بخشی از مقاله
چکیده
بیشک برای کنترل و هدایت تحولات بنیادین جامعه، داشتن نظام اقتصادی مستقل و متناسب با فرهنگ، بینش و اعتقاد جامعه امری ضروری است و حکومت اسلامی باید دارای نظام مستقل و مشخص اقتصادی بر پایهی آموزههای والای دینی که سعادت هر دو جهان در گرو آن است، باشد و با تکیه بر آن خطمشیهای فرهنگی، سیاسی، نظامی، حقوقی و اجتماعی خود را ترسیم و به اجرا بگذارد. از دیگر سو تأمین معاش از وظایف هر فرد مسلمان است و تلاش در این راه از ریشههای اعتقادی او سرچشمه میگیرد که »مَن لامعاشَلَه لامعادَلَه« و از ارزشمندترین عبادتها نیز شمرده میشود.
کار، اشتغال و تولید دارای سه بعد فلسفی، جامعهشناختی و اقتصادی است. بعد فلسفی یا همان جهانبینی، زیربنای دیگر ابعاد است و توجّه به آن میتواند پایهگذار نظامی اقتصادی شود که همهی ابعاد اقتصادی و اجتماعی در آن نظام بر پایهی شریعت و دین استوار گردد. در این پژوهش با تأکید بر این بعد، مؤلّفههای اشتغال، تولید، اثرات کار و تولید بر فرد و جامعه و اخلاق کار از دیدگاه قرآن، سنّت پیامبر - ص - و ائمّهی معصومین - ع - بررسی میشود.
مقدمه
تولید، فعالیتی است که با به کارگیری و سازماندهی سلسله عوامل و نهادههایی همچون کار، سرمایه و منابع طبیعی به ایجاد کالا و خدمات میانجامد ، این محصولات تولید شده، اعم از کالا - محصولات فیزیکی - و خدمات - محصولات غیر فیزیکی - میباشد
مجموعه عناصری که باعث ایجاد کالا و خدمات میشود، به عوامل، منابع و نهادههای تولید، نامبردار است که منابع طبیعی، سرمایه، تکنولوژی، نیروی کار و مدیریت را دربر میگیرد. بنابراین، کار و مدیریت، دو تلاش جسمی و فکریِ بشری است که در فرایند تولید نقش دارد، و از آن به عنوان منابع انسانی یاد میشود
امروز، نظریهپردازان اقتصاد و توسعه، بر این باورند که از میان سرمایههای فیزیکی، تکنولوژی و انسانی، آنچه بیش از همه در مسیر تحولات تمدن بشری، مهم و موثر است،متغیّر کلان سرمایه انسانی و بهرهوری درست از آن میباشد و منابع انسانی، پایه اصلی ثروت ملتها را شکل میدهد
از سوی دیگر، عامل زیربنایی در تحولات صنعتی و اقتصادی، تغییر خصلت اخلاقی و فرهنگی و وجود تصورات عمومی درست، از مفاهیم اساسی توسعه، همچون »کار« و »زمان« است
آموزه های اسلام، بیش از هر مکتب و اندیشه دیگری، به ارزش و اخلاق کار، اهتمام ورزیده با ارائه صحیح و نهادینه ساختن آن در فرهنگ عمومی که خود نیازمند تحقیقاتی ژرف و عالمانه میباشد، تحولات ژرفی را در اعتلا و تکامل اخلاق کار در جامعه، پدید آورده است
اقتصاد اسلامی بر خلاف اقتصاد غربی، بر قناعت و پرهیز از مصرف گرایی تأکید دارد. اقتصاد غربی نیازهای انسان را نامحدود و منابع و امکانات جهان را محدود میداند؛ در حالی که در اسلام منابع و امکانات نامحدود معرفی شدهاند. نگاه اسلام به مسأله اقتصاد نگاه خدامحورانه و اصلاح و سعادت انسان است و بشر را به عنوان جزئی از مجموعه قوانین خود که تنها میتواند قسمتی از نواحی حیات انسانی را تنظیم کند، مورد توجه قرار داده و حل مشکلات اقتصادی را در اصلاح مبانی عقیدتی و اخلاقی مردم تأثیرگذار میداند
از این رو شایسته است به بررسی ارزش و اخلاق کار و تولید از دیدگاه قرآن و روایات، و نیز نقش ارزشها و ضد ارزشها در رشد و رکود اقتصادی بپردازیم.
کار و تولید، و جایگاه آن در اسلام
در آغاز این بخش نگاهی به مفهوم »کار و اخلاق کار« میاندازیم و مراد خود را از آنها بیان میکنیم.
مفهوم »کار«
فرهنگ نویسان فارسی » کار « را چنین تعریف کردهاند: » آنچه از شخص صادر گردد و شخص خود را بدان مشغول سازد
فعالیّتی که به وسیله آن انسانها از طبیعت بهره می گیرند و بدین سان بقای خود را تأمین میکنند. در این مدخل کارهای معنوی از قبیل اعمال صالح، زشت و افعال اختیاری انسان مورد نظر نیست. بلکه مقصود کار تولیدی و اجتماعی و اقتصادی است و از واژه های »سعی«، »کسب«، »فعل«و آنچه بر فعالیّتهای تولیدی و اقتصادی و اجتماعی دلالت می کند، استفاده شده است
کار در حوزههای مختلف، مفاهیم متعددی دارد. در حوزه اقتصاد نیز برای »کار« تعاریف گوناگونی گفته شده است، که از میان آن، تعریف زیر از جامعیت بیشتری برخوردار است: » کار مجموعه اعمالی است که انسان به کمک مغز، دست، ابزارها و ماشینها، در راه تولید ثروت یا ایجاد خدمات، انجام میدهد و این اعمال متعاقباً بر انسان تاثیر میگذارد و او را تغییر میدهد
در فرهنگ قرآن واژهای که برای کار در نظر گرفته شده است،قَالَتْاجر استإِنﱠ مانندأَبِیآیهیَدْعُوکَ:» لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا؛ گفت: پدرم از تو دعوت میکند تا مزد آب دادن - به گوسفندان - را که برای ما انجام دادی به تو بپردازد - « قصص، - 25؛ آیه فوق نشان دهنده این مهم است که در مقابل عمل آب کشیدن از چاه اجرت قرار گرفته است؛ بدین جهت کار از دیدگاه قرآن ارزش دارد و در مقابل آن اجرت دریافت میگردد. آیات 26 - و 26 سوره قصص، 77 سوره کهف و 6 طلاق به این موضوع اشاره دارند - . - کهنوجی، 1390، ص - 192، همچنین عبارتهای » ضرب فی الارض« و » ابتغاء فضل االله« و »اعداد قوّه« به کار برده شده است
واژههای عمل، سعی، و کسب، گرچه به معنای کار و تلاش است، مرادف با فعالیت اقتصادی نیست و مفهوم عامی دارد
کار اقتصادی را از نگاه دینی، چنین میتوان تعریف کرد: » هر گونه فعالیتی که برای تولید کالا و خدمات مورد نیاز یا بالابردن سطح اقتدار جامعه و رفاه غمومی و در چارچوب قوانین و ارزشهای دینی انجام میپذیرد
مفهوم »اخلاق کار«
اخلاق کار، بخشی از فرهنگ جامعه به شمار میرود که عقاید و ارزشهای مربوط به کار را در بر میگیرد و از قواعد کلی حاکم بر فرهنگ جامعه، پیروی میکند
در تعریف آن گفته شده است: » قواعد و زمینههای برانگیزاننده و فعال شده تعهد ذهنی، روانی و فیزیکی فرد یا گروه میباشد که به نحو کلی به انرژی متعهد فرد یا گروه جهت میدهد و قابل انتقال و آموزش و یادگیری در نظام اجتماعی و فرهنگی جامعه است
اخلاق کار، در تعاریف ارائه شده بیشتر از نگاه جامعه شناختی بررسی شده و اغلب به وجدان کار و علاقه درونی افراد به انجام وظایف شغلی توجه دارد. خواست ما از » اخلاق کار«، مفهوم بسیار گستردهتری از مفاهیم پیش گفته است که تمام آداب و ارزشهای بازگو شده در متون دینی، در عرصه کار و تولید را در بر میگیرد
بنابراین، مراد ما از » ارزشها « در این نوشتار، همان ارزشهای دینی است، مثل اینکه در اصطلاح جامعه شناسی، »ارزش اجتماعی« شامل هر چیزی است که در جامعه دارای قدر و منزلت و پذیرش عموم افراد است، هر چند نا مطلوب باشد. تعاریف ارائه شده از اخلاق کار نیز بیشتر مبتنی بر همین رویکرد است
