بخشی از مقاله
چکیده
کانسار آهن اسپید در بخش میانی مجموعه ماگمایی ارومیه- دختر و در محدوده نقشه زمینشناسی 1/100000 منطقه تفرش قرار دارد. در منطقه مورد نظر توده نفوذی گرانودیوریتی - کوارتز مونزونیتی میزبان اصلی کانی سازی آهن هماتیتی است. کانیهای اصلی تشکیل دهنده این سنگها در مقیاس میکروسکوپی به ترتیب فراوانی شامل پلاژیوکلاز،کوارتز، فلدسپات آلکالن و آمفیبول میباشند. بافت کلی سنگ گرانولار غیر همسان دانه است. دگرسانی غالب سریسیتی شدن فلدسپارها و کلریتی شدن آمفیبولها است.
کانه زایی اصلی به صورت فاز اکسیدی هماتیتی و با همراهی فاز سولفیدی پیریتی می باشد که با مقادیر کمی مگنتیت و اکسیدهای مس همراهی می شود. بررسی داده های ژئوشیمیایی موجود جهت مطالعه توده های نفوذی میزبان کانسارسازی آهن، نشان میدهد که سنگ های حاصله به انواع دیوریت، کوارتز مونزودیوریت تا گرانودیوریت طبقه بندی می شوند. از لحاظ سری ماگمایی نیز این سنگ ها عمدتا در گروه کالکو آلکالن متاآلومینوس قرار می گیرند.
مقدمه
مجموعه ماگمایی ارومیه- دختر به عنوان مهمترین کمربند فلززایی ایران، بر کمربند جهانی فلززایی آلپ- هیمالیا منطبق است و یکی از سه کمربند موازی کوهزاد زاگرس است که با روند شمال غرب - جنوب شرق در امتداد نوار طویلی به طول 1700 کیلومتر و با پهنای تقریبی 150 کیلومتر به موازات زون دگرگون شده سنندج- سیرجان از سهند تا بزمان و در شرقی ترین بخش کمربند کوهزایی زاگرس قرار گرفته است .
- Alavi, 1994; 2004 - در سال های اخیر مطالعات زیادی در ارتباط با مجموعه ماگمایی ارومیه - دختر و بویژه مطالعه سنگ های گرانیتوئیدی بعنوان فراوانترین سنگ های پلوتونیک در پوسته فوقانی و همچنین عامل اصلی کانه زایی - همچون کانسار های مس پورفیری و کانسار های آهن - صورت پذیرفته است. در این میان اهمیت کانه زایی آهن و ارتباط آن با توده های گرانیتوئدی شایان توجه می باشد. به طور کلی کانی سازی آهن در پیوند با ماگماتیسم دوران سوم زمین شناسی در ایران گسترش فراوان دارد وتعداد نسبتاً زیادی کانسار آهن نیز طی این زمان از ائوسن پسین تشکیل شدهاندکه غاالباً دارای خاستگاه ماگمایی هستند.
این کانسارها، پراکندگی بیشتری نسبت به کانسارهای آهن فازهای قدیمی تر دارند، که علت آن، گسترش فراوان آتشفشانی و پلوتونیسم این زمان است. کانسارهای آهن سنوزوئیک در زون ارومیه - دختر همگام با آتشفشانی و پلوتونیسم الیگو- میوسن، شکل گرفته اند که به عنوان نمونه می توان به کانسار آهن نیاسر کاشان، داران در باختر اصفهان، شهرک در منطقه زنجان، کوه بابا در جنوب باختر هشترود اشاره داشت.
کانسار آهن اسپید نیز در بخش میانی مجموعه ماگمایی ارومیه- دختر و در محدوده نقشه زمین شناسی 1/100000 منطقه تفرش قرار دارد که تا به حالا مورد بررسی قرار نگرفته است. در این منطقه ردیف های ضخیمی از سنگ های آتشفشانی برونزد دارند که انعکاسی از ماگماتیسم شدید ائوسن مجموعه ماگمایی ارومیه- دختر می باشند؛ در ادامه و پس از فعالیت های شدید آشتفشانی دوره ائوسن، سنگهای نفوذی و نیمه نفوذی در منطقه جایگزین شدهاند . سنگ های نفوذی نقش میزبان کانه زایی آهن در منطقه را ایفا می کنند و لذا لزوم بررسی دقیق و ارتباط آن با کانه زایی را سبب ساز می شود.
زمین شناسی منطقه
محدوده کانسار آهن اسپید به وسعت 13/87کیلومتر مربع در استان قم و در 60 کیلومتری غرب شهرستان قم، درجنوب روستای اسپید واقع است. توده نفوذی گرانودیوریتی - کوارتز مونزونیتی میزبان کانی سازی آهن است و انواع دگرسانیهای - پروپیلیتیک، آرژیلیک و ... - را متحمل شده است - شکل . - 1 دگرسانی پروپیلیتیک در محدوده کانسار اسپید به دلیل گسلش شدید، بسیار گسترده میباشد.
این دگرسانی از لحاظ تغییرات به وجود آمده به طور تقریبی در همه جا مشابه است و شدت دگرسانی آن در قسمت های مختلف منطقه متفاوت است. کانه اکسیدی غالب در محدوده اسپید به طور مشخص هماتیت است که هماتیت ساختاری رشتهای - سوزنی - الیژیست - دارد، بسیار نرم بوده و به راحتی پودر میشود. همراه هماتیت میتوان اکسیدهای آهن آبدار - لیمونیت - را نیز مشاهده نمود که در نمونههایی که متعلق به قسمتهای بالاتر از سطح ایستابی هستند یافت میشوند و از لحاظ بافتی حالتی نیمه تودهای دارد.
دیگر کانه اکسیدی در این کانسار سنگ های مگنتیتی و همچنین مالاکیت و آزوریت می باشند که البته گسترش چندانی ندارند. کانی سولفیدی اصلی در کانسار اسپید بلورهای ریز تا درشت پیریت میباشد. ابعاد این کانی متغیر بوده و در برخی نمونهها دانههای بزرگ این کانی مشاهده شدهاند. پیریت در کانسار اسپید به صورت بیشکل تا نیمه شکلدار یافت می-شود - شکل . - 2
کانیهای اصلی تشکیل دهنده سنگ میزبان کانهزایی آهن در مقیاس میکروسکوپی به ترتیب فراوانی شامل پلاژیوکلاز - حدود %60-55 درصد بوده و اندازه دانه های آن بین 0/3 تا 4 میلی متر - ،کوارتز - کمتر از 20 درصد کانی های روشن و اندازه قطر دانه 0/1 تا 1/5 میلی متر - ، فلدسپات آلکالن - حدود 15-20 درصد فلدسپارهای سنگ، بصورت نیمه شکل دار تا بی شکل قابل و اندازه قطر آنها 0/1 تا 2 میلی متر - و آمفیبول غالباً - بصورت نیمه شکلدار تا شکلدار و حدود 10 درصد حجمی سنگ - میباشند. کانیهای فرعی شامل بیوتیت و کانیهای اپک هستند.
