بخشی از مقاله
چکیده
یکی از مهم ترین دستآوردهای انقلاب اسلامی ظهور شماری نهاد مردمی بود . از آنجایی که این نهادها از میان توده های مردم و به ویژه افراد محروم و یا حداقل همدرد با محرومین برخاسته بودند ، خدمات و فعالیت هایشان بر دل مخاطبان خود می نشست. اگرچه کارکردهای نهادهای نوظهور پس از انقلاب و از جمله جهاد سازندگی با نقد اساسی دخالت در امور و وظایف سایر سازمان ها که ریشه در نظام دیوان سالاری گسترده و سازمان یافته داشتند ، مواجه بود، اما گستردگی مزایا و مواهب مترتب بر عملکرد این نهادها به حدی بود که آنها را به صورتی کارآمدتر معرفی می کرد. یکی از این نهادها جهاد سازندگی بود که محرومیت زدایی از چهره مناطق فقیر جامعه که عمدتاً روستایی بودند را وجهه همت کارکنان خود قرار داد .
برخورداری از خصایصی همچون توجه بیشتر به کار ؛ غالب بودن اخلاص در فعالیتها و به تبع آن بر دل نشستن اقدامات صورت گرفته ؛ عدم چشم داشت به مواهب مادی و دنیایی و در مقابل تلقی از اجز اخروی به عنوان پاداش خدمات صورت گرفته ؛ و حضور دامنه دار و گسترده در میدان کارزار موجب گردید که نتایج قابل توجهی بر خلق این نهاد مترتب گردد .
ازدیگرسو ،گذر زمان الزام های متعددی را به تدریج پیش روی جهاد سازندگی و کارکنان آن قرار داد. تبدیل شدن به وزارت خانه ؛ مرزبندی دقیق وظایف با وزارت کشاورزی سابق و درخاتمه ادغام با وزارت کشاورزی و ایجاد وزارت جهاد کشاورزی از مهم ترین تحولات سازمانی است که نهاد جهاد سازندگی تجربه نموده است.
دگرگونی های مورداشاره به صورتی ناخودآگاه تغییرات دیگری را در پی داشته است که بعضاً با روح اولیه حاکم بر تشکیل این نهاد فاصله دارد . در این مقاله سعی شده است که در قالب یک مطالعه اسنادی مهم ترین صفات و خصایص تشکیل دهنده فلسفه جهاد سازندگی شناسایی و بر تقویت آنها در مقطع کنونی به عنوان فرهنگ جهادی و وسیله ای برای ارتقای سطح عملکرد وزارت جهاد سازندگی تأکید گردد .
مقدمه
به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی تغییرات و تحولات گسترده ای در عرصه های گوناگون کشور رخ داد . از جمله مهم ترین این دگرگونی ها شکل گیری نهادهایی در مملکت بود که ریشه در اصیل ترین ارزش های انقلاب داشت . در میان این نهادها یگانه موردی که در عنوان آن واژه جهاد به چشم می خورد جهاد سازندگی بود.به نظر می رسد که برگزیدن عبارت جهاد سازندگی به منظور مقابله با کوتاهی صورت گرفته نسبت به عمران و آبادانی کشور در طی سال های متمادی و به معنای اهتمامی جدی و خداپسندانه برای سازندگی ایران و پس از مدت کوتاهی سایر ممالک رهیده از چنگال استعمار بوده باشد .
این خیزش همگانی برای ساختن کشور موجب گردید که شماری از مخلص ترین مردم ایران که در میان ایشان افراد تحصیل کرده با تخصص های مختلف هم کم نبودند به تدریج ساختار و شالوده نیروی انسانی جهاد سازندگی را در زمینه های مختلف از روستا و کشاورزی گرفته تا جبهه و جنگ تشکیل دهند . حضور این جمع متخصص و علاقه مند که در میان آنها کمترین تعلقات تشکیلاتی را می توان مشاهده کرد
همراه با آموزه های دینی و مذهبی قوی که ریشه در ارزش های انقلاب داشت شکل گیری تدریجی فرهنگی را به همراه داشت که این روزها با عنوان فرهنگ جهادی از آن نام برده می شود . بی تردید بخش قابل توجهی از موفقیت های جهاد سازندگی در نخستین سال های ایجاد آن متأثر از همین فرهنگ جهادی است . توفیق های به دست آمده در این خصوص تا به آنجا است که امروزه شهرداری تهران برای هرگونه اقدام فوری و فوتی خود برای رفاه حال شهروندان تهرانی از عبارت طرح جهادی بهره می برد و این خود بهترین سند و شاهد برای اثرگذاری فرهنگ جهادی و خاطرات خوب مردم از آن است .
به دنبال این سال های اولیه و توفیق های حاصل از آن پاره ای ضرورت ها ایجاب می کرد که جهاد سازندگی با تشکل یافتن در قالب یک وزارت خانه جداگانه و با برخورداری از پشتوانه تشکیلاتی محکم تر و مواهب مترتب بر آن به حیات خود ادامه دهد . پس از این قابل انتظار بود که همچون هر دستگاه دولتی دیگری در ایران همواره دستخوش دگرگونی های تشکیلاتی باشد و این گونه هم بود و تغییراتی نظیر ایجاد معاونت های جدید و یا تغییر عنوان یک معاونت و به تبع آن تجدید در شرح وظایف سازمانی را کارکنان جهاد سازندگی تجربه کردند . وجود وزارت کشاورزی و عمران روستایی و تلاش برای مرزبندی دقیق وظایف با آن هم به تحولات سازمانی جهاد سازندگی دامن زد و سرانجام ایجاد وزارت جهاد کشاورزی را باید نقطه اوج انقلاب سازمانی و تشکیلاتی این دگرگونی ها قلمداد کنیم . امری که پس از گذشت نزدیک به یک دهه از انجام آن هنوز به صورت کامل محقق نشده است .
در این شرایط به نظر می رسدکه مدد گرفتن از عناصر فرهنگ جهادی بتواندتاحدقابل ملاحظه ای به ترمیم کاستی ها و تعالی سازمانی برای نیل به اهداف مربوطه کمک نماید. بر همین اساس، این نوشتار با هدف بازشناسی عناصر فرهنگ جهادی از طریق بررسی سوابق مربوط به فعالیت ها و عملکرد جهاد سازندگی به ویژه در نخستین سال های آغاز به کار آن تهیه شده است .
روش تحقیق
تهیه و تنظیم این مقاله در قالب مطالعه اسنادی صورت گرفته است . به عبارت دقیق تر متون و گزارش فعالیت های جهاد سازندگی به ویژه در نخستین سال های شکل گیری این نهاد در کشور به منزله مرجعی برای شناسایی عناصر فرهنگ ناب جهادی مورد توجه و بررسی قرار گرفته است . در مرحله بعدی تمرکز برآن دسته از عناصر این فرهنگ صورت گرفته که فقدان و یا کمبود آنها در مقطع فعلی از نگاه یک کارشناس شاغل در وزارت جهاد کشاورزی بارز بوده و این نقیصه به روند انجام بهینه امور خلل وارد ساخته است .
عناصر فرهنگ جهادی
همان گونه که در سطور بالا نیز مذکور افتاد، مواردی که در این مقاله مورد اشاره قرار گرفته اند ، تنها بخشی از عناصر اصیل فرهنگ جهادی هستند که نبود و یا کمبود آنها محسوس است . به عبارت دیگر ، شمار زیاد دیگری از این عناصر وجود دارند که در حال حاضر هم در مجموعه کارکردهای وزارت جهاد کشاورزی خود را نشان می دهند .
- 1 اهتمام به ساماندهی تشکیلاتی
یکی از برجسته ترین وجوه فرهنگ جهادی که نبود و یا کمبود آن در مقطع فعلی به بارزترین شکل ممکن احساس می شود را باید در اهتمام به ساماندهی سازمانی جستجو کرد . به عبارت دیگر ، شکل گیری جهاد سازندگی در خرداد 1358 و توسعه سریع آن در آن زمان ایجاب می کرد که به جهت نظم و نسق دادن به امور نظام تشکیلاتی جهاد در سطوح مختلف استانی و ستادی در اسرع وقت تهیه و به مورد اجرا گذاشته شود . این عزم جزم را به تکرار می توان در روند تحولات تشکیلاتی جهاد سازندگی مشاهده کرد . موارد زیر که به نوعی بیان کننده تحولات کلان جهاد سازندگی نیز است ، به وضوح هر چه تمام تر نشان دهنده اهتمام به کار گرفته شده در این زمینه است .
- به دنبال فرمان حضرت امام خمینی - ره - بنیانگذار انقلاب اسلامی مبنی بر تشکیل جهاد سازندگی در 26 - سلمانی لطف آبادی ، 1379، ص - 73 یا 27 خرداد سال 1358 - ایروانی ، 1377،ص - 184و دقیقاً پس از سه ماه در تاریخ 58/6/27 اساسنامه طرح جهاد سازندگی روستاها به تصویب شورای انقلاب می رسدو جهاد سازندگی به عنوان نهاد و در رأس آن شورای عالی جهاد سازندگی زایش می یابد - ایروانی ،1377، صص 185و . - 189به این ترتیب، نخستین همت در ساماندهی تشکیلاتی جهاد سازندگی به منصه ظهور می رسد.
- در تاریخ 62/9/8 لایحه تشکیل وزارت جهاد سازندگی در مجلس شورای اسلامی به تصویب می رسد
- در تاریخ 67/1/23 ساختار تشکیلاتی وزارت جهاد سازندگی دچار تغییرات اساسی می شود
- در تاریخ69/6/11 و با تصویب قانون تفکیک وظایف وزارت جهادسازندگی و سایر وزارت خانه ها بازهم ساختار سازمانی وزارت جهاد سازندگی مشمول تغییرات زیادی می گردد
- سرانجام در 71/12/27 آخرین تغییرات سازمانی در وزارت جهاد سازندگی رخ داده و این بار تغییرات اندکی در ساختار آن پدید می آید
موارد فوق که حاکی از نقاط عطف دگرگونی های تشکیلاتی نهاد جهادسازندگی اولیه و متعاقب آن وزارت جهاد سازندگی است علاوه بر این که نشان دهنده تغییرات مکرر سازمانی است که در مورد یک تشکیلات دولتی چندان هم غریب نیست ، واقعیت دیگری را نیز حکایت می کند و آن اهتمامی است که اولیای امور جهاد سازندگی به سامان دادن هر چه سریع تر به تشکیلات جدید داشته اند قطعاً. موفقیت در این زمینه به تمامی جهادگران و به ویژه به سطوح تصمیم گیر تعلق دارد . این عنصر مهم از فرهنگ جهادی زمانی بیشتر اهمیت می یابد که به وضعیت کنونی وزارت جهاد کشاورزی توجه کنیم .
قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی مشتمل بر 15 ماده و شش تبصره در ششم و دهم دی ماه سال 1379 به ترتیب از تصویب مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان گذشت . ماده 7 از قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی تصریح دارد که : "وزارت جهاد کشاورزی موظف است حداکثر ظرف 5 ماه پس از تصویب این قانون با رعایت سیاست های مربوط به جلوگیری از گسترش تشکیلات دولت و اصل صرفه جویی و استفاده بهینه از امکانات ، تشکیلات وزارت خانه را تهیه و پس از تأیید سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور به مرحله اجرا درآورد"
به فاصله چند روز پس از این تاریخ ، مصوبه فوق از سوی مجلس شورای اسلامی برای اجرا به دولت ابلاغ می شود . انتظاری که از متن صریح این ماده می رود آن است که حداکثر تا نیمه سال 1380 تشکیلات تفصیلی وزارت جهاد کشاورزی از سوی مدیران مربوطه در این وزارت خانه تهیه و پس از تصویب سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور به عنوان عالی ترین نهاد ناظر بر تشکیلات دولت عملیاتی شود . به نظر می رسد که حل مشکل فوق در گرو وجود روحیه جهادی سال های دهه 50 و 60 باشد . تا به دور از منافع شخصی ، این مصلحت ملی به سرانجام برسد.
- 2 توجه ویژه به فعالیت های ترویجی
یکی از ویژگی های برجسته فعالیت های جهاد سازندگی در نخستین سال های تشکیل این نهاد ، توجه جدی به امور آموزشی و ترویجی است . به عبارت دیگر، کارکنان جهاد سازندگی در سطوح میدانی و صحرایی در تعامل خود با روستائیان و کشاورزان همواره آموزش و ارشاد مخاطبان به گونه ای داوطلبانه را مورد توجه قرار می دادند . اینامور غالباً در مجموعه کارکردهای کمیته های فرهنگی مدیریت می شد و یا همان گونه که قابل انتظار است هسته اولیه فعالیتهای کمیته های فرهنگی جهادسازندگی را امور ترویجی تشکیل می داد.این مهم رابه زیباترین شکل ممکن می توان در خاطرات نخستین جهادگران مشاهده کرد .
