بخشی از مقاله
چکیده
بخشی از اعتبار یک متن ادبی در ادبیات کودك بسته به داشتن تکنیک هاي ادبی و ساختار دستوري مناسب است؛ به این معنا که کاربرد صحیح و حفظ تعادل میان دانش زبانی و دانش ادبی، ستون هاي اولیه ي نثر و شعر کودك و نوجوان را تشکیل می دهد و هر چه اثر مخلوق براي این گروه از این عناصر بهره مندتر باشد، ارزشمندتر می شود. با توجه به متنوع بودن مباحث دستور زبان فارسی، ملاك هاي متفاوتی در تعیین سطح ساختمان دستوري شعر کودك وجود دارد. مبحث کاربرد افعال، یکی از این موارد است که به شکل جزیی و کلی قابل طرح و بحث است.
از آن جا که فعل »شدن« کاربردهاي گوناگونی در ساخت زبان فارسی دارد و به دایره ي شعر کودك به شکل وسیع راه یافته است و با توجه به این که اغلب به بهانه ي ساده پنداشتن جملات کودکانه در متن، گمان می کنند »شدن« در اشعار کودك به عنوان فعل ربطی به کار می رود، تلاش کردیم با بررسی جزیی این ساخت دستوري، جایگاه و بسامد کاربرد آن را در میان اشعار خردسال و کودك معین سازیم. در این میان پنج کاربرد براي فعل »شدن« تعریف شده است که از این مجموع، کاربرد فعل ربطی، ساخت مجهولی و همکرد فعل مرکب به ترتیب پر بسامدترین کاربردهاي »شدن« در اشعار کودکان و خردسالان است.
-1 مقدمه
ادبیات کودك دستاورد کشف مفهوم کودکی در جهان مدرن است و پدیده اي نوشتاري یا گفتاري است که می تواند با چشاندن طعم احساس و عاطفه به کمک الفاظ جذاب، پاسخگوي نیازهاي کودکان باشد. در این میان زبان، نخستین پل ارتباطی ادبیات کودك با کودك است. زبان از منظر ساختار در درجهي نخست مجموعهاي از کلمات و ترکیبات و نشانههاست که بر پایهي قواعدي رایج و مأنوس در جملهها براي رساندن معانی مورد نظر گوینده یا نویسنده بهکار میرود .
واژهها در حقیقت مصالح زبانی براي برقراري ارتباط هستند و اگر میان مجموعهي آنها میانگینی انتخاب شود که همهي کودکان و نوجوانان یک گروه سنّی آنرا بفهمند و استفاده کنند، واژگان پایهي این گروه بهدست میآید« - نعمت زاده، :1379مقدمه - . در دنیایی که بازيهاي متنوع کامپیوتري، گسترده شدن حوزهي تعامل اجتماعی کودکان و بالا رفتن سطح آگاهی عمومی کودکان، کاربرد زبان را در سنین مختلف، لحظه به لحظه وسیعتر میسازد تعیین محدودهي زبان رسمی کودکان و ثبت تغییرات آن، هدفی عالی است که تواندمی به ادبیات کودك کمک کند.
آشناکردن کودك با ادبیات معیار و به نوعی زبان آموزي غیر مستقیم - کمپل، - 2003 می تواند یکی از اهداف تلویحی خالقان اثر در حیطه ي ادبیات کودك و نوجوان باشد. در این رابطه مککارتی در انتخاب واژگان دقت در دو معیار را تاکید می کند: یکی دامنه ي کاربردي واژه و دیگري قابلیت یادگیري آن است - مککارتی، . - 88-89 :1990 ساختمان شعر کودك تلفیقی از واژگان، ترکیبات و آهنگ است؛. با این ترتیب در ساختمان شعر کودك، ستون و چارچوب اصلی شعر زبان و شمول واژگان درخورو مناسب ذهن کودك است.
الیوت معتقد است زیبایی واژه در شعر نتیجه ي حسن انتخاب واژه و چینش ان ها در کنار یکدیگر است. بنابراین، واژه در شعرهم تنهایی قابل بررسی است و هم در ارتباط با واژگان دیگر. معیارهاي زبانی غالبا در دانش زبانی می گنجند و از بررسی کوچکترین واحدهاي زبانی که همان آواها هستند، شروع می شوند و به بزرگترین واحدهاي زبانی یعنی جمله ختم می شوند.
ترکیبات شعري ساخته شده از واژه ها و اجزاي متنوعی است. پرین معتقد است در شعر اجزا دست به دست هم می دهند تا مجموعه ي کامل ارائه دهند - پرین،. - 24 :1373 بنابراین در مجموع، انواع واژه هاي به کار رفته در شعرکودکان مهم است و دانستن اطلاعات در این زمینه کمک می کند تا بتوان محدوده ي استفاده از دایره ي واژگانی کودکان را تعیین کرد یا معیاري براي تمیز شعر مناسب فراهم آورد.
فعل » شدن« از افعال پرکاربرد در زبان فارسی است که نقش هاي متفاوتی را بر عهده دارد. تفکیک این نقش ها از یکدیگر با کمک معیارهاي صحیح دستوري، توانش استفاده ي بهینه از این واژه را براي خلاقان و محققان ایجاد می کندح در این پژوهش برآنیم نمودهاي »شدن« در اشعار کودکان را بازیابی کنیم. تاکید ما در نمونه برداري براشعارخردسالان وکودکان است.
-2 کاربردهاي »شدن« در اشعار کودك
عنصر فعلی »شدن« کاربردهاي متفاوتی در اشعار کودکان دارد. »شدن« در اشعار کودك گاه به صورت مستقل آمده و گاه با وند یا با اسم و صفت همراه شده است. به منظور بررسی دقیق تر، انواع کاربرد »شدن« را در ساختارهاي ربطی، کمکی، فعل اصلی، همکرد فعل مرکب، ساخت مجهولی و ساخت عددي بررسی کرده ایم.
