بخشی از مقاله
چکیده
عدم آگاهی هاي لازم در مورد زلزله و دانش زمین لرزه و نیز عدم باور عمومی به این مقوله که می توان با آگاهی و بکار بستن اصول ایمنی، خسارات و آثار سوء ناشی از زلزله را به حداقل رسانده و کاهش داد؛ از جمله مواردي است که در پی وقوع هر زلزله همواره هزینه هاي مادي و معنوي بیشماري بر کشور تحمیل می کند. اصلاح این نگرش و ایجاد باورها و رفتارهاي جدید در اذهان عمومی، می تواند به مقدار قابل ملاحظه اي این خسارات را کاهش داده و سبب افزایش ایمنی کشور در برابر زلزله شود.
در این راستا بهره گیري از شیوه هاي ارتباطی و اقناعی، یکی از موثرترین روشهایی است که می تواند بر افراد جامعه اثر گذاشته، در آنها تغییراتی ایجاد نموده و مردم را به سوي انجام یک عمل و یا منع از انجام عملی سوق دهند. براي اینکه بتوان در مردم تغییراتی رفتاري ایجاد نمود، در وهله اول باید نگرش آنها را در مورد یک موضوع خاص مورد بررسی قرار داده و در صورت لزوم در آن تغییر ایجاد نمود.
در این نوشتار که هدف از آن کشف راه هاي مناسب براي تغییر نگرش مردم در زمینه ارتقاي فرهنگ ایمنی در برابر زلزله و اقناع علمی و عملی شان با استفاده از شیوه هاي ارتباطی است؛ دو شیوه از نظریه هاي ارتباطی- اقناعی: استفاده از لجاذبه ترسل و لرویکرد کارکردي کاتزل که از جمله نظریات اقناعی اي هستند که می توانند در تغییر نگرش افراد نسبت به موضوع ارتقاي فرهنگ ایمنی در برابر زلزله مورد استفاده واقع شوند، مورد بررسی قرار می گیرند.
بدین منظور مطالعه حاضر بر اساس تحقیقی پیمایشی در شهر تبریز بر مردم ،که در معرض زلزله اهر- ورزقان قرار داشتند، انجام گرفت و زلزله مذکور براي شهروندان تبریز به عنوان لپیام ترس آورل در نظر گرفته شد. نتایج حاصل، حاکی از آن است که هر چه میزان شدت احساس زلزله بیشتر بوده، میزان آموختن مباح ث مربوط به شیوه هاي درست مواجهه با زلزله پس از زلزله مزبور نیز بیشتر شده است.
مقدمه
طبق بررسیهاي به عمل آمده، بیشترین خسارات مالی و مرگ و میرها در زلزلههاي ایراان ناشی از ساخت و سازهاي غیر اصولی و فاقد استاندارد و نیز عدم آگاهی افراد از زلزله و شیوههاي صحیح مواجهه با این پدیده طبیعی میباشد. متاسفانه در سطح کشور با انبوه افرادي مواجهایم که علاوه بر عدم آگاهی از شیوههاي صحیح پناهگیري و مواجهه با زلزله، از وقوع زلزله هاي متعدد در کشور نیز درس هاي لازم را نیاموخته و حتی بدنبال کسب آگاهی در این زمینه نیز نمی روند.
همین امر خسارات و مرگ و میر ناشی از زلزله را در هنگام وقوع آن به طور مضاعفی افزایش می دهد. از سویی دیگر عدم آگاهی مردم از زلزله، شیوه هاي صحیح پناهگیري، شیوه هاي صحیح ساخت و ساز و مقاومت ساختمان ها، مقاوم سازي سازه اي و غیرسازه اي و فقدان ش ناخت کافی در مورد گسل هاي فعال و دانش زمینلرزه و نیز عدم باور عمومی به این مقوله که میتوان با آگاهی و بکار بستن اصول ایمنی، خسارات و آثار سوء ناشی از زلزله را به حداقل رسانده و کاهش داد؛ از جمله مواردي است که در پی وقوع هر زلزلهاي خسارت هاي وارد شده بر کشور را به شکل چشمگیري افزایش میدهد.
از این رو یافتن راه حلی در این زمینه و شیوه اي که بتواند نگرش مردم را در این باب تغییر داده و به سمت رفتارها و اقداماتی ایمن سوق دهد، از دغدغه هاي اصلی مسوولان مدیریت بحران کشور بوده و هست. بهره گیري از شیوه هاي ارتباطی و اقناعی یکی از شیوه هاي موثر تغییر نگرش در افراد است که در این پژوه ش با بهره گیري از دو شیوه از پرکاربردترین آنها یعنی نظریات: لجاذبه ترسل و ل رویکرد کارکردي کاتزل سعی در پاسخگویی به این سوال داریم که آیا می توان نگرش افراد را با استفاده از نظریه هاي مذکور نسبت به زلزله و پیامدهاي آن تغییر داده و به سمت افزایش آگاهی و ارتقاي عملکرد در راستاي ایمنی در برابر زلزله سوق داد؟
بدین منظور و در مقام پاسخگویی به سوال مذکور پرسشنامه اي تهیه و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران معین و بین 385 نفر از شهروندان تبریز به شیوه اي تصادفی توزیع گشت. آنچه در پی می آید نتایج حاصل از این بررسی است.
مبانی نظري
1. نگرش
نگرش عبارت است از ترکیبی از باورها و هیجان هایی که شخص را پیشاپیش آماده م یکند تا به دیگران، اشیا و گروههاي مختلف به شیوهي مثبت یا منفی نگاه کند. نگرش ها ارزیابی از اشیا را خلاصه میکنند و در نتیجه پیش بینی یا هدایت اعمال یا رفتارهاي آینده را بر عهده میگیرند.
نگرش را می توان بر حسب نظریه هاي یادگیري و رویکرد شناختی تعریف کرد. در هر یک از این نظریه ها مفهوم نگرش به گونه اي متفاوت تعریف میشود و هر یک از جنبه هاي متفاوت نگرش را مورد تأکید قرار میدهد .
گوردون آلپورت - 1935 - نگرش را چنین تعریف کرده اس ت:لنگرش یک حالت آمادگی ذهنی و عصبی است که از طریق تجربه سازمان مییابد و بر واکنش فرد نسبت به تمامی موضوعها و موقعیتهاي وابسته به نگرش تأثیر مستقیم و پویا بر جاي میگذارد
در این تعریف کهعمدتاً بر نظریه یادگیري استوار است تأثیر تجارب گذشته بر سازمان دادن به نگرشها و همچنین نشان دادن واکنش به یک موقعیت - آنگونه که در رویکرد رفتارگرایی مطرح است - مورد توجه قرار گرفته است
از سویی کرچ و کراچفیلد - 1948 - کهعمدتاً دیدگاه شناختی داشتند، نگرش را اینگونه تعریف کرده اند: لنگرش عبارت است از سازمان پایدار فرایندهاي انگیزشی، عاطفی، ادراکی و شناختی در ارتباط با برخی از جنبههاي دنیاي فردل. ملاحظه میشود که در این تعریف به خاستگاه نگرش اشارهاي نشده و در عوض تجربه ذهنی زمان حال مورد تأکید قرار گرفته است
.2 جاذبه ترس
یکی از روش هاي معمول ارتباطی در تغییر نگرش و متقاعد سازي افراد براي اقدام مناسب، تولید پیام هایی ترس آور و ایجاد ترس در مخاطب است. باید توجه داشت که این شیوه زمانی می تواند مثمر ثمر و مفید واقع شود که سه عنصر کلیدي: لاهمیت و حجم آسیب واقعه تصویر شدهل، لاحتمال پیشامد آن واقعهل و لکارایی یک واکنش حفاظتیل در آن مد نظر قرار گرفته شود.
در واقع دلیل اهمیت این سه عنصر به این سبب است که هر عنصر موجب فرایندي از ارزیابی شناختی میشود و سپس این ارزیابی شناختی میزان تغییر نگرش را تعیین میکند. یعنی هنگامی که گروههاي مخاطب - مردم - با ترس مواجه میشوند، آن را در ذهنشان می سنجند، اگر آسیب توصیف شده یا ترسناکی واقعه باور نشود یا محتمل به نظر نرسد و یا اعمال توصیه شده براي مقابله با ترس کافی پنداشته نشوند، در نتیجه تغییر نگرش محتمل نخواهد بود. طبق این نظریه که به نام لنظریه انگیزش حمایتتی جاذبه ترس و تغییر نگرشل معروف شده و توسط لاورت راجرزل ارائه شده است؛ تغییر نگرش تابع میزان انگیزش حمایتی است که با ارزیابی شناختی که مخاطب به عمل می آورد، پدید میآید
در این پژوهش با اتکا به این نظریه، وقوع زلزله "اهر- ورزقان" براي مردم تبریز به عنوان یک پیام ترس آور واقعی در نظر گرفته شده است. در این شیوه فرض بر آن است که با در نظر گرفتن سه عنصر کلیدي مذکور این پیام - زلزله اهر- ورزقان - میتواند در مورد تغییر نگرش مردم نسبت به افزایش آگاهیهایشان در مورد، شیوههاي صحیح پناهگیري، ایمنسازي سازه اي و غیر سازهاي و مقاوم سازي و ایجاد انگیزه جهت اقدام به آن،کاملاً موفق باشد. چرا که وقوع زلزله هاي دوگانه اهر- ورزقان در روز 21 مرداد 1391 به فاصله 11 دقیقه از هم، اولی با شدت 6,2 و دومی با شدت 6,3 که منجر به کشته شدن بیش از 300 نفر، زخمی شدن بیش از سه هزار و وارد آمدن خسارتی بیش از هشتصد میلیارد تومان گردید. - پیشنمازي، - 2012 عنصر کلیدي اول را محقق سازد،می چرا که این زلزله واقعی و اهمیت و حجم واقعه نیز کاملاً محسوس است.
وجود گسلهاي فعال و بویژه گسل شمال تبریز که زلزله شناسان فعالیت و وقوع زلزله در آن را کاملاً محتمل می دانند نیز عنصر کلیدي دوم این نظریه را محقق می سازد.
افزایش آگاهی و دانش عمومی در زمینه زلزله، علوم زمین، شیوههاي صحیح مواجهه با زلزله، اصول ایمنسازي سازهاي و غیر سازهاي و مقاومسازي نیز در حکم سومین عنصر کلیدي - کارایی یک واکنش حفاظتی - قابل اتکا و اجرا میباشد.
با توجه به موارد مذکور، براي بررسی میزان کارایی نظریه انگیزش حمایتی جاذبه ترس و تغییر نگرش مردم تبریز؛ تحقیق میدانیاي صورت گرفت که مطابق آن و همانطور که پیشتر نیز ذکر گردید، پرسشنامه اي بین 385 نفر از شهروندان تبریز - حجم نمونه از طریق فرمول کوکران و با توجه به جمعیت شهر تبریز با سطح خطاي 5 درصد محاسبه شد - به صورت تصادفی توزیع گشت؛ که نتایج زیر از پرسشنامه ها حاصل شد:
جدول : - 1 - توزیعو درصد فراوان ی شهروندان در پاسخ به سوال: "در هنگام وقوع زلزله تا چه حدبا شیوههاي صحیح پناهگیري آشنا بودید؟" در جدول زیر آمده است
• چنانکه ملاحظه می شود، در مورد اینکه افراد در هنگام وقوع زلزله تا چه حد با شیوه هاي صحیح پناهگیري آشنا بودند اکثر پاسخگویان با 41,4 درصد به این سوال پاسخ "تا حدودي" دادند، 24,7 درصد "زیاد"، 20,1 درصد "کم"، 8,6 درصد "اصلاً" آشنایی نداشتند و 5,2 درصد "بسیار زیاد" را انتخاب کردند. چ نانچه ملاحظه می شود بیشترین فراوانی مربوط به "تا حدودي" آشنایی با پناهگیري و کمترین آن مربوط به گزینه آشنایی "بسیار زیاد" است.
جدول - : - 2 توزیعو درصد فراوانی شهروندان در پاسخ به سوال: "پس از وقوع زلزله تا چه حد با شیوههاي صحیح پناهگیري آشنا شدید؟" در جدول زیر آمده است
• در مورد اینکه پس از وقوع زلزله افراد تا چه حد با شیوه هاي صحیح مواجهه با زلزله و پناهگییري آشنا شدند نیز اکثریت پاسخگویان با 35,4 درصد گزینه "تاحدودي"، 22 درصد "زیاد"، 20,4 درصد "کم"، 16,9 درصد "اصلاً" و 5,3 درصد "بسیار زیاد" را برگزیدند. چنانچه ملاحظه می شود بیشترین فراوانی مربوط به "تا حدودي" آشنایی با پناهگیريو کمترین آن مربوط به گزینه آشنایی "بسیار زیاد" است.
