بخشی از مقاله
چکیده
ابن حسام خوسفی شاعر قرن نهم هجری که آثاری از خود بر جای گذاشته است ازجمله دیوان اشعار، منظومه نثراللالی و خاوران نامه. خاوران نامه از قدیمی ترین منظومههای حماسی دینی در ادب فارسی است. این کتاب به تقلید از شاهنامه فردوسی در بحر متقارب سروده شده است و شامل 22500 بیت است و درباره جنگهای حضرت علی - ع - و یاران ایشان با قباد، شاه خاوران و با امرای بتپرست دیگری است.
شعار حماسی ابن حسام همان آهنگ و شکوهی را دارد که شاهنامه فردوسی از آن در حد اعلا برخوردار است. البته ابن حسام در گزینش کلمات و توصیف صحنههای رزمی به پایه فردوسی بزرگ نمیرسد اما بسیاری از ابیات خاوران نامه به شاهنامه ماننده است و در این مقاله سعی شده است برخی از وجوهات تشابه کلام ابن حسام خوسفی و فردوسی ازجمله برخی ویژگیهای حماسی مانند اسطورهها و...بیان شود و با ذکر ابیات و نمونههایی در تطبیق با شاهنامه تحلیل شود.
مقدمه:
خاورنامه یا خاوران نامه منظومه ای است حماسی مذهبی از محمد بن حسام خوسفی 738-875 - ه - شامل 22500 بیت به بحر متقارب که به تقلید شاهنامه فردوسی درباره جنگ های حضرت علی - ع - و یاران آن حضرت سروده شده است. شاعر حماسه مذهبی خود را با نام خداوند و نعت و ستایش یزدان پاک چنین آغاز می کند.
نخستین بدین نامه دلگشای سخن نقش بستم به نام خدای
خداوند هوش و خداوند جان // خداوند بخشنده مهربان...
و بعد از نعت رسول اکرم از فردوسی بزرگ، سراینده شاهنامه، که ازو به نگوید کسی پهلوی، یاد می کند و هر جا که نام فردوسی را آورده تقدّم فضل و استادی او را در سخن سرایی قبول کرده او را پیشوا و استاد می شناسد.
... و دیگر که فردوسی پاکزاد // که رحمت بر آن تربت پاک باد...
خاوران نامه ابن حسام خوسفی تقلید زیبا و هنر مندانه ای از شاهنامه فردوسی است.
در این مقاله به جلوه هایی از اثر پذیری ابن حسام خوسفی از حکیم توس، فردوسی، اشاره شده است. در منابع متقدم و متأخر به زندگی و آثار ابن حسام اشاره شده اما بررسی اشعار خاوران نامه به تقلید از حماسه فردوسی در حوزه تحقیق غریب می نماید که نگارنده در این مجال اندک به بیان برخی از وجوهات تشابه کلام ابن حسام به ویزه به بیان برخی از ویژگی های حماسی ان که به تبعیّت از شاهنامه فردوسی بوده، پرداخته است.
از آن جایی که در کتاب ادبیات فارسی دوم دبیرستان به این اثر اشاره شده است اشنایی با پاره ای از موضوعات این حماسه مصنوع خالی از لطف نمی نماید.
کسانی که خواسته اند درباره ابن حسام و میزان توان شاعری او و به ویژه درکیفیت تقلید و تأثیر پذیری اش از شعرای متقدم و صاحب سبک همچون: حکیم توس، خاقانی، انوری، سنایی، خواجو، حافظ و سعدی، به داوری بنشینند وی را از شاعران استاد عصرش خوانده اند. دکتر صفا هم در این باب معتقد است که »وی بر علوم زمان و مبانی ادبی و اسلامی عصر خود تسلط کافی داشته و از سنت های ادبی شعر و زیر و بم های سخن و فنون سخنوری آگاه بوده و از اساتید پیش از خود بهره وافی برده است.
مر این نامه را خاوران نامه نام // نهادم که در خاوران شد تمام
ابن حسام
آنچه گواه این ادعاست قدرت و مهارت سخنوری او در تقلید از شعرای استاد متقدم، است هر چند که این شاعر با ذوق و توانا در سرودن شعر صاحب سبک نوینی نیست لیکن در تقلید و تضمین اشعار شعرای پیشین طراز اول مهارت های خاص خودش را در سخن پردازی نمودار ساخته است.
یکی از مهمترین حماسه های بشری در عالم، اهنامهش فردوسی است که خود به دلیل تقدّم زمانی موجب خلق آثاری دیگر از همان نوع گردید. به عبارت دیگر این اثر اعجاب آور موجب پیداشدن یک نهضت مهم ادبی در ایران گردید و آن خلق آثار مهم حماسی دیگر بود در زمینه های دین و مذهب و اخلاق و عرفان و در لباس تارخ و حکایت و افسانه و روایت و اما در بین حماسه های مذهبی که به تقلید شاهنامه فردوسی به وجود آمد و خوش درخشید یکی، همین حماسه ابن حُسام خوسفی است که متشکل بر 22500 بیت است در بحر متقارب و بر وزن شاهنامه فردوسی و به همان سبک و سیاق که در قرن نهم هجری سروده شده است. ابن حسام از بزرگترین شعرای شیعی مذهب است که هم و غم خویش را مصروف تبلیغ مذهب کرده است .
بعد دیگر حماسه ابن حسام مربوط است به پاره ای مفاهیم که اسطوره ای و نیمه اسطوره ای است که در وجدان شاعر و روح قومی تمرکز ابدی داشته است.، همچنین است توجه عمده شاعر به پدیده های مختلف از دیدگاه اعجاب بزرگ بینی و تحسین و تکریم و توصیف های عجیب و غریب و ذکر مواردی دال بر خرق عادات و اعمال که غالباً در همه این مقوله ها جلوه هایی از اغراق و غلو در لباس هنر دیده میشود مانند این موارد:
بکشتند چندان ز خاور سپاه // که دریای خون شد همه رزمگاه
سر تیغ گردان به خون می شتافت // سر نیزه خفتان مه می شکافت
سنان بر سپر چون همی یافت راه // تو گفتی ستاره است بر روی ماه
باری دنیای حماسه با دنیای واقعی تفاوتی فاحش دارد. در حقیقت اساطیر وابسته به نیروهای باطنی و روانی آدمی است و روح افسانهها و داستان ها و اساطیر از ضمیر ناخودآگاه قومی سرچشمه می گیرد، به عبارت دیگر: اساطیر بیان و تظاهر مستقیم ناخودآگاه قومی است. اساطیر عناصری است نه آفاقی که انفسی، نه جسمی که روحی و روانی و چنین است که ابعاد مختلف اساطیری رنگی آن جهانی دارد و عمل عمده قهرمانان اساطیری، صورتی افسانه ای می گیرد چنان که گوی حرکات و سکنات آنها همان تکرار نمونه های ازلی و ابدی است که یادگاری از جهان مُثُلی یا جهانی دیگر است که نظمی و منطقی مابین آن افسانهها برقرار شده است و همه نمودار تکوین یک فرهنگ و تمدن خاصی میباشد؛ فرهنگی شامل همه مظاهر مختلف زندگی قومی یا فردی.این است که خواننده نکته یاب این اثر گرانقدر یعنی خاوران نامه، به درستی درمییابد که این اثر اگر حماسی است، لابد باید همراه عناصر اسطوره ا ی هم بوده باشد.
پرداختن به مسائ لی همچون تقلید در تکرار قوافی و آوردن الفاظ ادبی و تضمین اشعار شاعران متقدم و صنایعی از این قبیل به جز اثبات استادی و مهارت شعرای عصر ابن حسام، آنچه انکار و اغماضش را ناپسند میسازد این است که شعر در این دوره دچار رکود قابل ملاحظه ای شده بود و به ناچار بی ابتکاری در شعر و مضامین آن و دور شدن از اصالت را به همراه آورده بود. اما در قالب مثنوی که عمده بحث ماست و خاوران نامه و دیگر مثنوی های این دوره نیز مشمول آن قرار می گیرند اول اینکه بنای این نوع شعر بر سادگی استوار است و دوم اینکه »امکان تطویل و سهولت قافیه شاعر را در بیان ناب معانی و تفنّن در مضامین استوار آزاد می گذارد از این رو تکلف در مثنوی غالباً معنوی است
درباره منظومه حماسی خاوران نامه باید گفت علاوه بر هنر نمایی های ابن حسام در این منظومه آنچه برای وی فضلی جداگانه به شمار می آید این است که او نخستین شاعری است که درباره شرح و توصیف جنگ های حضرت علی - ع - و سردارانش به سخن سرایی پرداخته است و نیز بنا به نوشته محققان خاوران نامه او آخرین تقلید مهم و قابل ذکری است که از شاهنامه فردوسی به عمل آمده است.
اگر چه داستان های موجود در خاوران نامه برخی حقیقی و مبتنی بر حوادث تاریخی و بعضی دیگر جنبه افسانه ای دارند اما این افسانههای خیال انگیز نیز گویا ریشه و اساس کهن ایرانی داشته باشد که با گذشت زمان تغییراتی در آنها داده شده و به آن حضرت منسوب داشته اند و از سخنان شاعر چنین مستفاد میشود که مأخذ مورد استفاده او، در نوع خود، از دیرینگی قابل ملاحظه ای برخوردار است.
به شادی به پای آمد این داستان که بر خواندم از نامه باستان ابن حسام در پرداختن منظومه خود، خاوران نامه، چه از لحاظ قالب و نوع ادبی آن و چه از نظر مضمون و محتوا و گزینش کلمات و ترکیبات و وصف صحنه های حماسی و داستانی از حکیم توس متأثر شده و تقلید نموده است.
