بخشی از مقاله
چکیده :
هدف از نگارش مقاله حاضر معرفی آن بخش از فرهنگ جهادی است که در عرصه " فیلم مستند جنگی" حضور داشته است. جهاد سازندگی در دو عرصه فعالیت داشت، یکی حضور در جنگ بعنوان نیروی مهندسی رزمی و پشتیبانی جنگ و دیگری ساخت فیلم مستند جنگی که معروفترین آن "روایت فتح" است. گروه تلویزیونی جهاد پرکارترین واحد در عرصه ساخت فیلم مستند جنگی است.
جهاد سازندگی به عنوان یک نیروی خودجوش و انقلابی در دوران پس از انقلاب اسلامی، به اقتضا و نیاز، به دور از هر نوع بروکراسی توانست به شکلی موثر در برخی عرصه ها حاضر شود که حاصل آن سهم و جایگاهی است که در عرصه فیلم مستند دارد. در این مقاله ما ابتدا اهمیت و جایگاه فیلم مستند و مستند جنگی و ضرورت پرداختن به آن را معرفی کرده ایم.
سپس فیلم های ساخته شده توسط جهاد را به اختصار معرفی کرده و در آخر با استناد به آمار نشان داده شده است که جهاد سازندگی بیشترین فیلم را در عرصه مستند جنگی در طی سالهای 66 1359 ه. ش. تهیه و ساخته است. نتیجه نهایی آنکه اگر فعالیت های جهاد به همراه سید مرتضی آوینی نبود شاید بخش عمده ای از روایت های واقعیت جنگ برای نسل حاضر به یادگار نمی ماند.
مقدمه
یکی از نقاط درخشان تاریخ فیلم مستند سینمای جنگی ایران، حضور " گروه تلویزیونی جهاد " در عرصه فیلم سازی بوده است. از خلال این حضور است که ما با بخشی از " فرهنگ جهادی " آشنا می شویم. تأثیر گروه تلویزیونی جهاد، بویژه همکاری هنرمند ممتاز عرصه مستند جنگ، شهید سید مرتضی آوینی با این گروه موجب شده است تا آثار این مجموعه ی مستند بویژه مجموعه روایت فتح، برجستگی خاصی داشته باشد.
تا آنجا که هر نگارنده ای به فیلم های مستند جنگی پرداخته، بخش مهمی از اثر خود را به گروه تلویزیونی جهاد اختصاص داده است. مقاله حاضر سعی دارد تا به معرفی فیلم های مستند جنگی بپردازد که در آن جهاد نقش اساسی داشته است. به این رتیب سؤالات اصلی مقاله دو سؤال کاملاً مجزا و متفاوت است که عبارتند از :
1 جهاد چه نقشی در ساخت و تولید فیلم های مستند جنگی داشته است؟
2 فعالیت های جهاد سازندگی در امر مهندسی رزمی جبهه ها بصورت مستند در کدام فیلم ها انعکاس یافته است؟
در مقام پاسخگویی به سؤالات فوق ما ابتدا فیلم هایی را معرفی خواهیم کرد که جهاد سازندگی اقدام به تهیه کنندگی و ساخت آنها نموده است. ممکن است درمحتوای فیلم ها به فعالیت های جهادسازندگی در جبهه های جنگ بپردازد و یا سایر نیروها را به تصویر کشیده باشد. در پاسخ به سؤال دوم به فیلمهایی اشاره خواهیم کرد که واحد تلویزیونی جهاد و سایر نهادهای سازنده فیلم به زحمات نیروهای جهادی، بویژه مهندسی رزمی پرداخته اند. به عبارتی محتوای فیلم مربوط به جهاد سازندگی است.جهت اطلاع خوانندگان جوان مقاله، یادآور می شویم که وزارت جهاد کشاورزی از دو ساختار قدیم ترکیب یافته است.
یکی "وزارت کشاورزی" است که از سالهای قبل از انقلاب اسلامی باقی مانده بود و بخش دیگر آن "جهاد سازندگی" است که در ابتدای انقلاب جهت یاری رسانی و کمک به روستائیان و محرومان بعنوان یک نهاد انقلابی تاسیس گردید. سپس تبدیل به "وزارت جهاد سازندگی" شده و بعدها با ترکیب دو وزارت خانه ی " کشاورزی" و " جهادسازندگی" نهاد جدیدی با عنوان "وزارت جهاد کشاورزی" ایجاد گردید.جهاد سازندگی به عنوان یک نهاد انقلابی نقشی مهم و تأثیرگذار در جنگ داشته و در امر ساختن سنگر برای رزمندگان، انجام کارهای مهندسی رزمی و کمک رسانی به جبهه های جنگ مشارکت داشته است.
بدین ترتیب جهاد سازندگی هم در عرصه تولید آثار مستند جنگی و هم در عرصه کارزار با دشمنان در طی جنگ نقش کلیدی و مهمی داشته است. به این ترتیب پاسخ سؤال اول معرفی آثار مستند واحد تلویزیونی جهاد است و پاسخ سؤال دوم فعالیت مهندسی رزمی جهاد سازندگی را در فیلم نشان می دهد. لازم به یادآوری است که در حد یک مقاله نمی توان فیلم ها را به شکل کامل و با تمامی جزئیات معرفی کرد. لذا صرفاً به اختصار جهت آگاهی پژوهشگران خلاصه اطلاعات فیلم ها ذکر خواهد شد.
اهمیت فیلم ها و آثار مستند
فیلم های مستند نوعی فیلم غیر داستانی است که معمولاً در محل فیلم برداری می شوند. از اشخاص واقعی و غیر بازیگر استفاده کنند، و با تمرکز درون مایه ای برروی موضوعات اجتماعی، علمی، تاریخی و یا محیطی مضمون خاصی را دنبال می کند. یک فیلم مستند از طریق تدوین مواد فیلم برداری می کنند، واقعیت فیزیکی ضبط شده توسط دوربین را به تماشاگر انتقال می دهد.
- یوجین بیور، . - 91 :1369 گریرسن یکی از نظریه پردازان فیلم مستند در دهه 1920 انگلستان معتقد بود که فیلم مستند باید ابزاری برای اطلاع رسانی، آموزش و تبلیغ و تهییج، و نیز پرداخت خلاقانه واقعیت باشد. اما به باور برخی دیگر استفاده ابزاری از سینمای مستند باعث کاهش زیبایی شناختی آن می شود. - هیوارد، - 292 :1381 از دیدگاه متخصصان روش تحقیق و متدلوژیست ها، آثار مستند یکی از مهم ترین آثار مطالعه پدیده های اجتماعی ست."جنگ، بعنوان یک پدیده اجتماعی بسیار پیچیده، یکی از موضوعات مورد مطالعه جامعه شناسان و سایر عالمان اجتماعی است.
فیلم های مستند بهترین و نزدیکترین پدیده به موضوع مورد نظر یعنی جنگ هستند، اما باز هم این نگاه فیلم بردار و مستند ساز است که آنچه توانسته فیلم برداری کرده است. به عبارتی دوربین مستند ساز تنها می تواند آن محدوده از ویرانی و رنج را نشان دهد که دایره و نقطه دید یک مستند ساز اجازه می دهد. به هرحال یکی از شیوه هایی است که نسل پس از جنگ می تواند از نزدیک با جنگ آشنا شود. - معدنی، - 168 : 1386 واقعیت آن است که نه تنها در حوزه جنگ، بلکه درباره همه مسائل اجتماعی و علمی، فیلم مستند با همه ابهاماتی که ممکن است به همراه داشته باشد، باز از اعتبار خاصی برخوردار است.
به باور یک فیلم ساز، یک فیلم مستند ضعیف درباره ورود به کره ماه بسیار باورپذیرتر از یک فیلم سینمایی خوش ساخت در همین زمینه است." فیلم مستند خش دار با صدای بد و قطع و وصل تصاویر و صدای رسیدن یک آدم واقعی به کره ماه هزار بار به نسخه ساخته شده تمیز و اسکوپ و 70 میلی متری و صدای استریو فونیک چنین قصه ای ارجحیت دارد.
حقیقتی وجود دارد که به مراتب باور پذیرتر و درست تر و زیباتر از واقعیتی است که ساخته و پرداخته شود." - کیارستمی، - 1387:103 لزومی ندارد که اثر مستند، یک فیلم کامل باشد. گاهی یک نما، یک اسلاید از فیلم و یا عکس مستند تأثیرش به مراتب بیشتر از یک اثر خوش ساخت سینمایی است. عباس کیارستمی در این مورد می گوید: " من یک نمای واقعی از جنگ را به ده ها فیلم جنگی ترجیح می دهم.
بسیج اصفهان کتابی را که چاپ کرده اند برای من فرستاده اند، از عکس هایی از بچه های 15 14 ساله بسیجی در جنگ، عکس ها تکان دهنده اند. هرکدام از عکس ها تأثیری به مراتب بیش از ده ها فیلم جنگی ساخته شده در ایران دارند. ده ها نمای ساخته شده، تأثیری به اندازه عکسی که پسربچه ای تنها در میان کیسه های شن در سنگری در جنوب را نشان می دهد ندارند." - همان - . این تحلیل و برداشت را شخصی ارائه می دهد که خود استاد مسلم سینماست. کیارستمی کسی است که همه زیر و بم سینما، فیلم و عکس و تصویر را می شناسد. کیارستمی در ادامه توصیف خود از یک عکس واقعی از جنگ می گوید :" بچه ها دارند به دوربین، به تو، به مخاطب، به جهان نگاه می کنند.
با حالتی خیره، با صورتی پر از وهم و غربت و تنهایی و البته مصمم. هرکدام از عکس ها صد برابر یک فیلم جنگی کار می کند." - همان - . به همین دلیل است که فیلم های مستند جنگی یکی از اسناد مهم و ارزشمند برای دیدن گوشه های واقعی جنگ است. ضرورت طرح موضوع: آگاهی و اطلاع از کمیت و کیفیت فیلم های مستند جنگی می تواند برای جوانانی که به عرصه هنر و فیلم و داستان وارد می شوند مفید باشد. از سوی دیگر، محققان می توانند برای تحلیل فیلم های مستند داده های اولیه را داشته باشند.
ساخت فیلم مستند کار دشواری است، بویژه اگر این مستند جنگی باشد. این درحالی است که درباره این نوع فیلم منابع مکتوب بسیار کم است. لذا پرداختن به این مسئله ولو درحد یک مقاله از ضروریات است. جامعه آماری پژوهش: جامعه آماری پژوهش کلیه فیلم های مستندی است که در طی جنگ ایران و عراق 1367 - - 1359 توسط جهاد سازندگی، و یا درباره فعالیت های جهاد در جبهه ها ساخته شده است.
انواع فیلم های مستند جنگی و تهیه کنندگان آن :
درجریان جنگ ایران و عراق - 1367 1359 ه. ش. - انواع فیلم های مستند تهیه شده است. مستند جنگی را می توان به مستند خبری، مستند گزارشی، مستند گردآوری، مستند بازسازی شده، مستند داستانی، مستند تصویرسازی شده و مستند تبلیغی تقسیم نمود. اکثر فیلم هایی که سید مرتضی آوینی به کمک گروه تلویزیونی جهاد ساخته است از نوع تبلیغی است.
همچنین می توان گفت اکثر فیلم های مستند جنگی ویژگی تبلیغی دارند. دو نهاد عمده در ساخت فیلم های تبلیغی بصورت فعال شرکت داشته اند: یکی گروه تلویزیونی جهاد و دیگری ستاد تبلیغات جنگ. سید مرتضی آوینی درباره نوع تبلیغات مورد استفاده در فیلم های این واحد گفته است: "ما برای تبلیغات - به معنای حقیقی آن - فیلم می سازیم ... قصد ما از تبلیغ همان وظیفه ای است که به عهده انبیا و اولیای خدا قرار داده شده است ... تبلیغات مکتبی، برآگاهی مخاطب و اختیار انسانی او مبتنی است .... " - آقابابایی، . - 72 : 1383 فیلم های ساخته شده توسط واحد تلویزیونی جهاد سازندگی پیام تبلیغی خود را عموماً به دو روش مستقیم و غیر مستقیم به تماشاگران و مخاطبان خود منتقل می کنند.
در روش مستقیم پیام مورد نظر بصورت صریح و آشکار و در زمان نسبتاً کوتاهی به مخاطب منتقل می گردد. اما در روش غیر مستقیم، پیام مورد نظر بطور ضمنی و پنهان و درزماننسبتاً طولانی به مخاطب منتقل می گردد. نمونه فیلم تبلیغی مستقیم مثلاً مصاحبه با رزمندگاندر جبهه و یا با مردم در پشت جبهه است. و نمونه غیر مستقیم مثلاً مصاحبه با خانواده شهید درباره خصوصیات اخلاقی و شخصی شهیدان جنگ است.
البته لازم به یادآوری است که در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، علاوه بر گروه تلویزیونی جهاد سازندگی و ستاد تبلیغات جنگ، نهادها و مراکز گوناگون دیگری نیز در ساخت و تولید فیلم مستند جنگی فعالیت داشتد. برخی از مراکز عبارتند از : واحد خبر، واحد جنگ صدا و سیما، واحد تلویزیونی ارتش، واحد تلویزیونی سپاه پاسداران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اداره کل تولید و عکس مرکز گسترش سینمای تجربی و نیمه حرفه ای، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
فعالیت های واحد تلویزیونی جهاد
با پیروزی انقلاب اسلامی و نیاز شدید جامعه به اموری چون سازندگی ویرانه های به جا مانده از رژیم پهلوی، امام پیشنهادی مبنی بر تشکیل ارگانی برای انجام این امور دادند، که جهاد سازندگی تشکیل شد. در سال 1358 در تلویزیون از طرف مدیر عامل وقت قطب زاده شخصی به نام مهندس سمیعی با کمک افراد دیگری از تلویزیون، کار در زمینه جهاد سازندگی و امور تبلیغی در این مورد را شروع کردند و تا مدتی فعالیت این واحد محدود به کشت، برداشت و امور کشاورزی می شد. سپس کارهای دیگری به آن اضافه شد: آمدن برق در روستاها، چاه های آب، حمام، مدرسه و غیره .
