مقاله گردشگری شهری راهی به سوی توسعه پایدار منطقه ای نمونه موردی : شهرستان کاشان

بخشی از مقاله

چکیده

امروزه بسیاری از پژوهشگران، توجه خود را بر روی نقش گردشگری در توسعهی اقتصادی، اجتماعی و محیطی شهرها و مناطق متمرکز نمودهاند. گردشگری بهعنوان یکی از پویاترین فعالیتهای اقتصادی ، نقش مهمی در توسعه پایدار ایفا میکند. این صنعت از طریق ترکیب همزمان منابع داخلی و خارجی ، منافع اجتماعی ، اقتصادی ، زیستمحیطی و فرهنگی زیادی را برای فضاهای جغرافیایی به همراه دارد.

شهرستان کاشان علاوه بر دارا بودن بافتهای قدیمی و باارزش سنتی و تاریخی و برخورداری از بالاترین سطح مزارع گل از اهمیت بسزایی در جذب گردشگران تاریخی فرهنگی و طبیعی برخوردار است. آنچه در این زمینه بسیار حائز اهمیت است، نهتنها قابلیتهای ذاتی این شهرستان برای جذب گردشگران ، بلکه شناسایی و تحلیل محورهای گردشگری جاذب شهرستان کاشان در سطح منطقه و فرا منطقه میباشد. با توجه به شرایط جغرافیایی و اقتصادی منطقه ، یکی از بهترین راههای توسعه پایدار منطقه ، گسترش گردشگری میباشد که خود شامل گسترش گردشگری خارجی و داخلی خواهد شد و در بعد منطقهای ، باعث ایجاد اشتغال و درآمد میشود که کمک موٴثری برای توسعه پایدار در منطقه خواهد بود.

سوٴال اصلی که در جریان این تحقیق به آن پاسخ داده میشود این است که چگونه میتوان با استفاده از تحلیل شبکهای ، پیوندی مناسب بین نقاط گردشگری شهرستان کاشان برقرار کرد؟ با استفاده از نرمافزارGIS و روش تحلیل شبکهANP وضعیت گردشگاهها شناسایی و تحلیل میگردید. نتایج حاصل از این تحلیلها به همراه اطلاعات شبکههای ارتباطی راهها، باهم ترکیب میشوند و محورهای گردشگری جاذب تاریخی فرهنگی، طبیعی و مذهبی به همراه محورهای مشترک ارتباطدهنده بین بخشها بهصورت جداگانه، برحسب اولویت هر دسته از جاذبهها تعیین میشوند.

مقدمه

امروزه گردشگری را بهعنوان یکی از مهمترین صنایع توسعه پایدار در هر جامعهای باید دانست، که از تحرک بالایی در تغییرات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، شهری و محیطی برخوردار است، تمرکز بر جنبههای مختلف صنعت گردشگری، همراه با برنامهریزیهای مدیریت محلی و ملی هر جامعهای نقش بسیار بااهمیتی در فرایندهای بینالمللی و ملی هر جامعهای میتواند ایفاء کند . گردشگری شهری درواقع بخشی از این صنعت توسعه مند و پایدار جهانگردی است.

گردشگری به مفهوم امروزی آن سابقهای به قدمت انقلاب صنعتی دارد و روند رو به افزایش آن از انقلاب صنعتی تا انقلاب اطلاعات در سدهی بیست و یکم مباحث بسیاری را پیرامون خود پدید آورده است

گردشگری و گذران اوقات فراغت به شیوهای جدید، پدیدهای پیامدی و همزمان جزء جداییناپذیر جامعهی صنعتی و حلقهای مهم در بازتولید آن است

امروزه فعالیت گردشگری بهعنوان بخش چهارم فعالیتهای انسان پس از کشاورزی، صنعت و خدمات محسوب میشود و بنا بر پیشبینیها در سال 2020 بهعنوان سودآورترین صنعت جهان درخواهد آمد

ازنظر اقتصادی برای بسیاری از ملتها بهعنوان سودآورترین کالای صادراتی - Higgins-DesbiollesT . - 2006:1192 محسوب میشود و در تقویت بنیانهای اقتصادی جوامع نقش حائز اهمیتی دارد

نقش اقتصادی گردشگری در مطالعات مختلف مورد تائید قرارگرفته است - - .Jenkins, 1980Szivas,Riley& Airey et al ,2002 بنا بر گزارش انجمن گردشگری و مسافرت جهانی، کمک گردشگری و مسافرت به اقتصاد جهانی در سال 2006 مشتمل بر 10,3 درصد تولید ناخالص داخلی،ایجاد 2343 میلیون شغل و 8,7 درصد کل اشتغال بوده - - Holden, 2008:13 و بهتنهایی 6 درصد از کل تجارت جهانی را به خود اختصاص داده است

به همین دلیل سیاستهای دولتها در دهههای اخیر به توسعهی گردشگری بهعنوان یکی از شیوههای مبارزه با بیکاری و ایجاد درآمد تأکید مینمایند

اساساً. کشورهای درحالتوسعه ، استفاده از صنعت گردشگری را بهعنوان ابزار توسعهی اقتصادی تشویق میکنند که نسبت به صنایع مخرب زیانهای به نسبت کمتری برای آنها به همراه دارد - - Russe&Stabile,2003 و موجب تحرک اقتصادهای حاشیهای و توسعه از طریق ایجاد اشتغال و درآمد برای آنها میگردد - - Liu and Wall,2006:159 .همچنین گردشگری نقش حائز اهمیتی در ایجاد صلح بینالملل - WTO,1980 - و ایجاد درآمد برای انواع فعالیتهای مختلف - - Mathieson&Wall,1982:41دارد.

تعداد گردشگران بینالمللی رو به افزون است ،چنانکه تعداد آنها از 439 میلیون نفر در سال 1990 به 806 میلیون نفر در سال - WTO,2005 - 2005و 898 میلیون در سال 2007 رسیده و بنابرپیشبینی ها این رقم در سال 2020 به 1,6 میلیارد نفر خواهد رسید - - WTO,2008 و امروزه سالیانه بیش از 800 میلیون نفر به گردشگری میپردازند

در طول دو دههی گذشته توجه روزافزونی در سراسر جهان به پژوهش در مورد گردشگری از اروپا - Caze & potier,1998 - تا آمریکای شمالی - Judd & - Fainstein,1999 و از آفریقا - Marks,1996 - تا آسیا - Chang - & yeoh,1999 شده است. این توجه روزافزون تا حدود زیادی منعکسکنندهی رشد گردشگری در شهرها و مناطق است

شهرستان کاشان بهعنوان یکی از شهرستانهای گردشگر پذیر کشور در استان اصفهان قرار داشته، که علاوه بر دارا بودن بافتهای قدیمی و باارزش سنتی و تاریخی، به دلیل طبیعت زیبای قمصر، نیاسر و برزک، که بالاترین سطح مزارع گل کاشان را به خود اختصاص داده از اهمیت بسزایی در جذب گردشگران تاریخی فرهنگی و طبیعی برخوردار است.

آنچه در این زمینه حائز اهمیت است، تنها قابلیتهای ذاتی شهرستان کاشان برای جذب گردشگران نیست، بلکه مهمتر از آن، شناسایی و تحلیل محورهای گردشگری جاذب این شهرستان میباشد.

تحقیق حاضر از نوع کاربردی و روش انجام آن تحلیلی و توصیفی است.روش جمع آوری اطلاعات بر مبنای دو روش اسنادی و میدانی است که درروش اسنادی از اسناد و آمارهای موردنیاز تحقیق استفادهشده است. روش میدانی مبتنی بر روش پرسشنامه است. یکی از راهحلهای اساسی برای این تحلیل، استفاده از تکنولوژی سیستمهای اطلاعات جغرافیایی - - GIS و روش تحلیل شبکه میباشد که علاوه بر دسترسی سریع به اطلاعات موردنیاز،توان تجزیهوتحلیل دادههای مکانی و غیر مکانی را نیز دارا هست. هدف اصلی این پژوهش استفادهی همزمان از نقاط گردشگری شهرستان برای جذب توریسم با تقویت پیوندهای مناسب در نظر گرفتهشده است.

اهمیت مسئله پژوهش بازار صنعت گردشگری شهری - داخلی و خارجی - در دو دهه اخیر برای توسعه گردشگری پایدار جامعه ما بسیار بااهمیت میباشد. امروزه مدیریت فرهنگی و اجرایی شهرها در ایران خصوصاً کلانشهرهای بزرگ، با توجه به یکسان بودن ظواهر خارجی کلانشهرها و اتحاد و همسانی آنها، نتوانسته کمک شایانی به توسعه پایدار گردشگری شهری بکند. متأسفانه وجود نگرشهای سیاسی متفاوت دولتها در ایران نسبت به گردشگری حفظ و نگهداری فضاهای تاریخی،مذهبی، فراغتی و تفریحی کلانشهرها، ساختار مدیریت میراث فرهنگی و مدیریت اجرایی شهرها را با مشکلات بسیار روبرو کرده است

درواقع باید درک کاملی از عناصر اساسی شناخت فضاهای گردشگری شهری در مدیریت اجرایی و فرهنگی کلانشهرهای ما شکل گیرد، این شناخت یعنی درک کامل از فرایندهای برنامهریزی، محیطی، جامعهشناختی و انسانشناختی در شکلگیری پایدار فضاهای گردشگری شهری بهصورت پایدار و منحصربهفرد بسیار ضروری و لازم است؛ که متأسفانه چنین نگرشهایی بهصورت سلیقههای فرهنگی و سیاسی اجرا میگردد. درواقع مدیریت اجرایی کلانشهرهای ایران، باید سعی کنند که اندازه فضاهای گردشگری را توسعه دهند تا بتوان فشار کمتری قابلتحملتر باشد، اما ساختار چنین کلانشهرهایی در گسترش کاربریهای گردشگری در فضای شهری با مشکلات بسیاری روبرو است.

برای مثال در شهرهایی که با گسترش توریسم مذهبی بسیار بالا روبروست فشار و تراکم فضا و کاربری گردشگری شهری بسیار فشرده و مشکلآفرین است، در کلانشهر مشهد و حتی شهر قم و سایر نقاط گردشگری مذهبی ایران چنین پیامدهایی بسیار بارز است. متأسفانه در کلانشهرهای ایران فضاهای گردشگری دارای کاربریهای بسیار مختلف میباشد که با مشکلات بسیار اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کلانشهرها روبرو هستند.وجود بافت فرسوده، ترافیک،عدم کنترل اجتماعی و فرهنگی، وجود عدم جذب توریسم برای بازگشت مجدد، تفاوتهای رفتاری و تنوع فرهنگی، رعایت بهداشت و نظافت در این فضاها، و... نمونهای از پیامدهای گریبان گیر فضاهای گردشگری شهری میباشد.

کاشان علاوه بر دارا بودن بافتهای قدیمی و باارزش سنتی و تاریخی کهبعضاً جزو معدود آثار باارزش تاریخی و معماری جهان است ، به دلیل طبیعت زیبای قمصر و نیاسرو برزک، که بالاترین سطح مزارع گل کاشان را به خود اختصاص داده و برگزاری جشنوارههای گل و گلاب، برای جهانگردان سراسر جهان از اهمیت خاصی برخوردار است. لذا با تجدیدنظر در توجه به صنعت گردشگری در این شهرستان ، علاوه بر رشد و افزایش درآمد ملی میتوان به موارد زیردست یافت:

·    ایجاد فرصتهای شغلی در بخش خدمات و سایر بخشهای وابسته و عامل مهمی در رفع معضل بیکاری

·    جلوگیری از خروج ارز کشور و ایجاد تعادل و توازن در تراز پرداختهای کلی کشور

·    مؤثر در تبادل فرهنگهای اقوام و ترقی و تعالی فرهنگهای ملتها

·    ایجاد صلح بینالملل

·    کمک به درآمدهای دولت - از طریق اخذ مالیات برآمد هتلها، عوارض فرودگاهی ، گمرکی و ... -

·    مؤثر در توسعه ،حفظ و نگهداری موزهها ،تئاترها و سایر امکانات فرهنگی

·    استفاده از توریسم بهعنوان سرعتدهندهای به گسترش دیگر بخشهای اقتصاد

·    توریسم اگر به نحو شایسته و بهصورت پایدار توسعه یابد، میتواند حفظ منابع طبیعی و فرهنگی منطقه را توجیه و جبران نماید ، مناطقی که در صورت نبود این ابزار ، از توان محدودی برای تحقق اهداف حفظ و نگهداری محیطزیست برخوردارند.

تعریف توسعه پایدار

به دلیل تعاریف متعدد توسعه پایدار ، تعاریف متعددی نیز در رابطه با توسعه پایدار داریم:

توسعهای است که تمام جنبههای اجتماعی و اقتصادی و ... را در شهر همگام باهم پیش میبرد البته علاوه بر تأمین نیازهای حال حاضر بشر نیاز نسلهای آینده را در نظر بگیرد.

بروکمن میگوید انتظار بر این است که توسعه در راستای ارتقای کیفیت مطلوب زندگی در ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و زیستمحیطی را در مدنظرقراردهد. بااینحالباید گفت که اگرچه این مفهوم عمدتاً بر پایه بر ابعاد اقتصادی استوار است.اما ارتباط تنگاتنگ با جامعه دارد.

برای اینکه بتوان توسعه را پایدار نامید، باید دارای چهار مشخصه باشدکه عبارتاند از:

1 -     بهرهوری :درواقع یک معادلهی پویاست، بین سیستم طبیعی و سیستمهای اجتماعی اقتصادی که تولید غذا و دیگر کالاها را برای مردم تضمین میکند، بدون اینکه برای سیستم ضرری داشته باشد .بهرهوری ظرفیت جامعه برای استفاده یا تغییر شکل سیستمهای طبیعی در تولید غذا و کالا با بازده بهینه را میسنجد؛

2 -     عدالت :یعنی ظرفیت جامعه در توزیع عادلانهی فرصتها و تهدیدهایی که ناشی از کاربرد یا تغییر سیستمهای طبیعی پیرامون هستند، مانند توزیع آنچه از فرایند توسعه حاصل میشود .این اصطلاح در مورد توزیع ثروت در بین مردم نیز به کار میرود؛

3 -     انعطافپذیری :به ظرفیت جامعه در واکنش به فشارهای طبیعی یا تحمیلی یا ضربههای ناگهانی گفته میشود . انعطافپذیری یعنی قابلیت سیستم برای ترمیم یا نگهداری سطح بهرهوری در بینظمیهای کوتاه یا طولانیمدت؛

4 -     ثبات :یعنی ظرفیت جامعه در ادامهی استفاده یا تغییر فرایند سیستمهای طبیعی بدون دگرگونی شدید

آینده توسعه در کشورهای درحالتوسعه در شهرها متمرکز است. ازنظر دراکاکیس موضوعات توسعه پایدار شامل موارد زیر است:

- 1 موضوعات اقتصادی - 2 عناصر فیزیکی شهر - 3 فضای محیط اجتماعی

پس بنابراین هدف اصلی شهر در یک محیط رقابت جهانی باید بر دو نکته متمرکز شو د :یکی حداکثر استفاده - البته بهصورت پایدار - از پتانسیلها و قابلیتهای اقتصادی و دومی تأکید بر ایجاد فعالیتهای اقتصادی متنوع در شهر، بدینجهت که شهر بتواند در مقابل نوسانات و اختلالات غیرمنتظره محیط جهانی انعطافپذیری و توان مقاومت لازم را داشته باشد. ارتباطات میتواند پایداری را به خاطر اثرات غیرمستقیم و پیچیدهای که تغییرات در سیستمهای ارتباطی بر تحرّک، کاربری زمین، تصمیمات محلی و مصرف انرژی دارد،متأثّر نماید .

راهبرد شبکه منطقهای

راهبرد شبکه منطقهای بر اساس اندیشههای جان فریدمن، توسط مایک داگلاس در اواخر دهه 1990 ، یعنی متجاوز از دو دهه پس از طرح رویکرد توسعه اگروپولیتن ارائهشده است .به عقیده داگلاس، نظریهها و مدلهای سیاستگذاری، نه واقعیات توسعه منطقهای روستایی و نه پتانسیل لازم برای انجام آن را موردتوجه قرار میدهند . استراتژی شبکه منطقهای که بهمنظور امحاء فقر در مناطق روستایی ارائهشده است، به دنبال تجهیز و تقویت اقتصادهای محلی در پیوند و همگرایی با توسعه منطقهای و درنهایت توسعه ملی است.

روش تحلیل شبکه

شبکه1 به مجموعهای از نقاط اتصال روستاها و شهرها یا گرههای بههمپیوسته روستایی- شهری گفته میشود - کاستلز، 1384، - 844 که نظام وابستگیها و پیوندهای ارتباطی داخلی و خارجی روستاها و شهرها را به یکدیگر نشان میدهد. روش فوق باید:

-1 وابستگی درونی و ازجمله نمایندهها و مؤسسات و قسمتهای جامعه را توصیف کند.

-2 درجه اهمیت یک نماینده یا گروهی از نمایندهها را تعیین نمایند.

-3 حساسیت ساختار جامعه بدون تعدادی از نمایندهها را نشان دهد.

اساس تحلیل شبکه بر پایه چارچوب دادههای تحلیلی استوار است که به اطلاعات یا فرضیات وابسته میباشد. اتصال و وابستگی بین دو جفت »رابطه« نامیده میشود دو نوع رابطه مهم وجود دارد:

- 1 رابطه دوتایی یا ارزیابیشده - 2 رابطه مستقیم یا غیرمستقیم - جهتدار و بدون جهت -

رابطه دوتایی وجود رابطه یا فقدان رابطه بین دو عامل میباشد. دادههای روابط فقط در شکل ماتریس ظاهرنشده و بهوسیله گرافها نیز در نظر گرفته شوند. اگر روابط مستقیم باشند - بهصورت قوس یا کمان - گرافهای مربوطه جهتدار یا دایگراف نامیده میشوند. عوامل دیاگرافها،گره نامیده میشوند و روابط بهوسیله قوسها مشخص میشوند. یک دایگراف محدود است و تهی نمیباشد - N - و اجزاءآن عبارتند از: n1={n1,n2,...,ng} که گره نامیده میشوند و A={a12,a13,...,a1g...,ag-1,ag} جفتهای منظم aij هستندکه قوس نامیده میشوند و ni و nj اعداد مجزا از N میباشند