بخشی از مقاله
چکیده
برای تحقق آرمانها در نظامهای اسلامی، بایستی از رویکردها و ابزارهای مناسب و مبتنی بر فرهنگ اسلامی در حوزههای علوم انسانی و به خصوص آینده پژوهی استفاده نمود تا باعث تحقق آرمانها و اهداف فردی و اجتماعی شود؛ اگر از راههای دیگران برای تحقق اهداف و آرمانهای خودمان استفاده کنیم، تضمیمنی برای تحقق آنها وجود ندارد، چرا که ممکن است با "روشهای دیگران" به "اهداف دیگران" برسیم.
فلسفهی تاریخ اسلامی میگوید میتوان از تجارب متراکم و انباشتهی گذشته، "سنت و قانون" کشف و استخراج کرد و برای "شدن" یا ساختن آنچه که خدا از ما میخواهد یعنی عبودیت و جامعه اسلامی معنوی و مادی از قوانین اسلامی الهی و قوانینی که بشر تاکنون آنها را تجربه کرده و قابلیت استفاده برای آینده را دارد، استفاده کرد.
رویکرد " فلسفهی تاریخ" در آینده پژوهی و آینده نگاری را میتوان با ملاحظاتی،جامعِ هر دو رویکرد "اکتشافی/ توصیفی" و رویکرد"هنجاری/ تجویزی" دانست . علم تاریخ علاوه بر این که قوانین" کلیِ بودن برای فرد و جامعه" را دارد، قابلیت کشف و استنتاج عقلی "قونینا کلیِ شدن برای فرد و جامعه" در آینده را نیز دارد و البته عبرت گرفتن از تاریخ و استنباط قانون و قاعده از آن، باید با دغدغهی آینده باشد؛ نه صرفاً برای نقل و تحلیل آن برای دیگران؛ رویکرد "فلسفی" به تاریخ جامع ترین نوع نگاه به "زمان" در گذشته و آینده است.
-1 مقدمه
"آینده پژوهی و آینده نگاری" مصطلح امروزی به مثابه یک دانش نوپدید بشری، دیر زمانی نیست که در ادبیات علمی جهانی رایج شده است و علیرغم کوتاهی این عمر، توانسته است با سرعتی شتابان جایگاه خود را در فرآیندهای تصمیمگیری و سیاستگذاری و تعیین راهبرد سازمانها و دولتها ارتقاء دهد. شاید دلیل اصلی آن پشتوانههای غنی تاریخی تمدنهای مختلف بوده است
برای تحقق آرمانها در نظامهای اسلامی، بایستی از رویکردها و ابزارهای مناسب و مبتنی بر فرهنگ اسلامی در حوزههای علوم انسانی و به خصوص آینده پژوهی استفاده نمود تا باعث تحقق آرمانها و اهداف فردی و اجتماعی شود؛ وقتی جمهوری اسلامی ایران و به خصوص انقلاب اسلامی میخواهد به آرمانهای والا و در افق 1404 به چشم انداز مطلوب خود برسد، باید بر استفاده از نسخهی آینده نگاری و آینده پژوهی بومی تاکید نمود.
»آینده پژوهی اسلامی به عنوان نسخهای از این دانش، بر اساس آموزههای اسلامی میتواند ابزاری در جهت تحقق چشم اندازهای آرمانی و بلند ایران اسلامی باشد.« - پدرام، عیوضی، - 1391 برای تحقق آرمانها بایستی در مقام نظر و عمل از روشهایی استفاده کنیم که باعث تحقق آنها شود؛ اگر از راههای دیگران برای تحقق اهداف و آرمانهای خودمان استفاده کنیم، تضمیمنی برای تحقق آنها وجود ندارد، چرا که ممکن است با "روشهای دیگران" به "هدف دیگران" برسیم.
اسلام که برای همیشهی تاریخ و برای همهی آدمیان آمده است، به حکم مأموریت معنا دهی به زندگی و امیدبخشی به آدمی، آیندهی روشن و هدفداری را ترسیم کرده و سیر حرکت تاریخ را به سوی آن نشان می دهد. - واسعی، - 1388 چنانچه خداوند تعالی در قرآن مجید می فرماید: »و همانا ما پس از تورات در زبور نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به میراث میبرند.
قرآن به عنوان یکی از منابع اصلی دریافت آموزههای اسلام و سند زندهی وحی، دریایی بیپایان در مقابل دیدگان پژوهشگران این عرصه قرار داده است تا با تعمق در آن، اشارات الهی را با این دانش به عنوان یک تجربهی بشری نو ظهور پیوند زده و مسیر هدایت را که همان مسیر سعادت دنیوی و اخروی امت است، پیش روی جامعه ترسیم نمایند.
فلسفهی تاریخ اسلامی میگوید میتوان از تجارب متراکم و انباشتهی گذشته "سنت و قانون" کشف و استخراج کرد و برای شدن یا ساختن آنچه که خدا از ما میخواهد یعنی عبودیت و جامعه اسلامی معنوی و مادی از قوانین اسلامی الهی و قوانینی که بشر تاکنون آنها را تجربه کرده و نتایج آن معلوم است، استفاده کرد؛ با این رویکرد است که اسلام برای ساختن آینده هم از وحی و هم از تجارب بشری استفاده میکند.
در این نوشتار ابتدا مروری بر تعاریف و رویکردهای رایج در آینده پژوهی و آینده نگاری در منابع خواهیم داشت و سپس با تامل در مبانی اسلامی، به خصوص کتاب فلسفهی تاریخ شهید مطهری - ره - با روش فراتحلیل و استنباطی، رویکرد "فلسفی" به تاریخ که جامع ترین نوع نگاه به "زمان" است را به عنوان رویکرد اندیشهی دینی و اسلامی در آینده نگاری و آینده پژوهی تبیین خواهیم نمود.
-2 رویکردهای آینده پژوهی
آیندهبُعدی از هستی بشر است که در فراسوی لحظهی "حال" او گسترش مییابد و همچون اصلی در انجام اقدامات در نظر گرفته میشود . این مفهوم، برخورداری از طرح، اهداف، نیات، غایات و مفاهیم را برای آدمی به همراه میآورد. میتوان چنین پنداشت که بدون بعد آینده و این ظرفیتهای فعال، "اکنون" از توان خویش "تهی" میگردد و از توانایی حمایت و تقویت هرگونه کنش انسانی، عاری میماند.
