مقاله در مورد کاروانسرا

word قابل ویرایش
43 صفحه
5700 تومان

کاروانسرا

دل، ای سلیم بر این کاروانسرا مبند
که خانه ساختن آیین کاروانی نیست
 عملکرد های گوناگون : کاروانسراها در گذشته ،باعث شده است نامهایی ما نند کاربات، رباط ، ساباط ،خان …. در فرهنگ لغات جای گیرد، که در اصل دارای وظایف مشابهی مانند کاروانسرا ها بوده ولی از نظر خصوصیات و معماری هر یک دارای ویژگی های متفاوت بوده اند . کلمه کاروانسرا مشتق از کاروان – کاربان به معنی گروه مسافران (قافله ) که دسته جمعی مسافرت می کنند و سرای به معنی خانه و مکان است هر دو کلمه کاروان و سرای مشتق از پهلوی ساسانی است .
در اینجا قبل از پرداختن به معماری ودیگر موضوعات وابسته به کاروانسرا باید اشاره کوتاهی به تعاریف رباط ،ساباط کاربات و ….نموده تا تفاوت میان انها با کاروانسرا مشخص شود.

 ساباط
به کلیه بنا هایی که به منظور آسودن به پا می شده، چه در شهر و چه در بیرون از آن اطلاق می شده، در شهرستانهای جنوبی ایران هنوز هم این واژه در جای درست خود به کار می رود.
این بنا ها عمدتا به چند تختگاه، یک آب انبار و گاهی یک یا دو اتاق کوچک که تنها می توان به منظور رفع خستگی و اندکی آسودن مورد استفاده قرار داد. ساباط دارای سه تا هفت دهانه سرپوشیده است که دو سوی آن، تختگاه های کوچکی به اندازه یک تخت یا نیمکت قرار دارد و اغلب دهانه میانی آن، درگاه آب انبار است.

 رباط
این واژه به ساختمان های کنار راه و به ویژه بیرون از شهر و آبادی اطلاق می شود و از روزگاری بسیار کهن به زبان تازی راه یافته است. رباط علاوه بر حوض و آب انبار، دارای اتاق های متعددی است که گرداگرد حیاطی را فرا گرفته و مسافران می توانند یک یا چند شب در آن بیاسایند
 کاربات
به معنی خانه کاروان است و پیش از اسلام به جای کاروانسرا به کار می رفته است . کاربات مانند رباط دارای اطاق و حوض است.
 چاپارخانه
از دیگر ساختمان های مهم میان راهی چاپارخانه بوده که عملکرد اصلی آن جهت استراحت چاپارهای دولتی و تعویض اسب های خسته با اسب های تازه نفس بوده است. چاپار ها، نامه ها و اوامر دولتی را از مرکز به ایالات و برعکس انتقال می دادند.سابقه چاپارخانه ها نیز در ایران به قرون پیش از اسلام می رسد.
نمای ورودی چاپارخانه میبد در استان یزد مربوط به دوره قاجاریه..

وبلاخره به به رباط های بزرگ و جامع کاروانسرا می گویند چه در شهر و چه بیرون از آن واقع شده باشد. کاروانسرا علاوه بر اتاق و ایوان، دارای باره بند، طویله و انبار است و اغلب ورودی آن را بازار کوچکی به نام غلافخانه تشکیل می دهد و بر روی سردر آن چند اتاق پاکیزه قرار گرفته که به کاروانسالار اختصاص دارد. گاهی در دو سوی کاروانسرا، برجهایی قرار می گرفته که در مواقع نا امنی، مورد استفاده مدافعان و راهداران قرار می گرفته ا

ست. در زبان عربی واژه خان به جای کاروانسرا مورد استفاده قرار می گیرد.
از جمله یادگارهای پر ارزش معماری ایران، کاروانسراهاست که از روزگار کهن به دلایل گوناگون و در ارتباط با جریانات اقتصادی ، نظامی، جغرافیایی و مذهبی بنیاد گردیده و در ادوار مختلف بتدریج توسعه و گسترش یافته است .منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیانگذار احداث بناهای مورد بحث ، هخامنشیان بودند ، هرودوت ، مورخ یونانی در کتاب پنجم خود از منزلگاه هایی گفتگو می

کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده است . این مورخ از یکصد و یازده بنای شبیه کاروانسرا ( چاپارخانه ) نام می برد که در طول حدود ۲۵۰۰ کیلومتر فاصله بین پایتخت هخامنشی و بابل ساخته شده و کاروانیان سه ماهه آن را طی می کردند . گر چه نمونه ای از بناهای یاد شده از عهد هخامنشی به جای نمانده ، ولی روشن است که در آن زمان نیاز وافری به ایستگاههای بین راه و امنیت و رفاه کاروانیان و بالاخره پیک های مخصوص احساس می شده است.

 

در دوره اشکانی ، همانند عهد هخامنشی ، توسعه راه ها و ایجاد ایستگاههای بین راه و حمایت از کاروانیان اهمیت فوق العاده ای یافت و در مسیر اغلب جاده ها ، به ویژه در مسیر جاده معروف ابریشم ساختمان هایی شبیه کاروانسرا ایجاد شد. متأسفانه هنر و معماری عهد اشکانیان که حدود پنج قرن در ایران حکومت کردند به طور کامل شناخته نشده و ویژگی های هنرهای مختلف این دوره به ویژه معماری و تزئینات آن ، ناشناخته مانده و بنابراین نمی توان درباره نحوه معماری کاروانسراهای این دوره نظریه ای ارائه داد ولی با مقایسه با دژها و شهرهای اشکانی که اخیراً در دشت گرگان شناسایی گردید ، می توان احتمال داد که کاروانسراهای آن زمان به صورت مربع و یا مستطیل و با مصالحی چون خشت و آجر بنا گردیده و اطاق ها و اصطبل هایی در اطراف قرار داشته است .
در معماری و توسعه کاروانسراهای پیش از اسلام ، عصر ساسانی را باید یکی از ادوار مهم دانست . کاروانسرا شامل حیاطی بوده که در اطرافش یک نوع دالان عریضی برای چهارپایان ساخته بودندکه در آن وسیله اقامت مسافران تقریباً نادیده گرفته شده است
مانند کاروانسرای دروازه گچ ….

پلان کاروانسرای دروازه گچ مربوط به دوره ساسانی. این نوع پلان با حیاط مرکزی، الگوی سایر کاروانسرا های ایران در دوره های بعدی بوده است.
در این دوره به علت اقتصاد وسیع و گسترده ، ایجاد راه ها و همچنین امنیت کاروانیان اهمیت داشته و در نتیجه ، کاروانسراهای بسیار در مسیر جاده ها و گذرهای اصلی بنا شد و یادگارهای با ارزشی چون « دیرگچین » در جاده تهران ـ قم و و « دروازه گچ» در استان فارس از آن جمله اند . در این دوره نقشه های کاروانسراها عموماً به صورت چهار ایوانی و مصالح ساختمانی آن عموماً لاشه سنگ ، آهک ، خاک و گچ بوده است
دیرگچین

در ادوار اسلامی عوامل متعددی در شکل یابی ، توسعه و گسترش کاروانسراها دخالت داشته که اهم آن عوامل مذهبی ، نظامی و اقتصادی است و در این ارتباط انواع کاروانسراها از نظر نقشه به وجود آمده است .
همانند دیگرهنرهای اسلامی ، اطلاعات درباره کاروانسراهای اوایل اسلام اندک است . سلسله های اوایل اسلام در ایران مانند : آل بویه ، سامانیان و آل زیار به ایجاد بناهای عام المنفعه چون کاروانسراها وآب انبارها اهمیت فوق العاده ای می دادند و « رباط چاهه » یا« ماهی » در کنار جاده مشهد ـ سرخس که به صورت چهار ایوانی بنا گردیده ، از جمله یادگارهای آن زمانست ..
قرن پنجم هجری قمری عصر شکوفایی هنرهای اسلامی به ویژه هنر معماری است . ایجاد راه های تجارتی متعدد و همچنین تأمین امنیت جاده ها باعث روزافزونی تجارت و اقتصاد شد و در نتیجه در مسیر جاده ها ی کاروانی و داخل شهرها برای آسایش کاروان و کاروانیان کاروانسراهای متعددی بنیاد گردید .

شیوه و سبک معماری این عصر در احداث بناهایی چون مساجد ، مدارس و کاروانسراها تقریباً همانند گردید و نقشه بناها به صورت دو ایوانی و چهار ایوانی رواج یافت .
زیباترین نمونه از کاروانسراهای این دوره رباط یا کاروانسرای شرف در خراسان است که گر چه در حال حاضر به حالت ویرانه افتاده ، ولی کمتر تماشاگری را می توان یافت که از کنار آن بی تفاوت گذر کند .
همچنین این کاروانسرا یادآور زمانی است که جاده خراسان از اهمیت زیادی برخورد بوده و رونق تجارت و امنیت کامل راهها در سراسر ایران وجود داشته است.

رباط شر ف

رباط شرف

آغاز قرن هفتم هجری قمری مصادف با حملات ویرانگر مغول و نابودی و خرابی بسیاری از شهرهای آباد ایران بود و بنابراین فعالیت معماری همانند فعالیت های دیگر دستخوش رکود گردید ، دیری نگذشت که جانشینان آنها ، یعنی ایلخانیان مجدداً سازندگی را با بهره گیری از تجربیات و سنتهای متقدم ادامه داده و راههای جدیدی را آغاز کردند.
از کاروانسراهای این دوره که عموماً با نقشه چهار ایرانی بنا گردیده می توان کاروانسراهای « مرند ، سرچم ، جلفا » در آذربایجان و « رباط جهان آباد یا سپنچ» در جاده خراسان و « رباط انجیره » در جاده یزد ـ مشهد را نام برد .
فعالیت های معماری و ایجاد کاروانسراها ، در دوره تیموری ادامه یافت و در مسیر جاده ها و داخل شهرها به علت توسعه تجارت کاروانسراهایی ایجاد گردید که عموماً با نقشه چهار ایوانی و تعدادی نیز همراه با تزئینات از جمله کاشیکاری بنا گردیدند .

بدون شک عصر طلایی ایجاد کاروانسراهای ایران متعلق به دوره صفوی است .
رونق تجارت داخلی و خارجی و اهمیت دادن به راه ها و شهرهای زیارتی باعث شد که کاروانسراهای زیادی در اینگونه جاده ها ساخته شود . در این مورد می توان کاروانسراهای راه زیارتی خراسان را که از کرمانشاه شروع و به مشهد ختم می شده است نام برد .
در این مسیر کاروان های سیاحتی و زیارتی قادر بودند از یک طرف با زیارت اماکن مقدسه نجف و کربلا و از طرف دیگر به زیارت امام هشتم شیعیان در مشهد مشرف شوند.
 معماری کاروانسراها

از بررسی کاروانسراهای سراسر ایران چنین بر می آید که اساس معماری کاروانسراهای ایران ، مانند سایر بناها ، تابع شیوه ، سنت و سبک رایج زمان بوده است .
به این ترتیب می توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان خود بوده ولی ذکر این نکته ضروری است که شیوه معماری ، محل و منطقه ، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.
شیوه ساختمان و معماری کاروانسراها از روزگار کهن تا به امروز دگرگونی بسیار نیافته و معمولا سبک بنای آنها همان ایجاد باره بند ها و اطاقهایی است.که پیرامون حیاط محصور،ساخته‎می‎شده‎است،ولی‎درطرح‎و خصوصیات هر کدام ویژگی هائی بچشم می خورد چنانکه انواع ساباط ساده تا کاروانسراهای بزرگ با طرحهای جالب معماری در سراسر ایران پراکنده است.
ساختمان کاروانسراها معمولا دارای حصاری است که در گوشه وگاهی در میان اضلاع پیرامون حیاط ساخته می شده ، پشت انها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبلها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته ،گاهی به ایوان حیاط باز می شده است.

اثا ری که از کاروانسراهای کهن به دست امده، نشان می دهد که اتاق بی واسطه با حیاط ساخته می شده اند،ولی در دوران بعد ایوانی نیز برانها افزوده اند.
کاروانسراهایی که در دشتها ساخته شده اند عموما یک طبقه هستند، ولی دربعضی از انها روی دروازه ورودی و روی ایوان جهت مقابل ورودی، اتاق یا اتاق هایی برای نگهبانی کاروانسرا دار یا مامورین ساخته می شده است ، ولی کاروانسراها ی تجاری داخل شهر عموما دو طبقه هستند.
معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا و زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است.

آب انبارها از نظر معماری به اشکال مختلف ساخته می‎شدند بعضی دارای شکل مستطیل باسقف ساده و بعضی مواقع در خارج کاروانسرا و بعضی مواقع در خارج کاروانسرا ساخته می شدند مثلا آب انبارهای کاروانسرا های خلیج فارس همه بیرون از بنا قرار دارند .
درحالیکه در مناطق مرکزی عموما در داخل کاروانسراها ساخته شده اند.
در برخی کاروانسراها برای رفع نیازمندیهای مسافرین ، حتی نانوائی ، قصابی، آسیاب ، نماز گاه و یک سری دکان جهت خرید فروش کالاهای کاروانی وجود داشت.

برای مثال می توان از کاروانسرای دیر گلچین در جنوب تهران در حاشیه کویروکاروانسرای‎مهیار واقع در جاده اصفهان شیراز نامبرد .
کاروانسراهای حاشیه کویر نواحی مرکزی ایران دارای بادگیر است که فصل تابستان هوای خنک را به اطاقهای کاروانسرا می رساند.بادگیرها عموما در جهت مقابل دروازه ورودی روی ایوانها ساخته می شده اند ، مانند رباط زین الدین در جاده یزد – کرمان و کاروانسرای جوکار در نزدیکی طبس .
در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد بخاری دیواری یا مکانی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است محل بخاری های دیواری در اطاق ها و یا در محل های سر پوشیده ساخته می شده است . همچنین بخاری های مرتفعی در اصطبل ها برای گرم شدن حیوانات ایجاد می شده است که جای آن اغلب در پشت دیوار اطاق های مسکونی مسافرین بوده است . در کاروانسراهای نوع کوهستانی اهمیت بخاری به حد

ی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن آتش و بخاری انتخاب کرده‎اند .
کاروانسرای مهیارقرن یازدهم هجری راه اصفهان به شیراز

آبریز گاهها معمولا در گوشه حیاط کاروانسرا و در زیر یا داخل برجها ساخته می شده است.
مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران از سنگ و آجر بوده است .سنگ به دو صورت مورد استفاده قرار می گرفته .
در بعضی موارد سنگ ها کاملا استادانه تراش داده می شد و در برخی نقاط از قطعات کوچک سنگهای نتراشیده استفاده می کردند . در بعضی نقاط نیز از تلفیق سنگ و آجر پی بنا را می ساخته اند . نمای خارجی و داخلی عموما از آجر بوده است. در برخی از کاروانسرا ها از خشت و یا بلوک های خشتی استفاده می شده است .
سقف اغلب کاروانسراهای ایران نوک تیز و شیب دار است. بام ها اکثرا مسطح و باشیب کم ساخته شده اند و در قسمت هائی که اطاق های بزرگ دارند سقف ها شکل قوسی دارند .
آب باران بوسیله ناودانها ئی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می گردید ولی دربعضی‎از کارونسراها نیز ناودانهائی دیوار های حیاط داخلی مشاهده شده است . تمامی درها و پنجره ها و تو رفتگی دیوارهای حیاط و اطاقهاو ایوانها در زمان صفویه با سقف هلالی ساخته شده اند .
بسیاری از کاروانسراها همانند بناهای مذهبی هم دوره خود دارای تزئینات معماری مانند : آجر کاری، کاشیکاری، گچ بری و سنگ کاری می باشد . تزئینات عموما در نمای خارجی کاروانسراها در قسمت دروازه ورودی ، طاقنما ها و ایوانها بکار می رفته است . از کاروانسرا هایی که دارای تزئینات جالب توجهی می باشند . می توان رباط شرف ، رباط چاهه ، مهیار ، رباط سپنج و کاروانسرای گز نام برد .
از نظر معماری کاروانسراهای ایران متنوع بوده معماران ایران از طرح ها و نقشه های گوناگونی برای ایجاد کاروانسراها استفاده کردند .
تنوع طرح و نقشه های کاروانسرا های ایران ایجاب می نماید که این کاروانسراها برگروه های مختلف تقسیم گردند و خصوصیات و ویژگی های هر گروه جداگانه مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد
شکل کاروانسرا در اقلیم های مختلف ایران
گرچه حیاط مرکزی شکل غالب کاروانسرا های ایران است، ولی در مورد این نوع ابنیه نیز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه به اقلیم هر منطقه از ایران، گوناگونی های مختلف جهت تطبیق با شرایط اقلیمی از لحاظ فرم و نوع مصالح دیده می شود.
کاروانسرا در سواحل جنوبی دریای خزر

تعداد کاروانسرا ها در سواحل جنوبی دریای خزر در مقایسه با سایر مناطق اقلیمی ایران نسبتاً کمتر است. در این سواحل بارندگی زیاد، شرایط آب و هوایی معتدل، آباد بودن کل منطقه، جمعیت نسبتاً زیاد و بر خلاف سایر مناطق اقلیمی ایران، نزدیک بودن مراکز جمعیت، جملگی باعث شده تا نیازی به کاروانسرا های بین راهی به تعداد بسیار نباشد.با توجه به کاروانسرا های باقی مانده مشاهده می شود که اغلب کاروانسرا ها در این منطقه در مسیر ارتباطی بین فلات مرکزی ایران وشهرهای این سواحل بوده است.

پلان کاروانسرای امامزاده هاشم از نوع چهار ایوانی در جنوب رشت مربوط به دوره صفویه.

پلان کاروانسرای لات از نوع چهار ایوانی در ۲۸ کیلومتری جنوب رشت مربوط به دوره قاجاریه

در این منطقه نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز و همچنین در طی سال نسبت

به مناطق مرکزی ایران بسیار کمتر است؛ و لذا این ایوان ها می توانسته در اغلب مواقع سال مورد استفاده مسافران قرار گیرد. البته تعدادی اطاق نیز برای مواقعی که هوا سرد بوده و یا برای استفاده ی افراد متشخص ساخته شده است.
سکو های داخل اصطبل ها نیز در مواقع سرد سال می توانسته جهت استراحت مورد استفاده افراد عادی قرار گیرد .
از لحاظ فرم قوس ها و طاق ها نیز همانند کاروانسرا های مناطق مرکزی ایران، از قوس های جناغی و طاق و تویزه و طاق کلمبه برای احداث این کاروانسرا ها استفاده می شده و به احتمال بسیار زیاد، این کاروانسرا ها توسط معماران و بناهای شهر های فلات مرکزی ایران ساخته شده است. نوع مصالح مورد استفاده نیز بر خلاف مصالح بومی که عمدتاً چوبی و الیاف گیاهی بوده، از مصالح پایدار مانند آجر و سنگ و ملات هایی از نوع آبی مانند آهک و ساروج که در مقابل رطوبت و بارندگی مقاوم می باشند، بوده است.

همچنین مشاهده می شود که کاروانسرا ها در این سواحل به تبعیت از فرم کلی کاروانسرا ها در مناطق گرم و خشک ایران، به صورت بنایی با حیاط مرکزی ساخته شده است. در اینجا باید گفت که اگرچه فرم حیاط مرکزی با فضای محصور داخل حیاط که امکان کوران هوا در داخل اطاق ها و اصطبل ها را کاهش می دهد، از لحاظ اقلیمی برای این منطقه چندان مناسب نیست؛ ولی از جهت ایمنی و حفاظت از بنا در مقابل راهزنان و مهاجمان، فرم بسته و کاملاً محصور کاروانسرا،منطقی و صحیح می باشد.
با وجودی که فرم کلی بنا کاملاً محصور می باشد، ولی محل استقرار مسافران به صورت ایوان است و به این ترتیب کوران هوا که امری ضروری جهت تامین آسایش انسان در این اقلیم است، تا حدی برای مسافران فراهم بوده است.
کاروانسرا ها در کرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان
اگرچه در این سواحل اکثر امور تجاری از طریق راه های آبی بوده، ولی انتقال کالا از بنادر به داخل کشور نیاز به جاده و بالطبع کاروانسرا داشته و کاروانسرا های نسبتاً زیادی بین بنادر خلیج فارس و دریای عمان و شهر های مرکزی ایران وجود داشته است. این مطلب تا به امروز عینیت دارد و ملاحظه می شود که در حال حاضر نیز جاده های ارتباطی از بنادر جنوبی کشور به شهر های مرکزی ایران بسیار بهتر و مجهزتر از جاده های موجود بین بنادر این کرانه می باشد.

پلان و مقطع کاروانسرای یونگی در نزدیکی بندرعباس مربوط به دوره صفویه.

جهت فراهم نمودن شرایط آسایش در این منطقه، احتیاج به کوران هوا و سایه می باشد. لذا در رابطه با فرم کالبدی کاروانسرا های این سواحل مشاهده می شود که «این کاروانسرا ها عموماً فاقد حیاط مرکزی بوده و شامل بنایی چهارگوش است با اطاق مرکزی صلیبی شکل و اطاق های جانبی. یک سکوی سنگی دورادور ساختمان ساخته شده و همه اطاق ها به خارج بنا راه دارند.» به این طریق کوران دو طرفه هوا در فضای داخل کاروانسرامیسر می گردیده است .

پلان و مقطع کاروانسرای موخ احمد در نزدیکی بندرعباس مربوط به دوره صفویه.

 

البته این نوع کاروانسرا ها در عهد صفویه ساخته شده اند و آقایان «یوسف کیانی» و «ولفرام کلایس» که دو جلد کتاب بسیار ارزنده در مورد کاروانسرا های ایران به رشته تحریر درآورده اند اظهار می کنند که پس از دوره صفویه که آرامش نسبی سیاسی ایران از بین رفت و ناامنی بر بخش های زیادی از کشور حکم فرما شد «تغییراتی در این نوع کاروانسرا ها به وجود آمد، مثلاً در چهار گوشه بنا برج های دفاعی ساخته شد و یا راه دالان ها به خارج مسدود گشته است.» و لذا در مواقع ناامنی، حفاظت از جان و مال مسافران مهمتر از تامین شرایط آسایش فیزیکی آنها بوده است.
در این کاروانسرا ها آب انبار در خارج از کاروانسرا و آب مورد نیاز آن مانند سایر آب انبار های این سواحل، از طریق جمع آوری آب باران تامین می شده است.

کاروانسراى تاریخى بستک
کاروانسرا در نواحی کوهستانی و مرتفع
کاروانسرا ها در نواحی سرد کوهستانی جهت مقابله با سرمای شدید زمستان، غالباً فاقد حیاط مرکزی بوده اند و به جای حیاط مرکزی، دارای یک تالار وسیع جهت اسکان مسافران و در اطراف آن دالان های سرتاسری به منظور نگهداری چهارپایان بوده اند.

پلان کاروانسرای امامزاده هاشم در جاده آبعلی مربوط به دوره صفویه.

خصوصیات کالبدی این گونه کاروانسرا ها که بر اثر شرایط اقلیمی و به منظور حفظ حرارت در داخل ساختمان شکل گرفته، به طور کلی بدین قرار است:
۱- نسبت ارتفاع به طول و عرض اطاق ها کم می باشد، مخصوصاً ارتفاع اصطبل در اکثر موارد بسیار کوتاه است تا احتیاج به سوخت کمتری جهت تامین حرارت باشد.
۲- با قرار دادن تالار مرکزی و یا اطاق های مسافران در وسط ساختمان و اصطبل ها در اطراف آن، فضای اصطبل به عنوان فضای حایل بین محیط گرم داخل که باید در حد آسایش انسان باشد و محیط سرد خارج عمل می کند

۳- فضای بخاری و آتشدان در این کاروانسرا ها نسبت به سایر کاروانسرا ها بسیار بزرگتر بوده و اهمیت بیشتری دارد. معمولاً در فضای مرکزی بنا یک یا چند آتشدان بزرگ جهت تامین حرارت مورد نیاز مسافران قرار داشته و در قسمت اصطبل نیز برای چهارپایان بخاری های دیواری به مقیاس کوچکتر وجود داشته است. البته جثه نسبتاً بزرگ چهارپایان و تعداد زیاد آنها باعث گرم شدن هوای اصطبل می گردیده و بخاری های اصطبل فقط در مواقعی که سرمای خارج زیاد بوده روشن می شده است.
۴- پایه ها و دیوار های این کاروانسرا ها اکثراً سنگی است که از محیط اطراف کاروانسرا تهیه می شده و مصالح مورد استفاده در طاق های قوسی بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای شبلی، آجری و بعضی دیگر مانند کاروانسرای امامزاده هاشم و کاروانسرای گامبوش، سنگی می باشد . لذا از آنجایی که طاق ها با مصالح بنایی ساخته می شده، احتیاج به پایه ها و دیوار های قطور جهت تحمل بار طاق ها بوده و در نتیجه جرم حرارتی کالبد این کاروانسرا زیاد می باشد که خود در جهت تعدیل دمای داخل ساختمان در طی شبانه روز و همچنین کاهش تبادل هدایتی حرارت بین داخل و خارج ساختمان بسیار موثر است.

برش و پلان کاروانسرای گامبوش در جاده آمل. جهت کاهش تبادل حرارتی با محیط سرد خارج، نیمی از ارتفاع این ساختمان در زیر زمین قرار دارد.

پلان کاروانسرای شبلی در جاده تبریز به میانه مربوط به دوره صفویه. به سطح وسیع اصطبل ها در مقایسه با محل استقرار مسافران توجه کنید.
۵- از جهت رعایت ایمنی در مقابل مهاجمان و دزدان قلعه، این کاروانسرا ها کاملاً محصور و به شکل مکعب مستطیل نزدیک بوده اند و در نتیجه سطح تماس پوسته خارجی ساختمان با فضای خارج کاهش یافته و تبادل حرارتی کمتری بین داخل و خارج بنا صورت می گیرد.
۶- بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای گامبوش تا نیمه در داخل زمین قرار گرفته اند که این نیز در جهت کاهش سطح تماس فضای گرم داخل و محیط سرد خارج تاثیر بسزایی دارد.
۷- بازشو های این ساختمان ها بسیار اندک و کوچک می باشند و در ورودی بنا غالباً از طریق یک هشتی در مقابل سرمای خارج محافظت می شود. بدین ترتیب هوای کمتری از داخل به خارج ساختمان و بالعکس جابجا می گردد. لازم به ذکر است که همیشه سعی بر این بوده که در ورودی کاروانسرا در مقابل باد های سرد زمستانی قرار نداشته باشد.
۸- در اکثر این کاروانسرا ها چند دریچه در بالای طاق ها قرار داشته و نور و تهویه مورد نیاز ساختمان از این طریق تامین می شده است. البته در شب ها و در مواقع طوفانی این دریچه ها بسته می شده است.
کاروانسرا در دشت های فلات
زیباترین، مجلل ترین، وسیع ترین و بیشترین تعداد کار

وانسرا ها در دشت های فلات ساخته شده و اکثر قریب به اتفاق آن ها دارای یک حیاط مرکزی و دو و یا چهار ایوان بزرگ در جوانب حیاط می باشند. در این کاروانسرا ها اطاق مسافران در اطراف حیاط مرکزی و اصطبل ها در پشت اطاق مسافران احداث شده است.
اطاق مسافرین معمولاً چند پله بالاتر از حیاط بوده تا هم از ورود آب و گل به درون اطاق ها جلوگیری شود و هم از گرد و خاک کف حیاط قدری دورتر باشند. درمقابل اطاق ها و درون حیاط، ایوانی به عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحت اطاق ها غالباً از ده الی دوازده متر مربع تجاوز نمی کرده است. نور و تهویه اطاق ها از طریق بازشوی در ورودی و بعضاً پنجره آن تامین می شده است.

پلان چهار ایوانی کاروانسرای باغ شیخ در ۱۰ کیلومتری شرق ساوه مربوط به دوره قاجاریه. به سطح وسیع اصطبل ها در مقایسه با اطاق مسافران توجه کنید.

استاد محمد کریم پیرنیا نقل کرده اند که این اطاق ها در نداشته اند و در تابستان بازشوی آن توسط پارچه و در زمستان توسط زیلو پوشیده می شده است. در اکثر اطاق ها، خصوصاً در کاروانسرا های مناطق شمالی، بخاری دیواری برای گرم کردن فضای اطاق و پخت و پز وجود داشته است.
بهترین و بزرگترین اطاق ها یا در پشت ایوان اصلی و یا در چهار زاویه کاروانسرا احداث می شده است. ایوان روبروی در ورودی با اطاق مجلل پشت آن غالباً شاه نشین و بهترین اطاق کاروانسرا بوده است. بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای شرف در جاده سرخس – مشهد از دوره سلجوقی دارای دو حیاط بوده که یکی مختص عامه مردم و دیگری جهت اشخاص معتبر بوده است

نمای ورودی کاروانسرای باغ شیخ در شرق ساوه. طبقه بالای ورودی معمولاً مختص کاروانسرادار (سرادار) و کاروانسالار (رییس کاروان) بوده است.
 تاورنیه سیاح فرانسوی می نویسد: “کاروانسرا ها مهمان خانه مشرق زمین هستند و با سبک مهمان خانه های ما خیلی فرق دارند. نه آن لوازم راحت و آسایش در آنها یافت می شود نه آن پاکی و تمیزی.
بنای آن مربع است. تقریباً مثل محوطه دیر ها و معمولاً یک طبقه هستند. بنای دو طبقه به ندرت دیده می شود. یک درب بزرگ مدخل آن است و در وسط سه ضلع دیگر، یک تالار با یک طاق بزرگ ساخته شده که مخصوص محترمین است که شاید آنجا منزل کنند.

 در دو سوی تالار های وسط، اطاق ها و هجرات کوچکی است که هر کس یکی از آنها را اختیار می کند. این هجرات در طول اضلاع ، سه پا از زمین حیاط مرتفع تر و در یک خط بنا شده اند و طویله ها در عقب و پشت اطاق ها واقع هستند. گاهی طویله ها هم برای منزل کردن به راحتی اطاق ها می شوند. اغلب مسافرین در زمستان بیشتر میل به اقامت در طویله ها می کنند به جهت اینکه گرم است. طویله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همه طاق پوش هستند و از هجرات کاروانسرا یک پنجره کوچک به طرف آخور طویله باز می شود که شخص می تواند از آنجا نگاه کند و ببیند اسبش را خوب پرستاری می کنند یا نه؟

 

نمای حیاط مرکزی و اطاق های کاروانسرا باغ شیخ. ورودی اصطبل در سمت چپ عکس دیده می شود

اخیراً در پشت آخور های طویله سکویی بسته شده که سه چهار نفر می توانند قطار بخوابند و اغلب نوکر ها روی آن سکو ها، طباخی می کنند.
فرش و تختخواب و لوازم طباخی تمام باید همراه مسافر ها باشد و آذوقه و ارزاق هم هرچه بخواهد از نان و روغن و میوه به اقتضای فصل به قیمت خوب از کاروانسرادار یا دهاتی های اطراف که بر راه می آیند، باید خریداری نمایند. کاه و جو هم برای اسب ها هست مگر در چند منزل که نبود.
در بیابان از بابت اجاره هجرات کاروانسرا ها چیزی از مسافر نمی گیرند و در شهر ها وجه دریافت می دارند که خیلی مختصر است.
معمولاً کاروان داخل کاروانسرا نمی شود، به جهت اینکه گنجایش این همه جمعیت را ندارد و از حیوان و آدم در هر کاروانسرا بیش از یکصد سوار، نمی تواند منزل نماید. همین که وارد می شوند هر کس حق دارد برای خود یک حجره انتخاب نماید. غنی و فقیر یکسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه در این مکان ها منظور نمی شود.”
در بعضی از کاروانسرا ها خدمات جنبی نیز ارایه می شده است؛ مانند کاروانسرای مهیار که دارای آسیاب، نمازخانه، نانوایی، چایخانه و یک بازارچه بوده ؛ و یا کاروانسرای میبد که دارای بازارچه، آب انبار، یخچال و یک چاپارخانه در مجاور آن بوده. بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای علی آباد علاوه بر تاسیسات فوق دارای حمام نیز بوده است.

کاروانسرا های واقع در دشت های فلات نیز مانند سایر کاروانسرا ها جهت ایمنی همانند یک قلعه ساخته می شدند و غالباً دارای دیوار های بلند و چهار برج در چهار گوشه بنا و یک دروازه حفاظت شده در قسمت ورودی بوده اند. شب ها در کاروانسرا بسته می شده است.

سه بعدی رباط شرف قرن ششم هجری خراسان . مربوط به دوره سلجوقی.
در این کاروانسرا حیاط شمالی مجلل تر از حیاط جنوبی ساخته شده است.

این شکل درون گرا و کاملاً محصور کاروانسرا در اقلیم گرم و خشک ایران یک مزیت اقلیمی است و پوسته خارجی بنا که به جز بازشو ورودی، کاملاً بسته می باشد، فضا های داخل ساختمان را در مقابل باد های کویری و شرایط نامساعد اقلیمی محافظت می کند. در داخل حیاط این کاروانسرا ها که با مصالح بنایی مانند خشت، آجر و سنگ ساخته می شده، مانند یک خازن حرارتی در تعدیل دمای ساختمان در طی شبانه روز بسار موثر بوده است.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 5700 تومان در 43 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد