بخشی از مقاله
چکیده
ارتباطات اجتماعی یکی از راههای جدی و اساسی در راه کمال و تعالی انسان است. همه ی افراد نیازمند آن هستند که خود را ارزشمند و دارای شأن و منزلت اجتماعی بیابند. از عوامل مهمی که می تواند نقش بسزایی در تأمین و ارضای این نیاز داشته باشد، ارتباط های خانوادگی با خویشاوندان و معاشرت با آنهاست.
پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این پرسش است که پیوند های اجتماعی میان خویشاوندان و آشنایان در یکی از توابع جیرفت در سال های اخیر دستخوش چه دگرگونی هایی شده و چه عواملی بر کمیت و کیفیت پیوندهای اجتماعی میان خویشاوندان در این منطقه تأثیر می گذارد. جامعه ی آماری در این پژوهش روستای رومرز سفلی است که شامل 50 خانواده است که همگی حجم نمونه را تشکیل می دهند.
روش تحقیق در این پژوهش از نوع کیفی است و با استفاده از تکنیک های مشاهده،انجام مصاحبه عمیق و بحث گروهی به گردآوری اطلاعات مورد نیاز پرداخنه شده است. پس از انجام تحقیق، مشخص شد که روابط اجتماعی میان خویشاوندان و میزان دستگیری آنها نسبت به هم، در مواقع سختی ها کم است. عواملی نظیر عدم درک موقعیت های یکدیگر، جور نشدن وصلت ها، خبرچینی و دوبهم زنی، دخالت در امور دیگران، بدحسابی، غرور و تکبر، خودبرتربینی، کم محلی، نبود مرز دقیق میان زمین های کشاورزی و مسکونی، تورم و مشکلات اقتصادی و حسادت، روابط اجتماعی میان خویشاوندان را در این روستا تحت تأثیر قرار داده و باعث کاهش روابط میان خویشاوندان شده است.
مقدمه
دغدغه تنزل روابط اجتماعی از موضوعاتی است که در جامعه شناسی کلاسیک و معاصر فراوان به چشم می خورد. به جرأت می توان گفت، تولد جامعه شناسی معلول نگرانی مربوط به روند رو به تنزل روابط اجتماعی در نتیجه صنعتی شدن و آغاز مدرنیزاسیون است. اگر چه عصر ماشین، آثار مثبتی بر زندگی بشر داشته، اما دردسرهایی نیز برای مردم به همراه آورده است.
یکی از این مشکلات کاهش رفت و آمدها و سردی روابط خانوادگی است. توصیه اکید به صله رحم و دوری گزیدن از قطع رحم، یکی از مهمترین راهبردهای اخلاقی،حقوقی اسلام در ایجاد همبستگی و تحکیم پیوند های اجتماعی،میان اعضای شبکه خویشاوندی است. صله رحم و برقراری پیوند و ارتباط عاطفی و مستمر با بستگان، ازجمله اعمالی است که در نظام ارزشی و هنجاری اسلام از جایگاه والایی برخوردار است.
قرآن کریم در آیات متعدد و تحت عناوین مختلفی همچون توصیه به رعایت حقوق ارحام، احسان به والدین و دوری گزیدن از آزار آنها، انفاق به خویشاوندان، اجتناب از قطع رحم و بی توجهی به حقوق بستگان و...به تشریح مسئله صله رحم و تبیین برخی احکام و آثار آن پرداخته است، کهمجموعاً معرف گویایی از اهمیت این عمل عبادی، اجتماعی در نظام ارزشی اسلام و تأثیر بی بدیل آن در ایجاد و تحکیم همبستگی و پیوند مشترک میان اعضای یک جامعهعموماً و شبکه خویشاوندیخصوصاً، به حساب می آید.
بحث از شبکه خویشاوندی و خانواده ی گسترده به رغم از میان رفتن بسیاری از کارکرد های آن در جوامع امروزی، بخش مهمی از مباحث جامعه شناسی خانواده را به خود اختصاص داده است. دراین نوشتار تلاش شده است تا از دیدگاهی جامعه شناختی و استفاده از روش های کیفی تحقیق اجتماعی به بررسی موضوع پیوند های اجتماعی و عوامل تأثیر گذار بر آن در شهرستان جیرفت - روستای رومرز سفلی - پرداخته شود.
بیان مسئله
دید و بازدید و رفت و آمد های خانوادگی و دوستانه از جلوه های بارز اخلاق معاشرت است. اینگونه رابطه های اجتماعی با عناوین مختلف و در شرایط گوناگون انجام می گیرد. نمود خارجی پیوند با خویشان و آشنایان گاهی به صورت ملاقات های حضوری، کمک ها ی مادی و معنوی در موقعیت های مقتضی و بالاخره تماس های مستقیم و غیر مستقیم با آنهاست. این گونه حمایت های اجتماعی علاوه بر اینکه موجب ارتقای سلامت روانی و انسجام درون گروهی می شود، نقش زیادی در کاهش انواع آسیب های اجتماعی و روانی دارد.
در شرع مقدس اسلام معنای خاصی برای ارحام - خویشان - ذکر نشده است. مراد از ارحام معنای عرفی آن است، یعنی مطلق نزدیکان و بستگان را در بر می گیرد. بنابر این خویشاوندان پدری و مادری را هر چند با واسطه باشد شامل می شود و فرزندان و خویشان آنها را در بر می گیرد . - صله الرحم و قطیعتها: - 85 در اسلام برای چیزهایی که سبب پیوند با خویشان می گردد، حد خاصی تعیین نشده، بلکه به فهم عمومی بستگی دارد. در عادات و سنت های مردم، نزدیک یا دور بودن بستگان تفاوت دارد . ممکن است عملی نسبت به یکی از نزدیکان، پیوند به شمار آید، اما نسبت به دیگری که نزدیکتر است، قطع رابطه باشد. در موارد تردید، باید جانب احتیاط را مراعات کرد
کمترین چیزی که به وسیله آن این پیوند برقرار می شود، رفت و آمد و سلام کردن است. اما در بعضی از موارد اکتفا به این مقدار کافی نیست، برای مثال اگر یکی از اقوام فقیر باشد و دیگری ثروتمند، صله ی رحم به وسیله کمک های مالی و دفع ضرر از آنها تحقق می یابد، و اگر هیچ توجهی به مشکلات اقوام نداشته باشد، قطع رحم کرده است. بنابراین تحقق صله رحم به اوضاع و احوال و موقعیت و زمان بستگی دارد.
چنانچه صله رحم امری عرفی است، قطع رابطه و پیوند با خویشان نیز امری عرفی محسوب می شود، که از آن معنای بریدگی فهمیده شود، مانند سلام نکردن، رو ترش کردن، رو برگرداندن، ترک احترام و ادب نمودن و نظائر اینها.
پس ارتباط فامیلی به عنوان صله رحم مورد تأکید فراوان است. قطع رحم غلط میباشد و تنها در برخی موارد اجازه داده شده است. حتی در همین موارد هم به حداقل قطع رابطه باید کفایت نمود،مثلاً یک احوالپرسی، درست مثل اینکه فامیلی مرض خطرناک واگیرداری داشته باشد که روابط ما با او به گونه ای دیگر خواهد بود، آلودگی روحی هم همینطور است.
به راستی که صله رحم از واجبات اسلام است و خدای سبحان، امر فرموده که آن را گرامی بدارند و خداوند متعال با هر کس که صله رحم کند، رابطه برقرار می کند و با هر کس که قطع رحم کند، قطع رابطه می کند و هر کس که صله رحم را گرامی بدارد، گرامی اش می دارد. - غررالحکم، ح - 3651
در گذشته اعضای خانواده به دلیل اشتغال کمتر، فرصت های بیشتری را در اختیار خانواده ها قرار می دادند و رفت و آمدها و دید و بازدید های خانوادگی بیشتر از امروز رایج بود.
عواملی که بر کیفیت پیوند های فامیلی در جوامع و فرهنگ های مختلف تأثیر می گذارند متفاوتند. صله رحم در اسلام که همان پیوند اجتماعی میان خویشاوندان است، امروزه متناسب با هسته ای شدن روابط اجتماعی که برمحور منافع فردی است، اهمیت خود را به نوعی از دست داده است، در حالی که انجام صله ی رحم نقش به سزایی در همبستگی افراد و کاهش آسیب های اجتماعی دارد.
تغییر محسوس کمیت و کیفیت روابط اجتماعی میان خویشاوندان در مقایسه ی با گذشته محقق این پژوهش را بر آن داشته است که به بررسی عوامل مؤثر بر این پدیده بپردازد .
این تحقیق در سال 1391 در روستای رومرز سفلی از توابع شهرستان جیرفت انجام شده است.
مبانی نظری پژوهش
در جامعه شناسی مدرن بررسی اهمیت روابط اجتماعی در قالب مبحث سرمایه ی اجتماعی مطرح می شود. به عقیده ی پورتس سرمایه در ساختار روابط افراد نهفته است. این دیگران هستند که منبع بالفعل امتیازات ما هستند - پورتس، آلهاندر، - 1384 به اعتقاد کلمن، از نظریه پردازان معروف سرمایه اجتماعی، عواملی که سبب ایجاد و گسترش سرمایه اجتماعی می شوند عبارتند از: کمک، ایدئولوژی، اطلاعات و هنجارها
گروه خویشاوندی نوعی شبکه اجتماعی مهم و غنی به لحاظ ساختاری است. در واقع شبکه های اجتماعی دارایی با ارزش هستند. شبکه ها پایه و اساس همبستگی اجتماعی را به وجود می آورند، چرا که سبب همکاری مردم با یکدیگرند
پیوندهای گوناگون، حمایت های اجتماعی متنوعی برای اعضای شبکه فراهم می سازد. کراول معتقد است با تنوع روابط، افراد به طیف وسیعی از حمایت های مختلف دست می یابند که شامل حمایت های ابزاری، حمایت های عاطفی و روحی، حمایت های اطلاعاتی است. حمایت های اجتماعی افراد را قادر می سازد تا توانایی رویارویی با مشکلات روزمره و بحران های زندگی را داشته باشند.
از دیگر نظریه پردازان بحث سرمایه اجتماعی و شبکه ها فوکویاما است. از دیدگاه وی، شبکه به عنوان نوعی سازمان رسمی به تعریف در نیامده، بلکه به صورت یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد تعریف می شود. به نظر وی، خانواده نوع مهمی از سرمایه اجتماعی به شمار می آید که زوال آن در جامعه آمریکا به اشکال گوناگون بر کاهش سرمایه اجتماعی در آن جامعه مؤثر بوده است
از نظر هابرماس تفاهم از عمده ترین عناصر ارتباطی و همچنین مهمترین مسئله اجتماعی است و یکی از ملاکهای تمایز بین انسان مدرن و انسان اعصار گذشته، درجه اهمیت و اعتباری است که »تفاهم« به شیوه های مدرن پیدا کرده است
به زعم زیمل نیز فرایند هایی نظیر تقسیم کار فزاینده، عقلانیت مفرط، سلطه روز افزون و نظایر آن سبب پیدایش دلزدگی و احتیاط درروابط اجتماعی موجود در سطح کلان شهرها شده است. در حالت دلزدگی، فرد قادر نیست تفاوتها را دریابد. برای چنین فردی همه انسانها در یک سطح و بدون تمایز ظاهر می شوند و رضایت از زندگی کاهش می یابد
پوتنام نیز از نظریه پردازانی است که در ارتباط با موضوع سرمایه اجتماعی و روابط اجتماعی صاحب نظر می باشد. به گمان وی، در هرگروه اجتماعی هنجارهایی هستند که مهمترین سودمندی آنها تقویت اعتماد، کاهش هزینه معاملات و تسهیل همکاری است.
