بخشی از مقاله
چکیده
یکی از راه کارهای توسعه پایدار ،جهت دهی صنایع کوچک و متوسط به سمت خوشه شدن می باشد . شکل گیری یک خوشه بر اساس اصل کارایی جمعی و مبتنی بر تمر کز جغرافیایی شرکت های هم تخصص و ایجاد مجموعه ای متعامل ، با تهدیدها و فرصت هایی مشترک می باشد. منظور شناسایی صحیح مناطق مستعد برخوردار از حداقل سطح بنگاهها و در نهایت برقراری روابط قوی بین آنها می باشد.
در این مقاله در ابتدا در مورد خوشه های صنعتی مطالبی ارائه شده و همچنین مزایای خوشه های صنعتی و رقابت پذیری آنها مورد بررسی قرار گرفته و در نهایت اهمیت و نقش خوشه ها مطرح گردیده است. در مجموع مطالعات تجربی نشان می دهد که تنوع محصول، صرفه جویی های ناشی از مقیاس تولید، ساختار بازار و انعطاف پذیری نیروی کار به عنوان مهم ترین عوامل خاص صنعتی مؤثر بر رقابت پذیری هستند .
مقدمه
تولیدکنندگان صنعتی با هدف استفاده بهینه از امکانات و جلوگیری از هدر رفتن منابع با ارزش خود در حرکت به سوی جهانی شدن بازارها، به تمهیداتی متوسل شده اند که نتیجه آن تغییر ساختار صنعتی است. از مشخصات اصلی این تغییر ساختار، ترویج بیش از پیش صنایع کوچک و متوسط است. واحدهای کوچک صنعتی و بازرگانی، بعنوان بخش مکمل و اساسی اقتصاد کشورها، بخصوص کشورهای در حال توسعه، شناخته شده اند ولی بدلیل تنگناهای خاص خود که از محدودیت منابع در دسترس شان نشأت می گیرد، توسعه آنها امری مشکل بنظر میرسد.
خوشه سازی1 به بنگاههای کوچک و متوسط کمک می کند تا قدرتهایشان را با هم ترکیب کنند و بتوانند به کسب مزیت از فرصتهای بازار وحل مشکلات معمول از طریق اقدامات مشترک دست یابند. با تامین نیازهای ساختاری و عملکردی خوشه ها، می توان ضمن حفظ و تقویت وجوه مثبت بنگاه های عضو، ضعفهای موجود در صنایع کوچک منفرد را پوشانید.
اشتیاق دستیابی به مزایای حاصل از توسعه خوشه ای بنگاههای مجتمع در یک حوزه جغرافیایی، موجب شده است که این روش توسعه ای مورد توجه برنامه ریزان و سیاستگذاران قرار گیرد. در سالهای اخیر، بحث توجه به صنایع کوچک و متوسط و توسعه خوشه های صنعتی در داخل کشور ما نیز مورد توجه قرارگرفته است، اما بنظر میرسد در سطح سیاستگذاری و پیاده سازی الگوی توسعه خوشه ای، کشور همچنان نیازمند حرکتهای بنیادی و پایه ای است.
آنچه که رویکرد فعالیت در قالب خوشه های صنعتی2 را در ایران موجه می سازد، سابقه تاریخی کشور در توفیق در برخی از عرصه های صنعتی است که بررسیها نشان میدهند پیدایش و گسترش آنها در قالب خوشه هایی ناپخته و غیر رسمی بوده است. - منصوری و محالگوو ، - 1388 مزیت رقابتی از موضوعات مهمی است که در سال های اخیر در ادبیات مدیریت و بازاریابی استراتژیک مورد تاکید قرار گرفته است.
نظریات به دو قسمت اصلی تقسیم می شوند: نظریات سنتی و نظریات مدرن. نظریات سنتی نظریاتی هم چون نظریه مزیت نسبی و مدل هکشر - اوهلین را در بر می گرفت. بر اساس آزمون های مکرری که درباره فروض و کارکردهای نظریات سنتی انجام شد، نظریه های مدرن به تدریج جایگزین آنها گردید. نظریه مزیت رقابتی یکی از نظریات مدرن است که در سال 1990 توسط مایکل پورتر مطرح گردید. بر این اساس، نه نظریه مزیت نسبی و نه مدل هکشر- اوهلین نمی ت واند چگونگی استفاده از نوآوری و خلاقیت در تولید کالاها و خدمات و نیز نحوه تولید این کالاها در یک فضای بین المللی با استفاده از منابع داخلی را توضیح دهد.
به نظر پورتر - - 1990،» نظریه مزیت رقابتی ملل« که متکی بر ظرفیت نوآوری، خلاقیت و ابتکار کشورها است می تواند شرایط کنونی را توضیح دهد. تعاریف متعددی از سوی صاحب نظران مختلف برای مزیت رقابتی عنوان شده است؛ مزیت رقابتی شامل مجموعه عوامل یا توانمندیهایی است که همواره شرکت را به نشان دادن عملکردی بهتراز رقبا قادر میسازد - بورگیس و همکاران،. - 56: 1995 بنا به تعریف دیگر،مزیت رقابتی عامل یا ترکیبی از عواملی است که در یک محیط رقابتی سازمان را بسیار موفقتر از سایر سازمانها مینماید و رقبا نمی توانند به راحتی از آن تقلید کنند - فیورر، . - 1995 : 15
برای دستیابی به مزیت رقابتی، یک سازمان هم باید به موقعیت خارجی خود توجه کند - پورتر، - 1985 و هم توانمندی های داخلی رامورد توجه قرار دهد - بارنی، . - 1992 سازمان باید به قابلیتهای داخلی و موقعیت رقابتی در بازار نه به صورت جدا از هم، بلکه به طور متقابل به عنوان منابع دستیابی به مزیت رقابتی و تدوین استراتژی بازاریابی فکر کند - هولی و همکاران، . - 2003 مزیت رقابتی حاصل یک فرآیند پویا و مستمری است که با در نظر داشتن موقعیت خارجی و داخلی سازمان از منابع سازمان نشات می گیرد و به واسطه توانایی به کارگیری درست این منابع، قابلیتهایی به وجود میآیند که بهره گیری از این قابلیتها مزیتهای رق ابتی را برای سازمان به ارمغان می آورند.
در مسیر ایجاد مزیت رقابتی دو نکته قابل طرح است: اول این که،این مسیر فرآیند دنباله داری است که به عملکرد بهتر سازمان منجر می شود. در صورتی که سازمان بتواند به واسطه شایستگیهای خود، مزیت رقابتی پایداری خلق نماید که برای مشتریان ارزشمند بوده و همواره برتر از رقبا باشد، در واقع عملکردی شایسته از خود بر جای گذاشته و رقابتپذیری را به ارمغان آورده است - فاهی و اسمیت، 1999 ؛ مک ناوتون و همکاران، 2002 ؛ لیو و همکاران،2003 ؛ شورچولو، 2002 ؛ لی و همکاران، 2004 ؛ اسمیت، 1995 ؛ آکیموا،. - 2000دوم این که، به خاطر افزایش پیچیدگیهای محیطی و شدت رقابت، مزیت رقابتی یا به راحتی توسط رقبا تقلید می شود یا از نظر مشتریان به زودی رنگ میبازند و بایستی با مزیت های جدیدی جایگزین شوند.
بر این اساس سازمان باید به فکر پایدار نمودن مزیت های رقابتی خود باشد - فاهی و اسمیت، 1999 ؛ سیرواستاوا وهمکاران، 2003 ؛ ویراواردنا و اوکاس، 2003 ؛ شارکی، . - 2003 ایجاد و حفظ پایداری مزیت رقابتی، مستلزم شایستگی هایی است که با تکیه بر قابلیت های سازمان، برای مشتریان ارزش ایجاد میکند - برازل1 و همکاران،. - 2: 1997 هدف اصلی سازمان از ایجاد مزیت رقابتی با تکیه بر منابع و قابلیت هایی که در اختیار دارد، رقابتپذیری و دستیابی به موقعیتی ممتاز از لحاظ عملکردی در بازار است.
به عقیده پورتر، هر بنگاهی در بلندمدت یک موقعیت قابل دفاع در صنعت برای خود ایجاد میکند. این موقعیت یک عامل تعیین کننده مهم در موفقیت بنگاه در قبال رقبا است. بنابراین با نگاهی به ادبیات مربوطه و بررسی نظریات متخصصان مدیریت استراتژیک پاسخ سوال را در ایجاد، حفظ و تداوم مزیت رقابتی پایدار در مییابیم به این معنا که صاحبنظران معتقدند سازمانها برای مصون ماندن از امواج سهمگین محیطی و نیز سازگاری با الزامات رقابتی چاره ای جز کسب و تداوم مزیت رقابتی پایدار ندارند.
مزیت رقابتی پایدار
مفهوم مزیت رقابتی پایدار در سال 1984 و هنگامی مطرح شد که دی - 1984 - 1 استراتژیهای حفظ مزیت رقابتی را تبیین کرد. اصطلاح 2 SCA به شکل جدی در سال 1985 از سوی پورتر و در چارچوب انواع استراتژی رقابتی - رهبری هزینه3 ، تمایز 4 و تمرکز - 5 برای رسیدن به مزیت رقابتی بلندمدت و پایدار مطرح شد. بنابراین مزیت رقابتی پایدار یکی از مهمترین مباحث در تئوریهای مدیریت استراتژیکتلقی میشود زیرا وجود مزیت رقابتی در یک سازمان به معنای عملکرد بهتر نسبت به رقباست که در کوتاه مدت سودآوری و در بلند کدت و بقا رشد سازمان را تضمین می کند، همچنین مزیت رقابتی یکی از مسائل جاودانه در ادبیات بازاریابی استراتژیکنیز تلقی میشود.
وجود مزیت رقابتی در بازاریابی موجب افزایش و حفظ سهم بازار و دستیابی به رهبری بازار می گردد و از این جهت حائز اهمیت است. زمانی که صحبت از مزیت یا عدم مزیت رقابتی به میان می آید باید به منشأ پیدایش مزیت رقابتی پایدار و مفهوم آن و اهم تئوری های مطرح شده در این زمینه توجه ویژه نمود. اهم تئوریهای مرتبط با مزیت رقابتی و منشأ پیدایش آن عبارتند از:
- 1 تئوری سازمان صنعتی
- 2 تئوری منبع مدار
- 3 تئوری شومپترین.
ادبیات نظری تحقیق، وجود ارتباطی معنی دار میان سطح ابعاد مزیت رقابتی و سودآوری شرکتها را مورد تأیید قرار می دهد اما تاکنون تحقیق یکپارچه ای در خصوص بررسی ارتباط میان این ابعاد مزیت رقابتی پایدار - تمایز، تمرکز، کاهش هزینه، حرکت پیشرو و همافزایی - و بازار محوری شرکتها صورت نگرفته است.
تئوری های بنگاه و مزیت رقابتی
مفهوم رقابت و مزیت رقابتی یکی از باسابقه ترین مفاهیم اقتصادی است. به صورت مشخص سابقه مزیت رقابتی را م یتوان در نظریه مزیت مطلق آدام اسمیت و نظریه مزیت نسبی، ریکاردو جستجو نمود. بررسی تعاریف ارایه شده توسط صاحبنظران برای مزیت رقابتی - بامبرگر6، 1989 و بارنی7 و همکاران،2006وچهارباغی 8 و همکاران ، 1999و فیورر9 ،1994و پورتر10 ، - 1985 نشان می دهد که تمرکز اصلی سازه مزیت رقابتی بر داشتن برتری نسبت به ،رقبا در یک یا چند عامل از عوامل مورد نظر مشتری می باشد.
ابعاد کلیدی چهار تئوری از تئوری های بنگاه و مزیت رقابتی، که برخی از آنها توسط محققان فن آوری های پیشرفته - رگرس11، - 2001 برای تبیین و تحلیل مباحث رقابتی این حوزه از صنعت مورد استفاده قرار گرفت هاند به صورت مقایسه ای در نگاره شماره - 1 - ارایه شده است. با توجه به این که مدل مفهومی اولیه تحقیق با محوریت تئوری کارآفرینانه و ترکیبی از عناصر دیگر تئوری ها شکل گرفته است، لذا به طور مختصر ابعاد اصلی این نظریه بیان می گردد.
