بخشی از مقاله
چکیده
طنز به عنوان یک گونه غالب ادبی در سه دهه گذشته ازانقلاب اسلامی متناسب با رخدادهای سیاسی دستخوش دگرگونی محتوایی شده است؛ به طوری که می توان گفت طنزهای این دوره با سیاست گره خورده است.
این مقاله کوششی است، در زمینه گونه شناسی طنزهای سیاسی عصر انقلاب اسلامی طی سه دهه نخست انقلاب -1387 - - 1357که نگارنده در این پژوهش به این نتیجه رسیده که بیش ترین بسامد انتقادات طنزپردازان درخصوص دولتمردان ومسوولان داخلی بوده وبه ترتیب شامل سه موضوع شعار گرایی، نارسایی در خدمات و انتخابات می باشد. یک سو نگری دولتمردان داخلی در تعامل با کشورهای صنعتی و پیشرفته وبرقراری ارتباط با کشورهای عقب مانده و گمنام هم مهم ترین چالش انتقادی طنزپردازان در روابط خارجی بوده است.
مقدمه
تاریخ گواه بر این است که انقلاب ها ذائقه انسان ها و نگاه و تلقی آنان را نسبت به جهان، جامعه وخویشتن تغییر می دهند. یکی از نمودهای آن در هر جامعه ای تاثیر انقلاب ها و دگرگونی های سیاسی بر ساختار و محتوای ادبیات، فرهنگ و هنر یک ملت می باشد. زیرا که ادبیات یک پدیده روبنایی است و از تحولات سیاسی و اجتماعی بنیادین درون جامعه تبعیت می کند.
پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 22 بهمن 1357 و روی کارآمدن نظام جمهوری اسلامی، همچون انقلاب مشروطه در رشد و دگرگونی طنز تاثیر بسیار داشته است. در واقع طنز به عنوان مردمی ترین و اجتماعی ترین گونه های ادبی در سه دهه اخیر انقلاب اسلامی متناسب با تحولات سیاسی وفکری حرکتی پر فراز و نشیب را طی کرده است و به تناسب رخدادهای سیاسی و شکل بندی آرایش نیروهای اجتماعی ومیزان آزادی های مدنی موجود در جامعه دستخوش تغییر و تحول موضوعی و محتوایی شده است.
یکی از دلایل گسترش و رواج طنز در جامعه ورود آن به عرصه مطبوعات و انتقادات و چالش هایی بوده که در جامعه از سوی طنزپردازان عنوان شده است. از آن جا که در دوره مورد بحث، طنز به عنوان یکی از جذاب ترین وفراگیر ترین گونه های های ادبی برای مخاطبان بوده است، به بالاترین درجه نقد سیاسی در جامعه تبدیل شده است.
به دلایلی طنزدر جامعه شکل گرفته و رونق می یابد که می توان به مسائل و موضوعات سیاسی، اجتماعی اشاره کرد. در برخی موارد به دلایل گوناگون نمی توان به صراحت از ناهنجاری ها، کاستی ها، معایب و مشکلات جامعه انتقاد کرد. یکی از این دلایل سیاست حاکم بر جامعه است. توضیح این که هر گاه به علت شرایط استبدادی و نبود آزادی بیان و ظرفیت انتقاد پذیری میان سیاستمداران و حاکمان زبان و قلم از جدی گفتن باز می ماند، به شیوه طنز آمیز مصائب و مشکلات و نابسامانی های جامعه بیان می گردد.
هم چنین ممکن است که مطلبی آن قدر فجیع باشد که پوشاندن آن بهتر از آشکار جلوه دادن آن باشد؛ از طرفی هم ادب و اخلاق، آداب و سنن و قوانین اجتماعی چنین اجازه ای نمی دهد که مسایل وموضوعاتی که دارای قبح و زشتی است، به صورت آشکار و بی پرده بیان گردد. مواقعی هم در جامعه مشکلی وجود دارد که جهت توجه بدان و رفع واصلاح آن، بایستی به کمک ابزار طنز آن را برجسته ساخت. بنابراین؛ طنز به علت پوشیدگی ولحن و شیوه بیان آن بهترین دستمایه برای انتقاد اجتماعی جهت اصلاح و سازندگی ناهنجاری ها، معایب،و مشکلات به کارگرفته می شود.
گونه شناسی طنزهای سیاسی این دورهاین نکته را برای ما روشن خواهد ساخت که چه مسائلی مورد توجه طنزپردازان و مردم بوده است تابانشان دادن این مسائل اهل فن و صاحب نظران را برای برطرف کردن و اصلاح آن ها یاری دهیم. زیرا که این طنزها مسائلی را به چالش می کشد که هنوز بازندگی روزمره مردم درپیوند است.
-1 طنزهای سیاسی
سیاست در لغت به معنی هنر و عمل حکومت در کشور است. در مفهوم خاص، تدابیری است که حکومت ها در اداره امور کشور و تعیین شکل و محتوای فعالیت های خود اتخاذ می کنند و این تدابیر در دو مجرای داخلی و خارجی معمول می- گردد.در مجرای داخلی حکومت ها با اتخاذ تدابیری سنجیده و متناسب با شرایط مادی و معنوی مشخص، امور کشور را اداره می کنند تا اعضای جامعه به وظایف اجتماعی خود عمل نمایند. مجرای خارجی مربوط است به مناسبات حکومت ها با دولت های دیگر که آن را روابط بین الملل می گویند و مبتنی بر قوانین بین المللی است
امور سیاسی هر کشوری متناسب با اوضاع واحوال فرهنگی،اقتصادی و عقیدتی مشترک مردم هر کشور جریان می یابد. با بررسی روند ساختار سیاسی و فرمانروایی حکومت هایی که از آغاز تا کنون برسرزمین ما حکومت کرده اند، در خواهیم یافت که چگونه این حوزه های مختلف متاثر از شرایط سیاسی و سیاست حاکم بر جوامع بوده اند.
در دوران مدرن اصولا تعریف و جایگاه انسان در هستی تغییر کرده است.اگردر گذشته انسان حیوانی ناطق یا عاشق معرفی می شد، امروزانسان، حیوانی سایس است. سیاست و قدرت سیاسی در مرکز همه معادلات انسان کنونی قرار دارد.
بررسی طنزهای سیاسی این دوره این موضوع را روشن تر بیان خواهد کرد. یکی از زمینه هایی که همواره موضوع طنز و طنزپردازی شاعران و نویسندگان زبان و ادبیات فارسی قرار گرفته است، سیاست و امور مربوط بدان بوده است. با نگاهی اجمالی به دوره های مختلف گذشته زبان و ادبیات فارسی می توان دریافت که،، کاهش یا گسترش این گونه طنز متاثراز ساختار سیاسی و تدابیرحکومت ها و میزان آزادی هایی بوده که برای شاعران و نویسندگان در هر دوره به وجود می آمده است. گاه این طنزها لحنی نرم وخیرخواهانه داشته، مانند این شعر فردوسی درنکوهش سلطان محمود غزنوی:
ایاشاه محمود کشور گشای // زمن گرنترسی بترس از خدای
یا چنانچه تند و گزنده بوده، بیش تربه صورت لفافه، کنایه ودر پرده بیان می شده است. مانند انتقادات عبید زاکانی در " موش و گربه " که اثری کاملا سیاسی است. پس از عبید، حافظ هم با بیانی هنرمندانه وزیرکی و رندی خاص خود طنزهای سیاسی گزنده ای را در دیوان اشعار خود می سراید. جز این دو شخصیت خاص در ادبیات کلاسیک فارسی به صراحت و ضرس قاطع نمی توان گفت شاعر یا نویسنده ای از طنز به عنوان انتقاد سیاسی بهره جسته باشد.
اما در دوره مشروطهیا عصر بیداری ایرانیان که پل میان ادبیات سنتی و مدرن را تشکیل می داد، اوضاع به کلی دگرگون شد. در این عصر به دلیل تحولات روشنفکرانه ای که در اثر آشنایی ایرانیان بااروپاییان، انقلاب کبیر فرانسه، ورود صنعت چاپ و رواج و گسترش روزنامه نویسی، هم چنین آشنایی با مفاهیمی چون آزادی، قانون، وطن،دمکراسی و انعکاس آن در نظم و نثر این دوره به وجود آمد که به دنبال آن آزادی بی حد و حصری که در جامعه برای مردم به ویژه شاعران و نویسندگان ایجاد شد،سایه قرن ها اختناق و زورگویی از سر مردم زدوده شد و برای نخستین بار در جامعه امکان گفتن و اظهار نظر در اکثر زمینه ها به وجود آمد.
نویسندگان و شاعران که نسبت به مردم تعهد شدیدی احساس می کردند و نمی خواستند جز به خاطر مبارزه برای آزادی و یک زندگی بهتر زندگی کنند؛ موضوع نوشته ها و سروده های آنان با توجه به تحولات درون جامعه به نحو چشمگیری سیاسی شد. مجموعه این عوامل، تحولات بزرگی را در ادبیات فارسی ایجاد کرده بود که یکی از جلوه های آن طنزنویسی بود. پیشگام شاعران و نویسندگان در این زمینه دهخدا در روزنامه »صور اسرافیل« و نقطه اوج و کمال آن در سروده ها و نوشته های نسیم شمال بود.
نکته ای که باید در این جا یادآوری کرد، این است که اغلب سروده ها و نوشته های طنزآمیز به دلیل رویکرد انتقادی شان در روزنامه ها و مطبوعات چاپ می شد از این رو، طنز مطبوعاتی که در دوره مشروطه پایه ریزی شد، پس از آن همچنان تا اواخر دوره پهلوی توسط شاعران و نویسندگان دنبال می شد. مجله »توفیق« به عنوان پرتیراژ ترین و مهم ترین مجله دوران پهلوی که عمر نزدیک به پنجاه ساله آن حکایت گر اهمیت آن است، در راس همه نشریات طنز این دوره بود.
با شکل گیری انقلاب اسلامی ساختار سیاسی و حاکمیت تغییر و تحولی اساسی یافت. در این دوره مردم برای نخستین بار در سرنوشت سیاسی خود سهیم و دارای حق انتخاب شدند و بر اساس همه پرسی و انتخابات حاکمان ونمایندگان سیاسی را خود تعیین و انتخابات نمودند. اصول عقاید و باورها و در یک کلام ایدئولوژی مردم بر اساس قوانین و آموزه های اسلامی پایه ریزی شد.
با توجه به اینکه فضای جامعه چنین تغییراتی را به خود دید، طنزپردازان جرات و جسارت بیش تری را برای خود جهت اظهارنظردر مورد دولتمردان، مسؤولان و سیاستمداران پیدا کردند.از این رو، یکی ازمضمون هایاصلی طنزهای انقلاب اسلامی، طنزهای سیاسی است. همان گونه که درسطور بالا هم بدان اشاره شد، طنزهای سیاسی مسائلی را در برمی گیرد که بیش تر رفتار و اعمال دولتمردان، مسؤولان،کارگزاران وسیاست هاواقدامات مربوط بدان ها را به چالش می کشد.
در این مقاله که به دنبال گونه شناسی طنزهای سیاسی این دوره هستیم هستیم، تلاش خواهیم کرد تا در پایان به چنین سؤالاتی پاسخ گوییم: مهم ترین موضوعاتی را که طنزهای سیاسی انقلاب اسلامی به چالش کشیده اند، چیست ؟
در میان موضوعات مطروحه بیش ترین بسامد مربوط به کدام است ؟ دیدگاه طنزهای انقلاب اسلامی در خصوص احزاب گوناگون چگونه است ؟ آیا طنزهای انقلاب اسلامی فقط دولتمردان داخلی را مورد انتقاد قرار داده اند ؟ در میان انتقادات مربوط به دولتمردان بیش بسامد مربوط به کدام است ؟ دغدغه های طنزپردازان در این موضوعات مورد انتقاد قرار گرفته حول چه محورهایی در گردش است ؟
-2 دولتمردان و مسؤولان داخلی
دولتمردان،لقبی است برای افرادوگردنندگانامور سیاسی،اقتصادی و یا اجتماعی هر جامعه ای که در راس خود هیأت حاکمه ای به نام دولت دارد. به سخن دیگر، افراد و اعضایی که در اداره امور مهم اقتصادی - اجتماعی و سیاسی کشوری شرکت دارند، دولتمردان آن جامعه می باشند.
تعدادی از طنزهای سیاسی این دوره را طنزهایی تشکیل می دهد که اعمال و رفتار، اقدامات، ساز و کارها و سیاست های دولتمردان و مسؤولان و مقامات مهم کشوری و نهادهای گوناگونه را به چالش می کشد.
اینک جهت شناسایی بهترانتقادات در زمینه کاستی ها و معایبی که از نظر طنز پردازان در ارکان دیپلماسی دولتمردان داخلی وجود داشته، هر کدام از موضوعات را به ترتیب تحلیل و بررسی خواهیم کرد.
1-2 شعار گرایی - وعده های بی عمل -
منظور از شعارگرایی یا وعده های بی عمل آن حرف ها و قول و وعده هایی است که دولتمردان و مسؤولان در سمینارهای مختلف، دیدار با مردم، مجالس سخنرانی، مصاحبه با خبرنگاران صدا و سیما، در روزنامه های دولتی و غیر دولتی، وقت ملاقات با سران دولت های مختلف چه در هنگامی که مسؤولیتی را بر عهده گرفته اند و چه زمانی که می خواهند مسؤولیتی را بر عهده بگیرند، جهت تحکیم یا احراز قدرت به مردم و اقشار زیر دست خود می دهند اما بسیاری از این وعده ها جنبه عملی پیدا نمی کند.
نمونه های زیر این نارسایی در عالم سیاست را بهتر بازگو خواهد کرد:
طب سنتی !
گرانی و تورم کمر مردم را شکسته است. نماینده مخالف - دربحث بودجه - گرانی و تورم کمر مردم را شکسته است. نماینده موافق - دربحث بودجه -
ما با یک متخصص ارتوپدی جدید و یک متخصص شکسته بندی سنتی تماس گرفتیم. گفتند: " حرف " و " شعار " را قاطی کنند، به کمر بیمار بمالند، ببندند، فوت کنند، شکستگی خوب می شود !
