بخشی از مقاله
چکیده
ابزار الفبا برای زبان حکم روان برای انسان را دارد. همانگونه که روان نژند، تن را نیز افسرده و پریشان میکند، الفبای ناسازگار نیز میتواند موجب پژمردگی وحتّا مرگ زبان گردد. روشنفکران، خط برگرفته از زبان بیگانه را با ضرورتهای زمانه ناسازگار میدانند میدانیم، نوشتار سنجیدهتر از گفتار است؛ در هنگام نوشتن امکان تفکر، سنجش و تجدید نظر وجو دارد، در حالی که در هنگام گفتن هیچ یک از این امکانات وجود ندارد.
در نتیجه نوشتار، محکمتر، زیباتر و درست تر از گفتار جلوه میکند. چون، رکن پیشرفت هر زبانی خط است، برای اینکه زبان فارسی نیز- آن چنان که شایسته این ملت فرهنگ دوست است - رشد کند، بایسته است برای اصلاح خط که با این الفبا خود موجب گریز سواد جویان داخلی و زبان جویان خارجی می شود گام عملی و اساسی برداشته شودکه در این مقاله پیشنهادی کاربردی ارائه شده است.
مقدمه
دستگاه خط یعن انتزاع خصوصیات ممیّز از نشانههای دیداری خطی و تنظیم آنها در یک شبکه پیکانی که در نمودار از ماده خطی به سوی دستگاه خطی می آید، نماینده رابطه بین نشانه های دیداری به عنوان ماده اولیه و دستگاه خط به عنوان شبکه خصوصیات ممیز است. پیکانی که از دستگاه صوتی به سوی دستگاه خطی می آید، نشان می دهد که دستگاه خطی کم و بیش نماینده دستگاه صوتی زبان است.
- باطنی، - 29: 1385 ابزار الفبا برای زبان حکم روان برای انسان را دارد. همان گو نه که روان نژند، تن را نیز افسرده و پریشان می کند، الفبای ناسازگار نیز میتواند موجب پژمردگی و حتّا مرگ زبان گردد. »از آن جایی که زبان یکی ازنهاد های بنیادی جامعه و از عنصرهای بسیار مهم در فرهنگ اجنماع است، ناگزیر هر وقت سخن از حفظ و تقویت و گسترش فرهنگ یک جامعه به میان میآید، بحث زبان نیز به عنوان یک عامل اساسی مطرح می گردد.
اکنون که گستردن و نیرومند کردن فرهنگ ایرانی یک بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است، باید زبان فارسی را نیز مورد بررسی عمیق قرار داد تا امکانات آن بهتر شناخته شود و از این امکانات در این نهضت فرهنگی هرچه بیشتر بهره برداری گردد. - «باطنی،. - 33 :1380 زبان و قوانین آن، نه ازلی است و نه ابدی، بلکه وضعی است، این » وضع «تحت شرایط زیستی، فرهنگ و اقتصاد اقلیمی خدمات مربوط به آن حاصل میشود - ذوالنور، . - 66 : 1373 انسان به جهت اجتماعی بودن نیاز به سهل نمودن راه تعامل اجتماعی دارد.
لذا فرهنگ و بالا خص زبان، همیشه در حال تطور صرفی، نحوی، معنایی، واجی و رسم الخطی بوده است - ذوالنور، - . - 66 : 137 3 خط به عنوان یک وسیله ثانوی برای نمایاندن زبان به وجود آمده است. - باطنی، - 76 : 1385اگر سیر تحول زبان فارسی را در نظر بگیریم و تغییراتی که در حرفهای الفبا پیش آمده است، به خوبی روشن می شود که تکیه بر حرفهای فارسی بر بالندگی فرهنگ ایرانی چه تأثیر شگرفی دارد.
به عنوان مثاله حرکتس َ ِ ُ و سه حرکت آ، او، ایی از زمان فارسی باستان - هخامنشیان - تاکنون ماندگار است که حتّا توانسته خود را با حرف الفبای سامی نیز وفق بدهد و معین است که همین حرکتها خود معنایی دارند و باعث تغییر در معنای کلمه می شوند وحتّا تغییر فرهنگ را هم نشان میدهد. اگر به معنی و حرکت واژه های فارسی اصیل توجه شود این سخن بیشتر عیان میگردد که اغلب واژههایی که با ضمه شروع می شود معنای ابهّت، قدرت و دلاوری میدهد.
مانندگُرز:، کوه، و ... بسیاری از واژههایی که با فتحه شروع میشود معنی ارزش و محبت و خلوص میدهد ماننددَهش،: تَوانا، توان، و ...، و انبوهی از واژه هایی که با کسره شروع می شود معنی ضعف، شکست می دهد مانند: شکست، سیاه، و ... ابوالحسن نجفی می گوید: بشر، چنانکه از زمان ارسطو گفتهاند، حیوانی مدنی بالطبع است، یعنی حیوانی است که به هیئت اجتماعی زیست می کند.
پس مدار زندگی بشر بر ارتباط قرار دارد. - نجفی، 1371 - 11: بنابراین راه سهولت این ارتباط را باید فراهم کرد که شاید بتوان گفت مهمترین آن خط الفبا است. امیّته و جایگاه این بحث در دنیای امروز و توجه ویژه به گسترش زبان فارسی پژوهندگان این مقاله را بر آن داشت تا به بررسی نظریات مختلف زبان شناسان پرداخته پیشنهادهایی در این باره ارائه دهند.
پیشینه
آثار ادبی و میراث فرهنگی جوامعی که خط دارنداز طریق نوشته در دسترس مردم قرار میگیرد و اهمیّت فرهنگی آن آثار به طور نا خودآگاه به ارزش خط و نوشته می افزاید. بدون تردید یکی از هدف های مهم گسترش زبان فارسی - گسترش در مفهوم کمی و کیفی - ، افزایش تسلط فارسی زبانان به زبانی است که بهکار میبرند: تسلط بیشتر، یعنی توانایی به کار بردن زبان در موقعیتهای اجتماعی پیچیدهتر و متنوع تر - باطنی، - 34 :1380 وقتی قومی الفبای خود را از قوم دیگر وام میگیردغالباَامکانات، این دستگاه خطی ، برای نقش جدیدش نامناسب است.
به این ترتیب نا گزیر به تدابیری متوسل میشوندمثلاَبرای، نمایش یک آوا از ترکیب دو حرف استفاده میشود - دوسوسور، - 47 :1378 کنکاش در پژوهش هایی که تاکنون در ادبیات صورت گرفته، هرچند به طور مستقیم به حروف الفبا مربوط نمیشود یا پژوهندگان این مقاله به آن دسترسی نداشتهاند اما کم و بیش در مقالهها و کتاب هایی چند میتوان نظر و پیشنهادهایی در این مورد یافت که به تعدادی از آنها اشاره میشود.
از جمله مقالههایی مثل، دلالت الفاظ بر معانی از دیدگاه اصولیان و زبانشناسان زمستان -92 بررسی ارتباط میان لفظ و معنا بر پایه شاخصهای آواشناختی " با نگاهی موردی به برخی شواهد قرآنی" بهار-92 قصه کلمات زیر سایه معنا -93کتاب زبان و تفکر،1373، با توجه به اینکه پژوهشی مستقل در باب حرف الفبا انجام نشده نگارندگان پژوهش بر آن شدند تا با ارائه پیشنهادهایی مبنی بر سلامت زبان فارسی به بحث و بررسی در این مورد بپردازند.
-1 زبان
زبان یا در نشانههای صوتی یا در نشانههای نوشتاری ظهور میکند. زبان اگر در نشانههای صوتی آشکار شود، زبان گفتاری و اگر در نشانه های نوشتاری - خطی - آشکار شود، زبان نوشتاری نامیده می شودعلاوه. بر اینها، البته زبان ِ اشارات و حرکات نیز وجود دارد، اما نه آن نشانههای صوتی واقعیت زبان است و نه این نشانه های خطی؛ بلکه زبان را طرح نظام وارده یا دستگاه ارتباطی پیچیده ای با ساختمان انتزاعی می توان فرض کرد که در گفتار و نوشتار تظاهر می کند و با نوعی رفتار اجتماعی همراه است؛ در نتیجه زبان، پدیده پیچیدهای است و از آن رو تعریف منطقی آن بسیار دشوار است. رفتار زبانی به صورت نوعی فعالیت عضوی از انسان صادر می شود.
2-خط فارسی
در دوران اسلامی، برای نوشتن زبان فارسی، الفبای عربی وام گرفته شده است که از نظر منشأ با خطوط ایرانی دوره میانه تفاوت چندانی ندارد؛ زیرا این خط نیز همچون خطوط ایرانی از زمره خطوط سامی محسوب میشود و عناصری که در تکامل خطوط سامی مؤثر بوده در خط عربی نیز به چشم میخورد. از سده سیزدهم هجری عدهای به فکر اصلاح و تغییر الفبا افتاده اند.
از جمله آنان میرزا فتحعلی آخوند زاده، میرزا ملکم خان، پرنس ارفع، سیّد محمد داعی الاسلام و سید احمد کسروی تبریزی را میتوان نام برد ابوالقاسمی، - 115 : 1378 میرزا فتحعلیخان آخوندزاده و روشنفکران دیگری از عصر تجددخواهی، خط برگرفته از عربی را با ضرورتهای زمانه ناسازگار می- دیدند و تلاشهایی در جهت تغییر خط و اختراع خطهای جدید به خرج دادند. میرزا فتحعلیخان برای معرفی الفبای اختراعیاش به استانبول رفت و با صدر اعظم عثمانی ملاقات کرد 1280 - ق - . نامه بلندبالایی هم همراه با یک نسخه از این الفبا به واسطه میرزا حسینخان سپه سالار که سفیر ایران در دربار عثمانی بود به تهران فرستاد.
میرزا ملکم خان با الفبای جدیدش چندین کتاب به چاپ رسانید و از جمله »گلستان« سعدی که در سال 1302 هجری قمری در لندن چاپ شد.عبدالرحیم طالبوف در »مسالک المحسنین« از قول راوی داستان می گوید: »سبب عمده و علت اصلی جهالت ملت اسلام الفبا یا ابجد مندرس ماست که بعد از پنجاه سال تعلیم، کلمات را بیقرینه و تصوّر معنی ماقبل و مابعد او نمی توانیم درست بخوانیم » - .»طالبوف« ، شرکت سهامی کتاب های جیبی، - .1347پس از آخوند زاده ،سعید نفیسی - م. - 1345 انجمنی ترتیب داد و مسئله تغییر الفبا را مدت ها موضوع بحث مطبوعات قرار داد.
- ابوالقاسمی، - 116 : 1378 .تلاش برای رفع نمودن »جمیع اشکالات« سبب شده است که اشکالات جزئی از نظرها دور بماند و اهتمام بلیغی در جهت حل کردن آنها صورت نگیرد. یکی از اشکالات عمده ای که در همه زبان های دنیا وجود دارد و آموزش زبان را برای نوآموزان دشوار می کند عدم تطابق »نوشتار« با »گفتار « است. هیچ خطی در دنیا وجود ندارد که صورت دقیقی از زبان گفتار و کاملاً منطبق بر زبان گفتار باشد.
- از خط زبانهای زنده دنیا که متکی اند به یک سابقه ادبی و فرهنگی حرف می زنیم، نه از خطهای اختراعی و من درآوردی! - روزنامه شرق، شماره 1043 به تاریخ 89/5/31، صفحه 20 - صفحه آخر - جعفر مدرس صادق طالبوف، در کتاب »مسالک المحسنین« در حالی که با دوستی مشغول صحبت بوده است می نویسد او گفت:شخص» مؤثّقی به من نقل کرد که شما در کتابی نوشتهاید یا در جایی گفتهاید، که ابجد ما را باید عوض کرد و تغییر داد.
حقیقت دارد یا بهتان است؟ گفتم این خیال عالی اگر اول از من سر میزد، بنده آن وقت از اشخاص تاریخی میشدم وشرف ذکر خیر اخلاف را تیول ابدی خود مینمودم ولی صد سال قبل از بنده گفته و نوشتهاند، بنده نیز هم گفته و هم نوشتهام. به عقیده من سبب عمده و علت اصلی جهالت ملت اسلام]ایران[ الفبا یا ابجد مندرس ماست که بعد از پنجاه سال تعلیم، کلمات را بیقرینه تصوّر معنی ماقبل و ما بعداو نمیتوانیم درست بخوانیم. فرمود از انصاف شما بعید است تا این درجه انکار بدیهی بکنید، قلم را گرفته یک کلمه »کرد«نوشتم،عرض کردم مرحمت فرموده این را بخوانید، گفت کُرد«» گفتم نیست. گفت »کرد « گفتم نیست. کِ»رد «گفتم نیست.گفت پسکَرَد«»است.
گفتم یقین یکی از این چهار است، بفرمایید که مقصود نویسنده کدام یک آن هاست؟ گفت بدیهی است که مقصود نویسنده را محل موضوع کلمه مشخص میکند. عرض کردم پس بنده انکار بدیهی نکردم، حضرت آقا اقرار بلیغ نمودند معلوم است زبان آلت ادای کلمات به مستمعین حاضر است - «طالبوف، - 101 :1347 در کتاب سوسوربه نام دروس زبان شناسی عام، هنگام بیان خصایص زبان به اوصاف دیگری هم اشاره رفته است بی آنکه خود او یا دیگران در تعریف زبان از آنها استفاده کرده باشند.
از جمله این اوصاف و شاید مهمترین آنها، این است که زبان بر خط جاریست بنابراین دارای یک بعد است - cours de liguistique generale با توجه به این پیشینه ، رکن پیشرفت هر زبانی خط است، برای اینکه زبان فارسی نیز- آن چنان که شایسته این ملت فرهنگ دوست است - رشد کند، بایسته است اصلاح خط -که با این الفبا خود موجب گریز سواد جویان داخلی و زبان جویان خارجی می شود - را فراهم کرد. دکتر باطنی نیز می گویند: ما اغلب خط را مهمتر از زبان می دانیم. این امر دلایلی دارد که می توان برخی از آنها را چنین بر شمرد:
الف - نوشته صورتی ثابت و چشمگیر دارد، در حالی که گفتار گذراست و - بدون استفاده از وسایل مکانیکی - پس از چند ثانیه نا پدید میشود.
ب - نوشتار سنجیدهتر از گفتار است؛ در هنگام نوشتن امکان تفکر، سنجش و تجدید نظر وجو دارد، در حالی که در هنگام گفتن هیچ یک از این امکانات وجود ندارد. در نتیجه نوشته محکمتر، زیباتر و درست تر از گفتار جلوه می کند.
ج - آثار ادبی و میراث فرهنگی جوامعی که خط دارنداز طریق نوشته دردسترس مردم قرار می گیرد و اهمیّت فرهنگی آن آثار به طور نا خودآگاه به ارزش خط و نوشته می افزاید.
