر - موضوع، منابع و ... - باعث شدهاست که خواننده گاه آن را با دیگر کتابهاي آن عصر از جمله قابوسنامه و سفرنامه و ... در تعارض ببیند.
فعل که مهمترین رکن جمله است؛ در هر دو حوزة صرف و نحو مورد بررسی قرار میگیرد. زیرا که حد یا نمود را که از ویژگیهاي فعل است بدون در نظر گرفتن کل جمله نمیتوان تشخیص داد.
