بخشی از مقاله
چکیده
خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازي - حدود726 تا 792ه. ق. - شاعر نامی قرن هشتم ایران و یکی از بزرگترین غزل سرایان شعر فارسی است که تا کنون تحقیقات گسترده اي پیرامون اشعارش انجام گرفته است. حافظ در استفاده کامل از بدیع و بیان و ایجاد روابط متعدد موسیقایی و معنایی بین کلمات پیشتاز است.
در این مقاله با استفاده از روش تحلیل آماري کاربرد بلاغی کلمه »چشم« در 190 بیت از اشعار، با هدف تعیین نقش این کلمه در زیبایی کلام شاعر بررسی شده است.بررسی نشان می دهد شاعر از کلمه چشم در ساخت ترکیبات وصفی و اضافی بهره بیشتري برده است و در بدیع لفظی به انواع جناس ، سجع و در بدیع معنوي به انواع ایهام از قبیل ایهام تناسب، ایهام تضاد، ایهام ترجمه، تبادر و استخدام توجه دارد و درعلم بیان، عمده توجه او به استعاره، تشبیه و سمبل است.
-1 مقدمه
دیوان حافظ پر خواننده ترین دیوان شعر فارسی است و این یعنی مقبولیت بی چون و چراي شاعر بین مردم که ذهن هر محققی را به خود مشغول کرده است. دلیل این همه محبوبیت چیست؟ شاید بتوان نوشت یکی از دلایل این محبوبیت کوشش شاعر در انتخاب و ترکیب بدیع واژه ها و هماهنگی اوزان و اصوات و به تعبیري ایجادموسیقی درونی، بیرونی و کناري شعر است.
حافظ با بهره گیري از امکانات زبان فارسی با هنرمندي زبانی منشور گونه ایجادکرده است؛ چنانکه می توان مدعی شد غزلیات وي به دلیل بافت خاص کلام و در بر داشتن ایهام و استفاده از دیگر امکانات زبانی، چون جام بلورینی است که هر ناظري سطوحی از آن را به رنگی خاص می بیند. این اعجاز میسر نبوده است مگر با تسلط کامل شاعر بر علوم بلاغی و صنایع بدیعی و بهره گیري هوشمندانه از این صنایع در ساختی متمایز از دیگران.
در مقاله حاضر نویسنده کوشیده است مهارت شاعر را براي ساخت ترکیبات تازه در ساختارهاي تشبیهی و اضافی به منظورهاي مختلف بررسی نماید و نشان دهد چگونه شاعر یک کلمه خاص را دستمایه قرار میدهد و با آن ترکیباتی زیبا وارزشمند درمعانی بلاغی متفاوت ازیکدیگرمی سازد.
-2 بیان مسأله
حافظ شاعري است که شاید رندي و هنرمندي او عامل مهمی براي تردید در حکم قطعی در مورد مبانی و مضامین اشعار او باشد . بویژه زمانی که با استفاده از ترفندهاي هنري مانند: تناقض و انواع گوناگون ایهام ... کلامی چند وجهی می آفریند . بنا براین پرسش این است که چه عامل یا عواملی باعث زیبایی و تأثیر کلام حافظ شده است؟ برجستگی کلام حافظ را باید در کجا جستجو کرد؟
فرضیه اي که در پاسخ به این سوالات به ذهن می رسد این است که علاوه بر معانی و مضامین شعر حافظ براي دریافت راز زیبایی کلام او باید به ساخت زبان و ساحت هاي گوناگون زبانی او در حوزه مسایل بیانی، بدیعی و نحوه گزینش واژگان شعر توجه شود. زیرا حافظ در همه ساحت هاي زبانی از قبیل واج شناسی، واژگان، صرف و نحو، معانی و بیان، بدیع و موسیقی از زبانی عالی و بی نظیر استفاده می کند، و ساخت ترکیب هاي زبانی ویژه با استفاده از واژگان ، دلیلی بر هنرمندي شاعر در حوزه استفاده از زبان است.
یکی از واژگانی که در شعر حافظ بسامد بالایی دارد و شاعر با استفاده از آن ترکیبات اضافی و وصفی زیبایی آفریده کلمه »چشم« است . حافظ از این کلمه و ترکیبات مختلف آن حتی در ساخت صور خیال مانند:
تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز بهره فراوانی برده است. بنابراین تأثیر ژرف این کلمه در ساختار و فرم شعر حافظ، که یکی از عوامل اصلی در ایجاد زبان و بیان هنرمندانه شاعر است؛ ضرورت بررسی و تحقیق در این مورد را دو چندان کرده است .
-3 پیشینه بحث
درباره حافظ و غزلیاتش تا کنون تحقیقات گسترده اي انجام گرفته است که تعدادي از کتب منتشر شده در » کتاب شناسی حافظ«، - نیکنام، - 1367؛ که آثار چاپ شده تا سال 1367 را در بردارد. »حافظ پژوهان و حافظ پژوهی« - رادفر، - 1368، »راهنماي موضوعی حافظ شناسی« - حسن لی، - 1388، نیز طی ده سال پژوهش تمام کتاب هایی را که در مورد حافظ نوشته شده است، را گردآوري و در مدخل هایی موضوعی عرضه نموده است. »مجموعه مقالات حافظ شناسی« - نیازي کرمانی، - 1369، »دفتر نسرین و گل - «حسن لی، - 1389، » حاصل اوقات «
- پورجوادي، - 1372، و » مجموعه مقالات نشر دانش« - پورجوادي، - 1370، نیز حاصل تحقیقات متنوع حافظ دوستان در حوزه مقالات علمی پژوهشیرا در اختیار دوستداران شاعر قرار می دهد. اما در نوشته هاي موجود تحقیق انتقادي مفصلی در باب بررسی صنایع بدیعی از جمله ؛ تأثیر کلمه»چشم« در ساخت ترکیبات در حوزه بلاغت انجام نگرفته است.
-4 کاربرد بلاغی کلمه ي چشم درشعر حافظ
حافظ علاوه بر استفاده وسیع از صنایع بدیع لفظی و معنوي در علم بیان توجه عمده به استفاده از استعاره و تشبیه و سمبل دارد چنانکه در اشعار بررسی شده با واژه چشم بیشتر ترکیبات وصفی یا اضافی با معانی تشبیهی یا استعاري را به شکل گسترده بکار برده است.
با توجه به اینکه یکی از زیباترین شیوه هاي بیان مقصود توصیف به وسیله تشبیه است و می توان گفت: حافظ نیز با عنایت به این موضوع چشم را موصوف بسیاري از صفاتی قرار داده که براي آن در کائنات شعر و غزل فارسی می توان تصور کرد. مانند ترکیبات:
چشم سیه - غزل هاي: 51، 55، 181، 193، 289، 322، 9، 4، - 127 چشم دل سیه - غزل، - 827 چشم جهان بین - غزل هاي 52، 82، - 89، چشم میگون - غزل - 57، چشم مست میگون - غزل - 54، چشم شوخ - غزل هاي 55، 171، - 97، چشم پاك - غزل، - 72، چشم جادو، جادوانه و جادوانه ي عابد فریب به ترتیب در - غزل هاي 95، 36، 215، - 225، چشم شهلا - غزل 92، - 118، چشم مخمور، پرخمار، خماري به ترتیب - غزل هاي 124، 394، - 15، چشم مست در - غزل هاي 124، 149، 215، 307، 338، 459، 443، - 267، چشم باده پیما - غزل - 153، چشم آلوده نظر - غزل - 264، چشم گهربار - غزل 178، - 213، چشم پرنیرنگ - غزل - 191، چشم دلفریب - غزل - 425، چشم گرم - غزل - 303، چشم بد در معنی چشم زخم - غزل هاي 284، 362، 373، 405، 422، - 459، چشم بیمار - غزل 287، 310، 332، - 354، چشم غم پرست - غزل - 294، چشم پرعتاب - غزل - 294، چشم تر دامن - غزل، - 335، چشم خونین - غزل - 389، چشم شیر گیر - غزل - 402، چشم خون فشان - غزل - 412، چشم نابینا - غزل - 474، و بسیاري از ترکیبات دیگر که با استفاده از این عضو مهم و تاثیرگذار بدن در غزلیات از آنها ساخته است و در حقیقت به توصیف معشوق و زیبائی هاي آن پرداخته است.
علاوه بر آن با ساختن ترکیبات اضافه در معناي مجازي و استعاري یا تشبیهات مقلوب ترکیباتی مانند: چشم حقارت - غزل - 407، چشم رضا - غزل - 450، چشم سرّ - غزل - 450، چشم بخت - غزل - 424، چشم آسایش - غزل - 470، چراغ چشم - غزل - 60، منظر چشم - غزل - 56، نور چشم - غزل - 64، تیر چشم - غزل هاي 106، - 137، ابلق چشم - غزل - 235، کاسه چشم - غزل - 288، سراچه چشم - غزل - 305، ناوك چشم - غزل - 308، در چشم - غزل - 330، فروغ چشم - غزل - 327، گلشن چشم - غزل - 339، روزن چشم، گوشه معین چشم، دامن چشم، گردن چشم، چراغ روشن چشم، ناوك دلدوز مردم افکن چشم - غزل - 339، سحر چشم - غزل هاي 365 و - 433، چشم محبان - غزل - 383، چشم نرگس - غزل - 395، چشم فلک - غزل - 444، گوشه چشم - غزل480 و - 490، دیده می شود که نشان دهنده مهارت شاعر در استفاده از ابزارهاي مختلف وصف و توصیف با استفاده از اغراق و مبالغه و غلو به منظور زیباسازي یا زشت نمایی است.
-5 استفاده از تشبیه درشعر حافظ برپایه کلمه ي چشم
»تشبیهات توصیفی در شعر بطور عام و در شعر حافظ بطور خاص گاهی براي ایجاد اغراق است و اغراق ممکن است بر اموري نظیر کثرت و مقدار زیاد، سرعت زیاد، رشد بسیار، وسعت زیاد، قدرت و شوکت فراوان و شدت و غیره دلالت نماید و گاهی نیزتشبیه به منظور تجسم و یا براي آفرینش زیبایی است
بررسی ترکیبات ساخته شده با واژه چشم در شعر حافظ نمایانگر اهداف ذکر شده در تشبیه می باشد .
مثال : براي نشان دادن شدت زیاد، چشم دل سیه، چشم مست میگون و چشم شوخ به ترتیب در ابیات:
دیدم و آن چشم سیه که تو داري // جانب هیچ آشنا نگاه ندارد
به یاد لعل تو و چشم مست میگونت // ز جام غم می لعلی که می خورم خون است
ز چشم شوخ تو جان کی توان برد // که دایم با کمان اندر کمین است
براي نشان دادن گستره فراوان ترکیب چشم باده پیما در ابیات:
من از رنگ صلاح آندم به خون دل بشستم دست // که چشم باده پیمایش صلا بر هوشیاران زد
