بخشی از مقاله
مقدمه
در مسیر اندیشههای عرفانی شیوههای متنوّعی برای جلبنظر و ارضای فکر طالبانکاربه گرفته شده است؛ تنوّع و تکثّر این شیوهها منوط به عللی است که به مرور زمینه آن از قبل فراهم شده استتعلّق. و ارتباط اندیشه یا افسانه و قصص، ارتباط ریشه ای است که زیربنای فکر و اندیشه محسوب می شود. کتابهای مقدس ملل، در هالهای از افسانهها پیچیده شده و شیوه روایات آنها، ماورای عقل است،که در پوششی از افسانه و داستان پنهان شده است .
آنچه شایان ذکر است، این است که؛ رشته روایات ملل و اندیشه نحله ها از هم گسیخته نیست، بلکه در طی زمان، به صورتهای مختلف با حفظ زیر بنا، وارد تمدن ها و اندیشههای دینی شده و راه ورسم نوینی بهخود گرفته است؛ ازاینرو اندیشههایی را در ترادیسیون - روایات شفاهی - مییابیم که ریشه های نخستین آن از تمدن ها دور است. - - 2 این اندیشهها در جایگاه قبلی دارای تصاویر و تصورهایی هستند که چون زمان و مکان را مساعد مییابند، در آیینهها و جامهای مردمی، آن جلوهها را باز مینمایانند:
این بازیافتها و پذیرش ها، مشابه قبل نیست، بلکه تابع تأویل و تصویر آینه اذهان است؛ و اساطیری است که در قالب الفاظ با معانی رمزی خود را نشان میدهد؛لارَدﱠکه: »عَلَی الرّمز .« برای روشن شدن مطلب گوشه و گونه ای از آن را، از کتاب پر رمز و راز فصوصالحکم محییالدّین ابن عربی میآورم:
محییالدین در فصّ 25فصّ - حکمه علویه فی حکمه موسویه... - اندیشهای را با تأویل خاص سند سخن خود قرار میدهد:
داستان پیشگیری فرعون از ظهور موسی - نجاتبخش قوم یهود - است، که طی سالیان متمادی، هر مولود ذکور را از بنیاسرائیل میکشد و ...
ابوالعلاء عفیفی در شرح خود، در این مورد میآورد:
در این گزارش، افسانه ای از موسی - ع - و سرنوشت او ذکر می شود که ممکن است به صورتهای متنوّعی در کتاب های گوناگون برحسب مورد وجود داشته باشد؟!
.1 دوره افسانهها
قرن پنجم و نیمه اول قرن ششم هجری قمری، یکی از ادوار پرتلاطم برخوردهای ملل و نحل است، که انعکاس آن را در مکاتب تفسیری و کلامی و عرفانی میتوان دیدوسعت. ممالکِ سلاجقه و اتابکان آنان و قدرت افسانه ای حکومتهایشان در پیشروی به سوی سرزمین های ناشناخته و ... بسیار مهم است. از اینرو در اوج این دوره خاص، دانشگاه هایی برای تبیین و ترویج مذاهب مختلف، با نامهای نظامیه، صابونیه و ... ایجاد میشود
در این دوره که اندیشههای صوفیه - عرفانی - جایگاه بسیار مستحکمی یافته و توانسته است در مقابل مکاتب کلامی و فقهی، عرض اندام کند، تا جای ی که حکومتها برای بزرگان این اندیشه خانقاه هایی میسازند و مردم را به پیروی آنان تشویق می کنند؛ تا از این راه در تحکیم حکومت بهره گیرند . از نفوذ کلام بزرگان تصوف در تمامی مسائل استفاده میشود.
.3 ترسیم خاطرات بهصورت افسانه
یکی از صورت های اندیشه های جمعی افسانه سازی در وجوه مختلف است، تا از این راه شیوه رفتارهای قومی را به رفتار بزرگان قابل قبول مردم مستند کنند؛ هر چند آن بزرگان، در زمان خود، از گوشه گیران و متعبّدان و زاهدان زمانهاند، بعد از آنان، عده ای در توجیه و تحکیم راه و شیوه خاص، به آنان تکیه می کنند و چهر ه و زندگی آنان را در هاله ای از افسانه ترسیم می کنند. این ضرورت و نیاز قوم خاص در زمانها است.
آنان در قالب افسانه ها، که اغلب نوعی بزرگ نمایی است، دیوار ناممکنها را میشکافند و همه آرزوهای خود را ممکن میسازند.
این شیوه نقل روایات در شر ح بزرگان تصوف را نمیتوان از بُن گزافه دانست، هرچند با معیارهای عقلی ما در زمان حاضر قابل توجیه نباشد؛ زیرا معیارهای اندیشه هر دوره و گروهی برای آن گروه معیار »صدق« است، و این روایات مورد قبول قلبی آن جمع در آن دوره است و نمیتوان در آن چون و چرا کرد؛ چونآنچه فعلاً مورد قبول قومی و یا اندیشه ای ثبت شده در کتابی است، در خور تأویل و تبارشناسی است.
مثلاًذوالنّون: - حضرت یونس علیهالسلام - در داستان انبیا دارای روایاتی است که یاد و خاطره آن با بازآفرینی در خاطرات ادبی قوم جلوه ها دارد؛ که یک صورت آن را از زبان مولوی میشنویم:
یونسی دیدم نشسته بر لب دریای عشق // گفتمش چونی؟جوابم داد بر قانون خویش
