بخشی از مقاله
چکیده
تربیت جوان، چیزی نیست که در خلأ به تنهایی صورت گیرد یا فقط تحت آموزش رسمی باشد بلکه حاصل تمامی نیروهای مادی و معنوی محیط اوست. تربیت بعد فردی و اجتماعی جوانان در عین حال که وابسته به تربیت سایر ابعاد شخصیت است، لازم است هر کدام خود به تنهایی مد نظر قرار گیرند.
این مقاله با عنوان که خود بزرگترین منبع برای تربیت در همه زمینههای زندگی است بر آن است که این عوامل مؤثر را برشمرده و نقش آنها را در تربیت فردی و اجتماعی با توجه به کلام گهر بار بزرگان دینی که در رأس آنها امام علی - ع - است مورد کنکاش قرار دهد و در آخر نقش و تأثیر و رابطه متقابل این دو تربیت - فردی و اجتماعی - را از دیدگاه امام علی - ع - تبیین نماید.
مقدمه
قال علی - شِیئّتانع - :»ففلاّیّعرُضلِها اِلا مِن فّقّد هُماالشُبابِ: وّ العافیه« - غررالحکم،449ج - 2 دو چیز است که قدر و قیمتشان را نمیشناسند مگر کسی که آن را دو را از دست داده باشند، یکی جوانی و دیگری تندرستی و عافیت است.
از این حدیث شریف برمی آید که جوانی یکی از نعمتهای بزرگ الهی است که در کنار بزرگترین نعمتها، یعنی سلامتی و عافیت آمده است و اشاره به شناخت قدر آن بعد از فقدانش نشان دهنده ارزش و اهمیت فوقالعاده دوران جوانی است که انسان هر قدر هم از جوانیش استفاده مفید کرده باشد، پس از فقدان آن پی خواهد برد که می توانسته بیش از این، از ایام جوانی بهره برده باشد. بنابراین هر فرد به هنگام جوانی در واقع حساسترین مرحله عمر خود را سپری میکند.
این مرحله دوران سرور و شادی، قدرت و قوت، نشاط و امید، کار و تلاش و شور و هیجان است تربیت صحیح جوانان سبب هدایت و راهنمایی این همه توانمندی در راه رسیدن هر چه سریعتر به هدف خلقت الهی خواهد شد. از دید محقق زمان و نوع تربیت در دوران جوانی از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است، چرا که اگر تربیت صحیح و اصولی هم به کار گرفته شود؛ ولی در زمان لازم صورت نگرفته باشد نتیجه مطلوبی به بار نخواهد آورد و چه بسا تواناییهای جوان هدر رفته و قوه آنان فعلیت نیابد و حتی در اثر تربیت ناقص یا عدم تربیت توانایی های بالقوه آنان سبب تخریب و ویرانیهای جبران ناپذیری شود.
اهمیت و ارزش تربیت انسان و به خصوص جوانان، ما را بر آن می دارد که برای تعلیم و تربیت این نسل به منابعی رجوع کنیم که امکان تردید و شک در آنها نباشد. بر این اساس به نظر میرسد یکی از معتبرترین منابع برای طراحی نظام تربیتی صحیح، کلمات و سیره ائمه معصومین - ع - و در رأس ایشان علی - ع - است هم او که وصی رسول خدا و محب رب بر خلایق و اسم اعظم خداوند خوانده شده و خود در نهج البلاغه میفرمایدفّانِا:» صنائع ناربّاسُوّالنِبّعد صِنائع لّنّا« - دشتی3، - 512:1380 ما پرورش یافته و تربیت شده پروردگار خویش هستیم و مردم تربیت شده مایند. و چه کسی جز آن حضرت میتواند مفسر کتاب خدا باشد؟ اوست که اعلم به وحی و سنت و سیره نبوی و اسبق به ایمان و اقرب به پیامبر اکرم - ص - است لذا کلام او و سخنان حکیمانهاش در نهج-البلاغه میتواند منبع گرانقدری در جهت طرح مسائل تربیتی انسان و خصوصاٌ جوانان باشد.
پیشینه تحقیق
در پی بررسی های به عمل آمده در آثار و تحقیقات انجام شده در زمینه تعلیم و تربیت اسلامی این نتیجه دست داد، که گرچه تحقیق جامع و کاملی در رابطه با موضوع تحقیق انجام نگرفته است اما تحقیقاتی که بهصورت کلی به موضوع پرداختهاند یا به جزیی از اجزای موضوع اشاره داشتهاند موجودند، که به بعضی از آنها اشاره میشود:
- 1 دشتی، محمد، » ترجمه نهج البلاغه «، این نسخه از نهجالبلاغه به نسخه »المعجم المفهرس دشتی « نیز معروف است که حاوی جدیدترین اطلاعات علمی و تخصصی و فوق تخصصی است و توانسته هر چه واقعیتر و بهتر و بهروزتر گفتار مولای متقیان را تبیین کند.
- 2 فلسفی، محمد تقی، » جوان از نظر عقل و احساسات«، تهران، هیئت نشر معارف اسلامی،1366، این کتاب در دو جلد حاوی 30 سخنرانی خطیب نامی و دانشمند معاصر مرحوم محمد تقی فلسفی است که در آن ارزش جوانی، احساسات، عواطف و تمایلات جوانان و شکلگیری شخصیت آنان را به صورتی شیوا و قابل فهم برای همه آحاد جامعه از دیدگاه قرآن و معصومین و دانشمندان معاصر بررسی کرده است.
- 3 زهادت، عبدالمجید،» تعلیم و تربیت در نهج البلاغه «، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم،1380، نوبت دوم. این اثر در دو بخش با عناوین، تعلیم و تربیت در 245 صفحه تألیف گردیده است.
- 4 مطهری، استاد مرتضی، »سیری در نهج البلاغه« ، تهران، چاپ سپهر، نوبت دوم، 1354
- 5 عطاری، علیرضا، »بررسی تحلیلی اهداف تعلیم و تربیت از دیدگاه امیر المومنین - ع - ، اراک پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی،1374
: - 6 تابع الحجت، جاسم، »تربیت اجتماعی در نهج البلاغه«، اهواز، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران، دانشکده روان-شناسی،1378 - 7 دلشاد تهرانی، مصطفی، »موانع و مقتضیات نهج البلاغه«، تهران، انتشارات دریا، چاپ اول، پائیز،1379
بیان مسئله
مسئله تربیت یکی از بنیادیترین مباحث علوم انسانی است، که با بیشتر رشتههای علمی ارتباط تنگاتنگ دارد و در اخلاق و سازندگی، خودسازی و جامعهسازی، گامی به عنوان پایههای اساسی و زمانی به عنوان نتیجه و رهاورد مباحث ارزشمند انسانی مورد ارزیابی قرار میگیرد. بدیهی است که سعادت فرد و جامعه، ترقی و تکامل انسان در زمینههای مختلف زندگی خود به مسئله تربیت مربوط میشود و بهطوری که سامانها و نابهسامانها، صلاحها و فسادها، سعادتها و شقاوتها همگی به تربیت وابستگی دارند.
بر این اساس مسائل تربیتی جوانان از جمله مسائلی است که در تمامی جوامع بشری، ذهن دانشمندان و صاحب نظران تعلیم و تربیت را به خود معطوف داشته است. و از دیر باز تا کنون در جوامع و محافل علمی و در کتب و تألیفات تربیتی آنرا از زوایای مختلفی مورد بررسی و ارزیابی قرار داده اند، و از دیدگاه امیرالمومنین - ع - نیز به طور پراکنده در این زمینه سخن به میان رفته است. ولی با توجه به آنچه در پیشینه تحقیق گذشت تا کنون پیرامون موضوع تحقیق، پژوهش جامع و کاملی به طور اختصاصی صورت نگرفته است.
اهداف تحقیق
در این مقاله هدف آن است که با مراجعه به کتاب شریف و گرانسنگ نهج البلاغه و کلام حضرت علی - ع - در دیگر کتب درجه اول اهل تشیع و تسنن دیدگاههای آن حضرت را در خصوص شاخصترین و مهمترین عوامل موثر بر تربیت فردی و اجتماعی جوانان که مناسبترین دوران تربیتپذیری و تشکیل شخصیت انسان است، استخراج و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم و در آخر بحث به ارتباط و تأثیر متقابل دو قطب اساسی تربیت یعنی تربیت فردی و اجتماعی بپردازیم. تا جوانان با به کارگیری عوامل موثر بر تربیت و توجه دائم به هدف غایی تربیت که همانا خلقت انسان میباشد، و آن چیزی جز قرب و رضای الهی نیست. در تربیت جوانان مهم آن است که جوان راه رسیدن به هدف نهایی را بداند و در آن راه قرار گیرد و گرنه استمرار در مسیر حقیقت کاری آسانتر است چرا که حرکت در این راه خود لذت آفرین و مشوق تلاش و سعی بیشتر جوانان خواهد شد.
تعریف واژهها و اصطلاحات تربیت: »واژه تربیت از ریشه - ربو - و باب تفعیل است. در این ریشه معنای زیادت و فزونی اخذ گردیده و در مشتقات مختلف آن میتوان این معنی را به نوعی بازیافتمثلاٌ. به تپه - ربوه - گفته می شود زیرا نسبت به سطح زمین برآورده است نفس زدن را - ربو - میگویند به سبب این که موجب برآمدن سینه است. بنابراین واژه تربیت با توجه به ریشه آن به معنی فراهم آوردن موجبات فزونی و پرورش است و از این رو به معنی
تغذیه طفل به کار میرود اما علاوه بر این تربیت به معنای تهذیب نفس نیز استعمال میشود، که به معنی زودون خصوصیات ناپسند اخلاقی است. گویا در این استعمال، نظر بر آن بوده است که تهذیب اخلاقی، مایع فزونی مقام و منزلت معنوی است و از این حیث میتوان تهذیب را تربیت دانست
میتوان آنچه را اصطلاحاٌ تربیت اسلامی گفته میشود چنین تعریف کرد »شناخت خدا به عنوان رب یگانه انسان و جهان و برگزیدن او به عنوان رب خویش و تن دادن به ربوبیت او تن زدن از ربوبیت غیر
استاد مطهری در تعریف تربیت میگوید: »تربیت عبارت است از پرورش دادن، یعنی استعدادهای درونی را که بالقوه در یک شیء موجود است به فعلیت درآوردن و پروردن. تربیت باید تابع و پیرو فطرت یعنی تابع و پیرو سرشت و طبیعت شیء باشد
راغب اصفهانی در تعریف تربیت می گویداّلرّب:»طلقیِ فِیهّالغُعَلَیکَالمالِوَ سَیدبرو وَالمِالمُربی وَ القَیم وَ المِنعم«
در لغت عرب کلمه رب اطلاق میشود بر مالک، سید، مربی و سرپرست و نعمت بخش.
»تربیت در اصطلاح هر مکتبی از دیدگاهی است که آن مکتب نسبت به انسان دارد یا قائم به هدف و غرضی است که مورد نظر آن مکتب میباشد و از دیدگاه اسلام و با توجه به هدفهای اسلامی تربیت عبارت است از: به فعلیت رساندن قوای انسان و استعدادهای او و ایجاد تعادل و هماهنگی در آنها در جهت رسیدن به کمال مطلوب او یعنی قرب خدا به عبارت دیگر تربیت متخلق شدن به اطلاق الهی و مودب شدن به آداب االله است
جوان: در بعد سیاسی- اجتماعی حیات شاید هیچ مرحلهای به اهمیت دوران جوانی نباشد که سنین آن را 26-18 ذکر کردهاند.
البته عدهای از روانشناسان پایان سن جوانی را 24 و عدهای آن را 28 دانستهاند ولی ما بر اساس اسناد و روایات و مذاق اسلامی آن، پایان جوانی را همان 26 سالگی می دانیم.
تربیت اجتماعی: »فراگردی است که افراد از طریق آن به یادگیری نقشها، قواعد و روابط و بهطور کلی فرهنگ جامعه خود میپردازند«
مقصود از تربیت اجتماعی: پرورش جنبههایی از شخصیت آدمی است که مربوط به زندگی او در میان جامعه است تا از این طریق به بهترین شکل حقوق و وظایف خود را نسبت به دیگر همنوعان و همکیشان و هم مسلکان خود شناسد و آگاهانه و با عشق برای عمل به مسئولیتها اقدام کند.
تربیت فردی: »بررسی ابعاد وجودی انسان تا او را به درجهای رسانیم که لایق مقام خلیفه الهی باشد و آنگونه گردد که در راه خدا تلاش کند
در واقع تربیت فردی عبارت است از به فعلیت رساندن تمام قوا و استعدادهای فطری و ذاتی فرد، در جهت هدف خلقت الهی.
فرهنگ: »مجموعهای از ارزشها، هنجارها و رفتارهاست که شیوه زندگی انسان را معین میکند و به کلیه فعالیتهای فردی و جمعی او اهمیت میدهد
عوامل موثر بر تربیت فردی:
الف - ایمان ب - یاد خدا ج - محبت د - آزادی س - تفکر و - تقویت اراده ه - مراقبه و محاسبه
عوامل موثر بر تربیت اجتماعی
الف - خانواده ب - دوستان و همسالان ج - ورزش د - کار
