بخشی از مقاله
چکیده
حوادث بزرگ تاریخی می تواند به عنوان پشتوانه شعر قرار گیرند و شاعران از آن در ساخت تصاویر، مضامین و پروراندن معانی و آراستگی شعر بهره بگیرند. این فرآیند تدریجی است و از روایت مستقیم تاریخی آغاز میشود و به ساخت تصویر و مضمون و کارکردهاي تلمیحی میرسد. هدف این مقاله بررسی چگونگی انعکاس فتنه غز در ادب فارسی و نشان دادن سیر آن در شعر فارسی است. براي این منظور با روش توصیفی تحلیلی، اشعاري که به هر طریق به این موضوع اشاره داشتهاند، استخراج شده و برپایه سیر زمانی آنها، فرآیند تبدیل شدن موضوعی تاریخی به ابزاري براي تخیل شاعر در ساخت تصویر و مضمون، نشان داده شده است.
انعکاس این فتنه در شعر فارسی به طور کلی در دو دسته جاي می گیرد: بهرهگیري مستقیم و روایی و بهرهگیري ادبی و تصویري. این بررسی نشان میدهد شاعرانی که همزمان یا نزدیک به حادثه غز میزیستهاند با دیدگاهی انتقادي به روایت جلوههاي تلخ آن پرداختهاند. به مرور روایت مستقیم این حادثه متروك شده اما تلخی و زشتیهاي این حادثه در حافظه تاریخی-ادبی شاعران دورههاي بعد رسوب کرده است و این شاعران به اقتضاي رعایت جنبههاي بلاغی سخن، از این حادثه در نشان دادن حالات عاطفی، خیالپردازي یا پروراندن و عمیق ساختن معانی مورد نظر خود در موضوعات مدحی، غنایی و عرفانیبهره گرفتهاند.
-1مقدمه
هنرمندان و شاعران ناگزیرند براي عمیق ساختن بعد معنایی اثر خود از برخی دانشها و اطلاعات آگاه باشند و در موقعیتهاي مناسب از آنها بهره بگیرند. خلق شعر تنها برپایه احساسات و عواطف و نیروي فطري خیال نیست و ضروري است شاعر به صورت اکتسابی از موضوعات مختلفی آگاهی داشته باشد. از گذشته بین علوم مختلف و شعر رابطهاي دو سویه وجود داشته، یعنی هر یک از این دو فن در فن دیگر نیز به کار میرفته است.
نظامی عروضی می گوید: » اما شاعر باید ... در انواع علوم متنوع باشد و در اطراف رسوم مستطرف، زیرا چنانکه شعر در هر علمی بکار همی شود هر علمی در شعر بکار همی شود -
باید توجه داشت ورود به عرصه شعر در گذشته به سادگی و بدون آگاهی از دانشهاي گوناگون میسر نبوده است. از همین روي است که برخی شاعران مانند ناصر خسرو ، خیام و ...، علاوه بر شاعري، حکیم نیز بوده و در علوم زمانه مهارت داشتهاند.
اسطوره، حماسه و به خصوص تاریخ از مهمترین ابزار و مواد کار ادبیات است که شاعران و نویسندگان نیاز است، براي پروراندن معانی و جنبههاي بلاغی از آن آگاه باشند. همانگونه که: »اشعار حماسی همه جا و در هر زمان مدتها پس از حوادثی که از آنها سخن میگویند پدید میآید... زیرا در ایام وقوع حوادث پهلوانی آدمی تماشاگر و بییننده وقایعی است که در حقیقت و واقع با اعمال عادي بشري چندان متفاوت نیست اما به تدریج آن اعمال را به چشم نسل هاي آینده بزرگ می کند و چیزهایی بر آن افزوده میشود -
حوادث تاریخی نیز براي انعکاس در ادبیات مراحل مختلفی را پشت سر میگذارد که از بیان مستقیم آغاز و به بیان تلمیحی میانجامد.
برخی حوادث تاریخی چنان تاثیراتی در جامعه میگذارد که جزوي از حافظه تاریخی یک سرزمین قرار میگیرد و شاعران و هنرمندان آن جامعه نیز تا سالهاي متوالی بر اساس خلاقیت و دانش خود و درونی شدن و رسوب آن حادثه در ذهن آنها و قدرت خود در احضار و یادآوري آن به اقتضاي موقعیت سخن، علاوه بر تبیین و انتقال مقصود، به شعر پشتوانه میبخشند.
1-1 بیان مسئله
فتنه غز از تلخترین حوادثی است که ایران با آن مواجه بوده است که طی آن بسیاري از شهرها غارت و شمار زیادي از دانشمندان و فضلا و بزرگان به قتل رسیدند. مسئله اصلی این مقاله آن است که نشان دهد این فتنه چه بازتابی در ادبیات داشته است و روند انعکاس آن چگونه بوده است؟ از تبدیل این حادثه تاریخی تا رسیدن به پشتوانه شعري چه مراحلی طی شده است و شاعران براي پروراندن چه معانی و موضوعاتی به این فتنه تلمیح داشتهاند؟
-2-1پیشینه تحقیق
در زمینه انعکاس فتنه غز در شعر فارسی اشاراتی که گاه بسیار جزیی است، در برخی تحقیقات شده که البته بیشتر آنها محدود به یکی از قصاید انوري است. از جمله در مجله یادگار - - 64-61 :1324 در بخش»اشعار خوب« قصیده انوري در فتنه غز نقل شده و پیش از ذکر اصل شعر در دو بند اشاره مختصري به این حادثه شده است.
میرفطروس - - 1379 در مقاله »بر سمرقند اگر بگذري اي باد سحر« آنگونه که از عنوان مشخص است به بررسی همین قصیده انوري در مورد این فتنه پرداخته است.
در لغتنامه دهخدا ذیل »غز« بعد از توضیح این حادثه، چند بیت به عنوان شاهد و مثال آمده اما به اقتضاي موضوع و محدودیت کتاب، بررسی جامعی صورت نگرفته است. بنا به جستجویی که انجام شد پژوهشی مستقل که به مسئلههاي این تحقیق پاسخ دهد، یافت نشد. قبل از این بررسی ضروري است مختصري در مورد حادثه غز از منظر تاریخی مباحثی ذکر شود.
