بخشی از مقاله
مقدمه
زبان طبیعیترین و پیچیدهترین وسیله ارتباط میان انسان ها است . ظهور چنین وسیلهای - در هر دو شکل نوشتار و گفتار - تاریخی طولانی دارد. این تاریخ همچنان جاری و خط و زبان در حال تغییر و دگرگونی است.
زبان فارسی در حوزه گفتار، سیر تکاملی خود را طی میکند؛ اما در زمینه نوشتار دچار مشکلات جدی است . بخشی از دلایل بروز این مشکلات جایگزینی الفبای عربی است که برای زبان سامی و تصریفی عربی کارآمد و مناسب است؛ اما در خدمت به زبان ترکیبی فارسی، کارآیی لازم را ندارد؛ برای نمونه، تنوع اَشکال بعضی از حروف - مانند ع ، ع ، ع، ع - و رفتار متفاوت هر یک، از نظر چگونگی قرارگیری در واژه، از مسائل عمده بروز تشتت در نگارش فارسی است.
پیشینه اسم مرکب در زبان فارسی
از ویژگیهای زبان فارسی سهولت ترکیب و کثرت انواع آن است . مراد از ترکیب در اینجا بههمپیوستن دو یا چند کلمه مستقل است که هریک معنی خاصی دارد و از پیوند آنها کلمه تازهای حاصل میشود که اگرچه متضمن معنی اجزا نیز هست، مفهوم مستقل و تازهای را بیان میکند.
هنگام مطالعه و تصحیح نسخههای قدیمی، بزرگترین مشکل مصححان، نابسامانی شیوه نگارش آن است. از دلایل این نابسامانی، عدم تدوین دستور زبان فارسی است.
این نابسامانیها ناشی از ماهیت خط فارسی و عدم تدوین دستور جامع فراگیر زبان فارسی است. تدوین قواعد و اصول برای یک خط زمانی میسر است که قواعد زبانی که آن خط برای نگارش آن بهکار گرفته تا حدّی مدون باشد .
وجود حروف منفصل و دندانهدار در الفبای فارسی موجب این دشوارخوانی میشود، ازاینرو بررسی پیشینه اسم مرکب بهمنظور یکسانسازی و وحدت در نگارش، امری ضروری است.
اسم در ایران باستان به قسمتهای زیر تقسیم میشود:
الف بسیط و مشتق و عبارت و مرکب؛
ب معرفه و نکره؛
ج جنس: مذکر و مؤنث و خنثی؛
د شمار: مفرد و مثنی و جمع؛
ه حالت : فاعلی، مفعولی، مفعولیمعه، مفعولی له، مفعولی عنه، اضافی، مفعولیفیه و ندایی
در پارسی باستان و اوستایی انواع متعددی از کلمات مرکب وجود داشته است. در فارسی میانه - پارسیک، پهلوی جنوبی - نیز کلمات مرکب فراوان است و انواع متعدد دارد. در فارسی جدید - دری - انواع و موارد استعمال کلمات مرکب بیشتر است.
همچنین در ایرانی میانه غربی، نامهای ایرانی باستان بسیط، مشتق، مرکب و یا عبارت هستند. باتوجه به مبحث اصلی این نوشتار، چگونگی اسم مرکب در ایرانی باستان توضیح داده میشود. مرکبها در ایرانی میانه غربی به دو دسته مرکبهای آزاد و وابسته تقسیم میشوند
در پهلوی نیز نام یا ساده یا مشتق و یا مرکب است. مشتق آن است که از یک کلمه اصلی و یک پیشوند یا پسوند ساخته شده باشد. مرکب آن است که از پیوستن دو کلمه مستقل حاصل شود
ترکیب عبارت است از آنکه دو کلمه مستقل به هم بپوندد و کلمهای با معنی دیگر بسازد. در زبان پهلوی ترکیب بسیار رایج است و انواع گوناگون دارد
در فارسی دری نیز روشهای مختلفی که برای ساختن نام های مرکب در ایرانی میانه غربی بهکار رفته است، استفاده میشود و مرکب به دو دسته آزاد و وابسته تقسیم میشود
مسئله املای کلمات مرکب، امروزه، در زبان های هم نژاد فارسی، مانند انگلیسی، آلمانی و فرانسه، براثر دو علم »درستنویسی1« و »ریشهشناسی2« حل شده است؛ و باآنکه این دو دانش، در ادبیات اروپا نیز از علوم جدید ادبی محسوب میشود، در قاموسهای زبانهای زنده، املای هیچ کلمه بی تکلیف نمانده است و هیچ لغتی وارد فرهنگها نشده است، مگر با املای درست و مشخص و با ذکر موارد استثنایی.
در املای اروپایی، کلیه لغاتی که پیشوند و پسوند دارند، یا لغات اصلی که با یکدیگر جوش خورده و مبدل به کلمات مرکب شدهاند، سرهم املا می شوند و در موردی هم که ترکیب بسیار بارز است یا سرهم نوشتن موجب طویلشدن املا یا باعث دشواری قرائت، وحدت کلمه محفوظ بماند و لغات مرکب، با تمامیت لفظی و معنوی خود، در نقشی که در تلفیق جمله برعهده دارد، متجلی شود
در املای فارسی پهلوی، از این بابت، اشکالی وجود نداشته است؛ زیرا همه لغات آن، فارسی و ساختمان واژهها نیز ساده و شناخته شده بوده است، وانگهی حرفه دبیر، در انحصار متخصصان - هیربدان و موبدان - بوده است
