بخشی از مقاله
چکیده
تجوید در اصطلاح دانشی است که احکام و دستوراتی را که باید در هنگام تلاوت قرآن رعایت نمود را مطابق آنچه مسلمانان از رسول االله صلی االله علیه وآله فرا گرفته اند، بیان می دارد. این کار با بیان هر حرف با رعایت دقیق مخرج آن و صفات و حرکاتش با دوري از تکلف و دشواري صورت می گیرد.
مقدمه
قرآن زیباترین و حکیمانه ترین سخن است و همانگونه که زیباترین و ارزشمندترین گوهرهاي خلقت همواره در قالبی زیبا و چشم نواز نگهداري و ارائه می گردند، شایسته است تلاوت آیات قرآن کریم نیز به بهترین نحو و در زیباترین قالب باشد. از طرف دیگر قرآن کریم به زبان عربی نازل شده و براي تلاوت زیبا و دلنواز آن باید با قواعد زبان عربی آشنا شد، چرا که آشنایی با قواعد زبان عربی و قواعد تجوید زمینه مناسبی را براي تلاوت زیباتر قرآن کریم فراهم می آورد.
آشنایی با این اصول و کوشش براي آموختن لحن عربی و ارائه تلاوتی موزون، موجب ایجاد جذابیت براي شنوندگان و انگیزه بیشتر براي تلاوت قرآن کریم خواهد شد. درواقع علم تجوید، علمی است که باعث صیانت حروف و کلمات از دستخوردگی و بیان نادرست آنان میگردد، که اگر آن را تنها در رابطه با قرآن که شیواترین، فصیحترین و کاملترین سخنان و مطالب است، در نظر بگیریم، می توان گفت، رعایت قواعد تجویدي، یگانه راهی است که انسان را به قرائت صحیح و مطلوب و قرائتی شبیه به قرائت هنگام نزول آن و شکل اولیه و اصلی خواندن آن نردیک می نماید.
در میان علوم اسلامی، اولین علمی که تکوین یافت، علم قرائت و پس از آن علم تفسیر بود. علم قرائت مربوط به لفظ قرآن است که چگونه خوانده شود.در علم قرائت، اصول و قواعد وقف و وصل و مد و تشدید و ادغام و غیره بیان می شود ونیز بعضی از کلمات قرآن که به شکل هاي مختلف قرائت شده است، شکل هاي مختلف قرائت آنها بیان می گردد.
پیغمبر اکرم صلی االله علیه و آله بعضی از صحابه را مستقیما تعلیم می دادند و آنان را که قرآن را آموخته بودند، مامور تعلیم برخی دیگرمی کردند. تابعین که عصر پیغمبر اکرم صلی االله علیه و آله را درك نکرده بودند، قرآن را از صحابه آموختند. در همین زمان بود که گروهی متخصص قرائت و تعلیم صحیح قرآن به وجود آمد و عامه مسلمانان که در این هنگام زیاد شده بودند و با حرص و ولع شدید به تعلّم قرآن رو کرده بودند، به این متخصصان رو می آوردند.
این متخصصان کیفیت قرائت خود را از ائمه یا از صحابه روایت می کردند و هر کدام به نوبه خود شاگردان تربیت می کردند که در کتب تواریخ و تراجم ضبط شده است. درواقع مسلمانان نهایت کوشش را به کار می بردند تا قرآن کریم را آنچنان قرائت کنند که شخص پیغمبر اکرم - ص - قرائت می کرده اند. بنابراین قرآن را نزد کسانی می آموختند که بلا واسطه یا مع الواسطه از پیغمبر اکرم - ص - آموخته بودند. در ابتدا قاریان شفاها و سینه به سینه فن قرائت را از اساتید و معلمان خویش فرا می گرفتند و به شاگردان تعلیم می دادند. سپس در این علم کتابهایی تالیف شد .
تعریف علم تجوید
»تجوید« از نظر لغوي مصدر باب تفعیل ، مترادف کلمه تحسین و به معناي نیکو گردانیدن است. و در اصطلاح علم قرائت عبارت است از: »مجموعه قواعدي که رعایت آنها موجب اداي حروف به طرز صحیح میشود.« علم تجوید بهطور کلی به سه بخش اصلی با عناوین »مخارج حروف« ، »صفات حروف« و »احکام حروف« تقسیم می گردد:
الف: مخارج حروف عبارتند از »محلهایی از دستگاه تکلم که حروف از آن مکان ها خارج شده و ادا میگردند« براي نمونه میگویند: مخرج حرف »عین« حلق است، زیرا »عین« از حلق ادا میگردد.
ب:صفات حروف منظور حالتهاي مختلفی است که حروف گوناگون به صورت انفرادي و بیآنکه در بین کلمات قرار گیرند، دارا میباشند. مثلاً در هنگام تلفظ برخی حروف، ریشه زبان میل به طرف کام بالا - سقف دهان - میکند که در نتیجه حروف داراي این حالت، درشت و پرحجم تلفظ میشوند - صفت استعلاء - اما در بعضی حروف بالعکس، ریشه زبان در هنگام تلفظ آنها پایین آمده و از سقف دهان دور میگردد و در نتیجه حروف داراي این صفت، نازك و کمحجم ادا میشوند - صفت استفال - .
ج: احکام حروف حالت هائی هستند که حروف در ترکیب با حروف دیگر در کلمات و یا به خاطر داشتن حرکات گوناگون، پیدا میکنند و این احکام از صفات لازمه حروف نشأت میگیرند. مانند: احکام نون ساکنه و تنوین که وقتی نون ساکنه به یکی از حروف بیست و هشتگانه عربی میرسد یکی از چهار حکم »اظهار« ، »ادغام« ، »اقلاب« و یا »اخفاء« را میپذیرد .
پیشینه علم تجوید
علم تجوید از علوم اسلامی است که به تدریج از علم قرائات منشعب و در حدود قرن چهارم به صورت علمی مستقل مطرح شد. مشهور است که ابومزاحم موسی بن عبیداللّه بن یحیی خاقانی - م. .325ق - ، موضوعات علم تجوید را در قالب قصیدهاى به نظم کشید که به »قصیده خاقانیه« معروف است. به عقیده حاجی خلیفه این اثر منظوم، نخستین اثر مستقل در علم تجوید به شمار میآید.1 گفتنی است که قبل از خاقانی، بخشی از مباحث علم تجوید، شامل باب مخارج و صفات حروف را ادیب و دانشمند بزرگ شیعی، خلیل بن احمد فراهیدى در کتاب »العین« مطرح کرده است.
پس از وى، شاگرد او سیبویه - م. 177 یا 180ق. - همان مباحث را با اندکی شرح و توضیح در اثر مشهور خود الکتاب فراهم آورد. 2 ویژگی کتاب سیبویه آن است که افزون بر مباحث مخارج و صفات حروف، موضوعات دیگرى را از علم تجوید، در ضمن مسائل علم صرف مطرح ساخته است؛ به عنوان نمونه، بحث ادغام، ازاین دسته است. گرچه سیبویه مبحث ادغام را از دیدگاه صرفی آن بررسی کرده است؛ اما میتوان پارهاى از اقسام و مصادیق ادغام را که در علم تجوید و قرائات مطرحاند، در آن مشاهده کرد.
در اصل، مبحث شناخت همزه وصل و قطع مربوط به مباحث علم ادبیات عرب است و در علم تجوید به صورت تبعی میآید و شناخت موارد آن در نماز به این نیست که مکلف، باید قواعد مربوط به شناخت آن را فراگیرد، بلکه اگر نمازگزار عادت به وصل نمودن آیات و دیگر اذکار نماز را دارد، باید موارد آن را در نماز بشناسد و از یکدیگر تشخیص دهد تا به جاي هم نخواند.
در ادامه مسأله 13 تحریر آمده است: » در تعیین و تشخیص مخارج حروف، مراعات ریزه کاريهاي علماي تجوید لازم نیست، چه رسد به جهاتی - از ریزه کاريهاي علماي تجوید - که به صفات حروف بر میگردد از قبیل »شدت« و »رخوت« و »تفخیم« و »ترقیق« و »استعلاء« و غیر اینها.« فتواي حضرت امام - ره - ناظر به مطالبی است که قبلاً گفته شد و آن پرهیز از پرداختن به ریزه کاريها و ظرافتهاي علم تجوید براي خواندن نماز است.
تجویددرنماز در مورد این که آیا در نماز رعایت قواعد تجویدي واجب و لازم است یا خیر، و اگر لازم است چه مقداري از آن باید رعایت شود. وجوب صحت قرائت نمازازنظر امام خمینی - ره - این است که: »واجب است که قرائت، صحیح باشد، پس اگر عمداً، یک حرف، یا حرکت، یا تشدید، یا مانند آن را اخلال کند، نمازش باطل است و کسی که حمد یا سوره را نمیتواند بخوبی بخواند، واجب است یاد بگیرد.«
با توجه به نظر معظم له، بر هر مکلف فرض و واجب است که نمازهاي یومیه و واجب خود را صحیح بخواند و بهتر است در این مورد به افرادي که اهل فن و خبر - استاد یا آشنا به تجوید نظري و عملی - هستند مراجعه نموده و قرائت نماز خود را به آنان عرضه نماید تا خداي ناکرده بعد از گذشت چندین سال از این تکلیف و خواندن نمازها با قرائت اشتباه و ناصحیح، مجبور به اعاده آن نباشد.
تأکید ما بر مراجعه به استاد تجوید عملی، از این رو است که چه بسا افرادي با مبانی علم تجوید آشنا باشند ولی در مقام عمل - تلفظ و ادا - مهارت نداشته باشند.
معیار در صحیح بودن قرائت: در تحریر الوسیله میخوانیم: »معیار در صحت قراءت این است که حروف از مخارج خودشان ادا شوند، به طوري که اهل این زبان - عربی - در وقت اداي آن حروف بگویند که او فلان حرف را ادا کرد نه حرف دیگر را2 . «در توضیح المسائل امام - ره - مسأله شماره 1000 آمده است که اگر... به جاي حرفی حرف دیگري بگوید مثلاً به جاي - ض - ، - ظ - بگوید... نماز او باطل است.
