بخشی از مقاله
چکیده -
فرایند تحلیل سلسله مراتبی از جامع ترین سیستم های تصمیم گیری با معیارهای چندگانه است که دارای سرعت و دقت استدلال زیادی در تصمیم گیری است. استفاده از AHP در مطالعات ، تصمیم گیری ، اولویت بندی و توسعه صنایع تبدیلی فرایند را تسهیل می کند. در این بررسی با مطالعه بر روی فراوری محصولاتی که ضرائب بالاتری دارند با حدوداطمینان بیشتر دسترسی به اهداف مدنظر منطقی تر است.
روش کار در این مطالعه براساس مقایسات زوجی بوده که با انتخاب جامعه مورد مطالعه، 2/3 میلیون تن ازمحصولات کشاورزی - حدود - %90 در هشت معیار و 25 گروه محصولی عمده - گزینه ها - باهم مقایسه گردیده اند. مقایسات زوجی گزینه ها براساس آمار و اطلاعات پایه معیارهای هشت گانه صورت گرفته که درنهایت با ضرب ماتریسی ضریب AHP ، هشت محصول گروه محصولی شامل برنج ، پرتغال و مرکبات ، ماهی ، گوشت سفید و قرمز ، شیر، چای ، سبزیجات با داشتن حدود 50 درصدکل نمرات AHP و اختصاص 87 درصد وزن جامعه موردمطالعه ، بر 99 درصد وزنی ضایعات کشاورزی تاثیرداشته که براساس اولویت یک تا هشت می تواند تاثیر زیادی در مزیت های رقابتی موجود ، پویایی و حفظ زنجیره های تولید و توسعه روستایی منطقه داشته باشد.
.1 مقدمه
یکی از مشکلات برنامه ریزی وتوسعه صنایع تبدیلی وتکمیلی به عنوان یک بازوی بسیارمطمئن در توسعه همه جانبه و رونق بخ ش کشاورزی موانع و مشکلات موجود درگزینش و انتخاب اولویت های ذهنی و سلیقه ای مبتنی بر روش ها وتکنیک های عمومی جمع آوری آمار واطلاعات می باشد.
وجودگزینه های مختلف ، محدودیت های منابع و سرمایه گذاری و سایر متغیرها ریسک احتمالی طرحها و سرمایه گذاری را افزایش می دهد. بدون شک طراحی یک مکانیزمی منطقی و اصولی درچارچوب روش های مطالعاتی و دربرگیرنده بیشترین مولفه های توسعه موزون در دو بخش صنعت و کشاورزی می تواند ما را در برنامه ریزی و هدایت سیاست ها بیشتر کمک نموده و محوریت توامان بخش های صنعت و کشاورزی و درنهایت توسعه همه جانبه مجامع تولیدی روستاها را به همراه داشته باشد.
افزایش روزافزون قیمت تمام شده محصولات کشاورزی ، کمبود شدید نقدینگی در واحدهای صنایع تبدیلی و تکمیلی محصولات کشاورزی ، کاهش روز افزون قیمت محصولات فرآوری شده کشاورزی در بازارهای جهانی و داخلی - بروز ضایعات - ،مشکلات عمومی واقتصادی بویژه در روستاها و سایر عوامل تاثیرگذار دیگر باعث می شوند تا تهیه وتوزیع نهاده های اولیه صنایع دچارچالش های عمده ای شده که در درازمدت باعث ایجاد مشکلات اقتصادی بیشتر و نهایتا رکود و تعطیلی اینگونه واحدها شده و تبعات و چالش های زیادی در مباحث توسعه روستاها به همراه خواهد داشت. انتخاب یک روش دقیق در برنامه ریزی ، اولویت بندی می تواند جهت گیری سرمایه گذاری را به خودش معطوف نموده و درنهایت ضمن کاهش هزینه ها و انحراف سرمایه گذاری باعث تقویت زنجیره های اقتصادی روستاها و مباحث توسعه روستایی شود.
.2 مواد و روشها
اساس این روش مبتنی بر مقایسات زوجی یا ماتریسی است و گروه تصمیم گیری با مشخص شدن هدف که در واقع موضوع تصمیم گیری است، آلترنانیوهای مختلفی را مطرح نموده و معیارها و شاخص های مختلف بین آلترناتیوها را دو به دو مقایسه می کند. سپس بر اساس یک سری قواعد ساده مثل نرمال سازی می توان اولویت انتخاب را مشخص کرد.
-2,1 تعیین شاخصها و معیارهای موثر ازبین کلیه شاخص ها ومعیارهای موثردر تصمیم گیری و اولویت
بندی محصولات کشاورزی تعداد 8 معیار سابقه فراوری ، میزان ضایعات ، فراوانی و دسترسی محصول، پراکندگی تولید ، تنوع محصولی، ارزش افزوده فراوری واحد ضایعاتی ، شاخص سرمایه گذاری و میزان صادرات محصولات شناسایی و انتخاب شدند که براساس علائم موجود در جدول شماره 1 برگزینه ها تاثیر گذاشته و تفسیر می شوند.
دراین مرحله از 50 مقایسه زوجی این معیارها توسط نظرات کارشناسان ، محققان ودست اندکاران مرتبط درقالب پرسشنامه های ماتریسی استفاده شده که درتعیین و کمی سازی شاخص های کیفی این معیارها نقش داشتند. لازم به توضیح است که پس از تعیین هرکدام و نرمال سازی ماتریس معیارهای هشت
گانه شدت تاثیر آنها بر روی گزینه های محصولی مدنظر قرار گرفت. مقایسه گزینه های محصولی براساس این معیارهای هشت گانه و بر پایه آمار واطلاعات پایه صورت گرفته است و براساس پرسشنامه نمی باشد.
جدول:1 معیار های مورد استفاده در تکنیک AHP وگرادیان آنها
در فرایند تحلیل سلسله مراتبی عناصر هرسطح نسبت به عنصر مربوطه خود در سطح بالاتر به صورت زوجی مقایسه شده و وزن آنها محاسبه می گردد که این وزنها وزن نسبی است. سپس با تلفیق وزن های نسبی، وزن نهایی هرگزینه مشخص شده است که به آن وزن مطلق گفته می شود.کلیه مقایسه ها به صورت زوجی انجام می گیرد. در این مقایسات تصمیم گیرندگان از قضاوت های شفاهی و براساس برداشت های فنی و سطوح دانش وتجربه خود استفاده خواهندکرد،به گونه ای که اگرعنصرi با عنصرj مقایسه شود تصمیم گیرنده خواهدگفت که اهمیت i برj یکی از حالات اعداد یک تا نه می باشد که براساس جدول 2 تفسیر می شود .
جدول:2مقیاس اندازه گیری برای مقایسات زوجی
پس از تشکیل ماتریس مقایسه های زوجی می توان وزن هر یک از شاخص های هشت گانه را محاسبه کرد. بعبارت دیگر با استفاده از مقایسه های زوجی که در ماتریس مقایسه زوجی بیان شده است می توان وزن هر شاخص را نسبت به محصول مورد نظر به دست آورد.
-2,2 فرایندهای تحلیل سلسله مراتبی جهت تعیین اولویت برنامه ریزی در مدیریت کاهش ضایعات از بین 25 محصول عمده کشاورزی استان گیلان - جامعه ای بالغ بر 90 درصد تولید کشاورزی استان گیلان - که 11 محصول زراعی، 8 محصول باغی و 5 محصول دامی و یک محصول شیلاتی را شامل می شوند، تعیین اولویت ها بر اساس شاخص های هشت گانه یادشده در سه مرحله عمده صورت می پذیرد:
-2,2,1 قدم اول :
ساختن سلسله مراتبی اولین قدم در فرایند سلسله مراتبی ایجاد نمایش گرافیکی از مسئله می باشد که در آن هدف، معیارها وگزینه ها نشان داده می شوند - شکل . - 1 در این گرافیک سلسله مراتبی، اولویت بندی محصولات کشاورزی استان گیلان را نشان می دهدکه در سطح یک انتخاب محصول ، سطح دوم هشت معیار یا شاخص بررسی و در آخرین سطح نیز گزینه ها که همان 25 گروه محصول عمده استان هستند که در ماتریس اصلی براساس آمار واطلاعات معیارهای هشت گانه مقایسه گردیده اند.
نمودار شماره : 2 نمایش ماتریسی سطوح انتخاب، گزینه ها و معیارها -2,2,2 قدم دوم: محاسبه وزنی
برای محاسبه وزن هر گزینه از ماتریس مقایسه زوجی چندین روش عمده وجود دارد که ازساده ترین آن استفاده از روش های تقریبی - میانگین حسابی - استفاده شده است.در این روش به صورت زیر عمل شده است:
ابتدا مقادیر هر یک از ستونها با هم جمع شده است.
هرعنصردر ماتریس مقایسه زوجی را به ستون خودش تقسیم کرده تا ماتریس زوجی نرمالایزه شود.
متوسط عناصر هر سطراز ماتریس نرمالایزه را محاسبه می شود . وزن سایرگزینه ها و معیارها نیز به همین روش بدست می آید.
درنهایت وزن نهایی هر یک از گزینه ها از مجموع حاصل ضرب وزن هر معیاردر وزن گزینه به دست می آید.
-2,2,3 قدم سوم :سازگازی سیستم یکی از مزایای فرایندسلسله مراتبی کنترل سازگاری تصمیم
است. به عبارت دیگرهمواره در فرایند تحلیل سلسله مراتبی می توان میزان سازگاری تصمیم را محاسبه نمود و نسبت به خوب و بدبودن و رد یا قبول نمودن آن قضاوت کرد. مثلا اگر A دوبرابرB و B سه برابرC اهمیت داشته باشد چنانچه A شش برابرC اهمیت داشته باشداین قضاوت را سازگار می گویند.البته در عمل قضاوتها وتصمیم های انسان این گونه نیست که همواره سازگار باشد.
.3 نتیجه گیری وپیشنهادات
پس از تشکیل ماتریس ها ومقایسات زوجی آنها براساس جداول زیر وهشت معیار و جامعه آماری 25 محصول عمده که بالغ بر 2,3 میلیون تن و درحدود90درصد محصولات کشاورزی استان گیلان می باشد نتایج زیر بدست آمد:
براساس میانگین وزنی ماتریس مقایسات زوجی معیارهای هشت گانه برای 50 نمونه پرسشنامه که توسط کارشناسان مطلع ودست اندرکار تعیین ومحاسبه گردید بیشترین مقدار مربوط به ارزش افزوده فراوری واحدضایعاتی و فراوانی محصول است که بیانگر نقش این دومعیار وشدت تاثیرگذاری آنها در اهداف پیش بینی شده است. وزن این مقایسات در جدول شماره سه مشخص شده است.
جدول : 3 نتایج بدست آمده برای معیارهای هشت گانه
اندازه تعیین اولویت ها براین اساس مشخص می کند که داده هاو اطلاعاتی کیفی مربوط به فراوری محصولات کشاورزی برچه اساسی در مطالعات برنامه ریزی فراوری موردارزیابی قرار می گیرند. درحقیقت این مدل بازه فعالیت های مدیریت و برنامه ریزی فراوری محصولات کشاورزینشان می دهد.
دربین معیارهای بدست آمده محصولاتی که درچرخه فراوری و تبدیل ضایعات موادخام خود ارزش افزوده بیشتری ایجاد می کردند و درسطح گسترده تری در استان به فراوانی ووفور یافت شده وبه راحتی با صرف هزینه های جمع آوری و حمل ونقل قابل دسترس تر میباشند بیشترین نمره وزنی را داشته اند. براساس مدل AHP در جدول شماره 4 شرایطی فراهم می شود تا متغیرها یا گزینه های انتخاب در برنامه بر اساس یک گزینش معیاری با حداقل خطا و کمترین هزینه انتخاب شوند . دراین فرایند به راحتی می توان تغییر عوامل ونتایج مناسب را بدست آورد ضمنا این فرایند کمک می کند تا متغیرهایی که در معرض تغییرات شدید هستند شناسایی شدند
