بخشی از مقاله
چکیده
طی چند دهه اخیر، روستاهای ایران، تحت تأثیر تغییرات اجتماعی، از لحاظ زیستی و فرهنگی، دچار دگرگونی فزاینده ای شده اند. گونه های مسکن، حاصل روابط میان نیازهای انسان و محیط او می باشد و به جهت روش های گوناگون زندگی روزمره انسان و شرایط محیطی، متغییر و پیچیده می باشد و آن چه آنها را از هم متفاوت می کند نه اجزای تشکیل دهنده گونه، بلکه منطق استقرار و آرایش فضایی اجزا است که بسته به شرایط زمانی، مکانی و شیوه های سکونت تغییر می نماید و معرف ویژگی های فرهنگی، اقتصادی و اقلیمی آن شیوه است. گونه های مسکن بومی، به خصوص در مناطق روستایی به شدتمتاًثر از محیط پیرامون خود می باشد.
مقاله حاضر درصدد است تا به بررسی مسکن بومی روستایی سیستان پرداخته و با کوششی هدفمند، عوامل مؤثر بر شکل گیری مساکن روستایی سیستان را شناسایی نماید. روش تحقیق در این پژوهش شامل روش تاریخی و توصیفی- تحلیلی بوده و از مجموع مطالعات میدانی وسیع، روش اسنادی و کتابخانه ای برای جمع آوری اطلاعات، استفاده شده است .
نتایج تحقیق نشان می دهد که سیستان در شرق ایران با بیش از 800 روستا و سابقه سکونت دائم پنج هزار ساله از شهر سوخته تاکنون، دارای شرایط اقلیمی خاص بوده و ساختار معیشتی و اجتماعی حاکم بر آن باعث شده است که گونه های منحصر بفردی از معماری مسکن در آن شکل گرفته که مهمترین عوامل موثر بر شکل گیری این گونه ها، عوامل اقلیمی و اجتماعی می باشد.
-1 کلیات تحقیق
-1-1 مقدمه
مسکن سنتی با همه سادگی یک عامل مهم هویت فرهنگی ایران و اقوام ایرانی است. نکته ای که می توان گفت این است که چون ایران یکی از کشورهای مهمی است که با انقلاب فرهنگی خود در جستجوی هویت فرهنگی اسلامی و ملی خویش است و قصد دارد در مقابل تجاوزفرهنگی غرب دفاع کند باید به نقش فرهنگی مسکن بویژه مسکن روستایی توجه ویژه ای داشته باشد؛ زیرا مسکن در درجه اول یک پدیده فرهنگی و سپس یک پدیده رفاهی و اقتصادی است.
مسکن روستایی به عنوان کانون متمرکز و تبلور کالبدی ارزش های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی حاکم برزندگی روستاییان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در بعد کلان، عملکرد مسکن در توسعه اقتصادی -اجتماعی و فرهنگی به ویژه از نقطه نظرنقش آن در ایجاد اشتغال و جریان سرمایهو نهایتاً ایجاد رفاه و آسایش روانی و فکری جامعه اهمیت خاصی یافته و در بعد خرد نیز دستیابی به مقوله عمران - شهری و روستایی - به عنوان عنصری مهم از پیکره اقتصادی کشور، لزوم توجه به مسکن روستایی را ضروری می سازد.
مسکن به عنوان عمده ترین عنصر تشکیل دهنده بافت های روستائی ؛ بیانگر کیفیت استفاده از مکان و محیط،و تأثیر اقتصاد و معیشت، سنتها و هنجارهای حاکم بر جوامع روستائی است و موفقیت در این زمینه در گرو شناخت کیفیت مذکور است. مروری اجمالی به ویژگیهای عام معماری روستایی ایران بیانگر تجلی شیوه های زیستی، معیشتی، ویژگیهای مکانی، و عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در آن است .در این محیط فضای لازم برای کار و زندگی، فضای نگهداری ابزارآلات کشاورزی و باغداری و تولیدات آنها، پرورش و نگهداری دام و ... مهیا می شود و به همین دلیل مسکن از الگوهای متنوعی برخوردار می شود. در تمامی این الگوها توجه به مکان و استفاده از امکانات و محدودیتهایی که در طبیعت وجود دارد قابل مشاهده است.
از سوی دیگر با توجه به اینکه این نوع مسکن ماهیتی پاسخ دهنده به نیازهای روستائیان داشته ، دخالت در سازمان فضایی، شکل و طرح، و تحول آن مستلزم شناخت آگاهانه تمام ابعاد مؤثر بر شکلگیری معماری روستایی از جمله مکان است. لذا مقاله حاضر درصدد است تا به بررسی مسکن بومی روستایی سیستان پرداخته و با کوششی هدفمند، عوامل مؤثر بر شکل گیری مساکن روستایی سیستان را شناسایی نماید.
-2-1 اهداف تحقیق
با توجه به اینکه بسیاری از آثار ارزشمند و بافت های معماری کشور در دل روستاها نهفته است ونمونه ها و نشانه های بارز گسترش فرهنگ و تمدن ایرانی در سطح کشور بوده و حفاظت ازاین هویت تاریخی را ضرورت می نماید. به هرحال بخش قابل توجهی از میراث فرهنگی یک کشو ر در معماری سنتی نهفته است، روشن است که با حذف تدریجی ساختمان های قدیمی، هویت و دستاوردهای گذشتگان نیز با آن فنا می شود. در نتیجه مقاله حاضر نیز به دنبال اهداف چندگانه زیر است :
دستیابی به وضع موجود مسکن بومی روستایی سیستان؛ شناخت عوامل و شرایط مؤثر در شکل گیری مسکن بومی روستایی سیستان؛
-3-1 سوال تحقیق
چه عواملی در شکل گیری مساکن روستایی سیستان موثر بوده است؟
-4-1 فرضیه تحقیق
فرضیه مطرح شده در این تحقیق عبارت است از:
به نظر می رسد عوامل اقلیمی و اجتماعی موجب شکل گیری مسکن بومی روستایی سیستان شده است.
-5-1 ضرورت واهمیت تحقیق
تحولات دهه های اخیردر کشورها با رشد سریع شهرها و عواملی چون افزایش جمعیت، فناوری به ظاهرمقهورکننده طبیعت، انباشت سرمایه و تمرکزتولید، رشد صنایع و مناسبات بازرگانی سوداگرانه و درنهایت تحرک و پویایی رو به افزون حیات شهری، تعادل پایدار نظام سکونتگاهی قدیمی را ناپایدار ساخته است. - سرتیپی پور، - 98 :1388 شکل گیری مسکنمتاٌثر از تعامل بین ویژگی های محیط انسانی و محیط طبیعی می باشد و تفاوت بین این ویژگی ها و نحوه تعامل آنها، گونه های مختلف مسکن را پدید آورده است، لذا گونه های مسکن بیانگر تعامل عوامل گوناگون است.
گونه های مسکن بومی به علت نقش تعیین کننده بستر محیط روستاها و همچنین دخالت کمتر نیروهای بیرونی در شکل گیری آنها نمونه های بسیار با ارزشی برای بررسی و یادگیری ازتاٌثیرپذیری هر یک از عوامل فوق و یا روابط میان آنها است. بنابراین در پژوهش حاضر به معرفی مسکن بومی روستایی سیستان و عوامل و شرایط مؤثر در شکل گیری آن پرداخته شده است.
-6-1 پیشینه تحقیق
خورانی - - 1385 در پژوهشی نقش آب و هوا در شکل دادن به مسکن روستایی را بررسی وکوشیده است،تنوع مسکن های روستایی را در اقلیمهای متفاوت در قلمرو جغرافیایی کشور ایران و نقش اقلیم هر محل را در تنوع شکل و معماری خانههای روستایی و بافت روستاها شناسایی کند.
توکلی و همکاران - 1388 - در بررسی تحول معماری مسکن روستایی شهرستان آق قلا الگوهای مسکن روستایی موجود در شهرستان و عوامل تأثیرگذار در تحول آنها و راهکارهای تدوین الگوی بهینه مسکن برای سکونتگاههای روستایی با توجه به نیازهای جدید امروزی و ویژگیهای طبیعی و اقلیمی مناطق را ارائه نمودند.
عنابستانی و همکاران - 1390 - نقش اعتبارات بر تغییر الگوی مسکن در نواحی روستایی را بررسی نموده و نشان دادند بیشترین اثرگذاری اعتبارات بر تغییر الگوی مسکن در روستاها در بعد طول و زمان دریافت اعتبارات از بنیاد مسکن انقلاب اسلامی بوده است.
