بخشی از مقاله
چکیده:
امیر علیشیر نوایی شاعر، دانشمند و وزیر سلطان حسین بایقرا بود. از وي آثار زیادي به زبان ترکی و فارسی به جاي مانده است. او »فانی« تخلّص میکرد. علیشیر در ساخت و پرداخت دیوان فارسی خود، دیوان حافظ و دیگر سرایندگان از جمله جامی و امیر خسرو را پیش چشم داشته و آمیزهاي از سبک و ساختار آنها را در کار خود آورده است.
در سطح زبانی کهنگراییهاي واژگانی و بهکاربردن واژگان کمکاربرد و نادر، ترکیبسازيهاي گوناگون، زیبا و در سطح بلاغی تصویرهاي تشبیهی و استعاري بسیار و باریک - که بیشتر به سبک حافظ است - و بهطورکلی آرایهپردازي از ویژگیهاي چشمگیر دیوان وي است. شعر علیشیر در سطح آوایی بهویژه داشتن ردیفهاي طولانی و بعضاً مشکل و بعضی مضمون سازيهاي زیبا به ویژگیهاي سبک هندي نزدیک شده است. مطالعه دیوان وي نشان میدهد که وي آمیزهاي از سبک خراسانی و سبک عراقی را در سرودههاي خویش به کار برده و نمایندة طرز فکر و تخیلی شده که بعدها به سبک هندي یا اصفهانی شهرت یافت.
درآمد
از میان حوزههاي ادبی دورة تیموري از همه مهمتر حوزهاي است که در دستگاه امارت سلطان حسین بایقرا در هرات تشکیل شد. در این حوزه عدهاي شاعر و نویسنده سبکهاي نوینی در کار خود ایجاد کردند که در دورة صفوي امتداد یافت. در حقیقت حوزة علمی و ادبی و هنري هرات در عهد سلطان حسین بایقرا منشأ تحول تازهاي در محیط فکري و معنوي ایران گردید که از اهمیت آن نباید غافل ماند.
شعر فارسی در قرن نهم و اوایل قرن ده بیشتر متمایل به سادگی و روانی بود و شعر سرایندگان این عهد بهویژه غزلسرایان در اثر پیروي از آثار قدما به سادگی میگرایید. تقلید از گویندگان پیشین، مهمترین ویژگی سرایندگان این دوره بود که به دو صورت در شعرشان جلوه کرده است: نخست تقلید از سبک و شیوة سخنگویی سرایندگان پیشین و دوم جوابگویی یا استقبال اشعار پیشینیان به همان وزن و قافیهاي که گفته شده بود. بیشتر دیوان شاعران و سرایندگان این عهد به تقلید از سعدي و حافظ و جامی و امیرخسرو و... بود.
با این وجود دستهاي از شعرا و سرایندگان اندك اندك سبک تازهاي در شعر فارسی گشودند که از آنان به قرن دهم انتقال یافت و باب تازهاي در شعر گشود. باري یکی از این سرایندگان امیرکبیر علیشیر نوایی 906 - 844 - یا 907 ق - شاعر و دانشمند و وزیر سلطان حسین بایقرا و یکی از پرکارترین سرایندگان و نویسندگان این عصر است. وي علاوه بر دیوان و خمسهاي به تقلید از نظامی به زبان ترکی، به فارسی نیز شعر میسرود و دیوان فارسیاش حدود 6 هزار بیت داشته که در آن فانی تخلّص میکرد. امیر بیشتر غزلیات خود را به استقبال و پیروي از حافظ و بعضی را نیز به صرافت طبع سروده که با عنوان »اختراع« در دیوان مشخّص کرده است.
اهداف و ضرورت پژوهش
هدف از این پژوهش بررسی ویژگیهاي سبکی یکی از شاعران نسبتاً توانا است که در پیدایش سبکی که بعدها به سبک هندي معروف شد، نقش اساسی داشته است. در دیوان وي نخستین رگهها و جرقّههاي شعر سبک هندي یا طرز تازه را میتوان مشاهده کرد. سؤال اصلی در این پژوهش این است که دیوان وي چه ویژگیهایی دارد و به چه سبکی است و علیشیر در تحولات سبکی و انتقال یک سبک به سبک دیگر چه نقشی را ایفا کرده است.
ویژگیهاي آوایی
-1 وزن - موسیقی بیرونی -
وزن غزلیات فانی که اکثر آنها به تقلید از حافظ است، بیشتر وزنهاي روان و جاافتاده است و از اوزان کمکاربرد و سنگین چندان بهره نگرفته است. وي نیز به مانند حافظ بحر رمل مثمن را با بسامد بالا به کار گرفته است.-2 قافیه و ردیف - موسیقی کناري - سرایندگان به خصوص - سبک هندي - براي نشان دادن قدرت طبع و قریحه از ردیفهاي دشوار استفاده میکنند.
