بخشی از مقاله
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبین نقش کتابهای درسی در نهادینهسازی فرهنگ ایثار و شهادت به بررسی میزان توجه کتابهای درسی به موضوع فوق پرداخته است. روش پژوهش توصیفی و از نوع تحلیل محتوا و جامعه و نمونه پژوهش نیز شامل؛ چهار عنوان کتاب درسی فارسی، دینی، اجتماعی و تاریخ ابتدایی و راهنمایی بوده اند. ابزار اندازهگیری، چک لیست تحلیل محتوا بوده و یافته های پژوهش با استفاده از شاخص های آمار توصیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند.
عمده ترین یافته های پژوهش بیانگر آن است که؛ ١‐ در مجموع ١٢٣٠ مرتبه به محورها و مولفه های مفهومی مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت توجه شده است. ٢‐ بیشترین توجه به محور؛ ایثار و کمترین توجه به محور سایر اصطلاحات شده است.٣‐ روند توجه به ترتیب در پایه های دوم راهنمایی، پنجم، سوم و چهارم ابتدایی، سوم و اول راهنمایی، اول و دوم ابتدایی بوده است. ٤‐ کتاب فارسی دوم راهنمایی بیشترین توجه و کتابهای تاریخ اول و دوم راهنمایی فاقد مفاهیم مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت بوده اند.
١‐ مقدمه:
کتاب درسی - textbook - در نظام برنامه درسی متمرکز ایران، از اهمیت ویژه ای برخوردار است، به طوری که غالب فعالیت های آموزشی و پرورشی مدارس در چارچوب کتاب درسی و محتوای آن انجام میگیرد]١.[ محتوای دروس مجموعه مفاهیم، مهارتها و گرایشهایی است که از سوی برنامه ریزان درسی انتخاب و سازماندهی شده است]٢.[ محتوا میتواند شامل؛ دانش، اطلاعات، مهارتها، گرایشها و ارزش هایی توصیف شود که به منظور تحقق اهداف مورد نظر، باید به وسیله فراگیر آموخته می شود
با توجه به نقش و اهمیت کتابهای درسی، کار انتخاب، تنظیم، تدوین و سازماندهی محتوای کتاب های درسی به برنامه ریزی درسی واگذار شده است. انتخاب هدف، نخستین عنصر برنامه درسی محسوب میشود ]٤.[ بعد از تعیین هدف، نوبت به انتخاب محتوا و سازماندهی آن میرسد. محور برنامهریزی درسی، محتوا میباشد و سازمان دادن محتوا نیز مسأله مهمی در تنظیم برنامه درسی است
با گسترش و تخصصی شدن حوزه های علوم و معارف بشری، کار انتقال و توسعه دانش موجود و گزینش و ارایه آن جهت استفاده در امر تعلیم و تربیت، به رشته برنامهریزی درسی واگذار شده است.
عناصر اصلی برنامه درسی شامل؛ اهداف، محتوا، مواد آموزشی، راهبردهای یاددهی یادگیری، زمان، فضا و ارزشیابی میباشد. انتخاب محتوا وسازماندهی آن از مراحل اساسی فرایند برنامه ریزی درسی است
لوی - Lewy - - ١٩٩٩ - معتقداست؛ اصطلاح محتوای برنامه درسی - Content Curriculum - نه تنها به قسمت ها و قطعه های سازمان یافته ای که به گونه ای منظم، یک رشته علمی را تشکیل می دهند، اطلاق می شود، بلکه شامل وقایع و پدیده هایی است که به نحوی با رشته های مختلف علمی ارتباط دارند
در این زمینه کانلی - Connelly - - ١٩٩١ - نیز معتقداست؛ محتوای برنامه درسی حقایق خاص، عقاید، اصول و مسائلی را شامل می شود که در یک درس خاص گنجانده شده است
حداقل دو نوع محتوا در یک درس خاص قابل شناسایی است. محتوای مکتوب که در واقع همان کتاب درسی است که مورد مطالعه قرار می گیرد و محتوای شفاهی که به مکتوب و نوشته شده نبوده و شامل؛ توضیحات معلم و نحوه تدریس وی در کلاس درس است. جنبه های نظری، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و فردی از جمله زمینه های پیچیده ای هستند که بر روی ماهیت تصمیمات مرتبط با محتوای برنامه درسی تاثیر می گذارند
تهیه و تدوین محتوای کتاب های درسی باید بر اساس اصول برنامه ریزی درسی باشد. در این زمینه تناسب محتوا با نیازها ، علایق و تجربیات زندگی دانش آموزان مورد توجه بوده به علاوه برخی ضوابط عملی انتخاب محتوا شامل؛ ارتباط با مسائل روز، توجه به میراث فرهنگی، پایه ای برای آموزش مداوم - آموزش های بعدی - و فرصت مناسب برای فعالیت های یادگیری چندگانه نیز باید مورد توجه واقع شود
از آنجایی که در نظام آموزش و پرورش کشور ما بیشتر فعالیتهای آموزشی در چارچوب کتاب درسی صورت میگیرد، انتخاب محتوا و ارایه آن در قالب کتاب های درسی از اهمیت ویژهای برخوردار است. برای رسیدن به هدفهای واقعی آموزش و پرورش که همان ایجاد تغییرات مطلوب در رفتار و نگرش دانش آموزان میباشد، نیاز به برنامه ریزی های گوناگون و همه جانبه وجود دارد که یکی از مهمترین آنها تهیه و تدوین کتاب های درسی مطلوب بر اساس اصول علمی میباشد. انتخاب محتوای یک کتاب درسی باید مبتنی بر اصول انتخاب، تنظیم و سازماندهی محتوا باشد
کتاب های درسی همچون پلی است که مفاهیم و پیام های مختلف مثل مفاهیم ایثار و شهادت را به نسل های آینده منتقل می کند لذا حضور آن در محتوای برنامه - کتاب های درسی - لازم است و با توجه به اینکه در نظام آموزشی فعلی کشور ما کتاب درسی مهمترین ابزار آموزش بوده و در بردارنده محتوای برنامه است، حضور مفاهیم فرهنگ ایثار و شهادت در محتوای کتاب های درسی امری ضروری است. این محتوا می تواند در دوره آموزش عمومی - ابتدایی و راهنمایی - به دلیل شکل گیری شخصیت دانش آموزان تاثیری بیشتر بر جای گذارد
اندک زمانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران در جنگی ناخواسته وارد شد. جنگ هشت ساله که به مرور دفاع مقدس نام گرفت، یکی از بهترین عرصه ها برای بروز ایثار و شهادت بوده است. این جنگ آثار و تبعاتی فراوانی در عرصه های مختلف بر جای گذاشت. یکی از آثار بی شمار آن، پیدایش ادب مقاومت یا ادبیات پایداری است. ادبیات پایداری - مقاومت - به آن نوع از ادبیات؛ شعر، قصه، رمان، تئاتر، نمایش و...گفته می شود که حول محور مبارزه انسان با بیدادگری، ظلم و ستم بوده و به صورت اثری ماندگار و قابل انتقال در ذهن انسان ها به یادگار می ماند.
از نظر علمی، ادبیات پایداری به مجموعه آثاری اطلاق می شود که از زشتی ها و پلیدی های بیداد داخلی یا تجاوزگر بیرونی، در همه ی حوزه های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، با زبانی هنری و ادیبانه سخن می گوید. برخی از این آثار پیش از رخ نمودن فاجعه، برخی در میان جنگ یا پس از رخ دادن واقعه وارد میدان می شوند و بلافاصله یا پس از مدتی به نگارش در می آیند
ادبیات دفاع مقدس شاخه ای از ادبیات حوزه پایداری است که به صورت شعر، داستان، نمایش نامه، گزارش، وصیت نامه، روایت - مثلا کارهای شهید آوینی - و سایر گونه های ادبی خلق شده است. از دید جامعه شناختی ادبیات مذکور، مختص بزرگسالان نبوده، بلکه ادبیات کودکان و نوجوانان نیز باید برای حاوی مضامینی در این عرصه باشد
