بخشی از مقاله
چکیده
در میان منظومه هاي پرشمار ادب فارسی، آثار متعددي دیده میشود که در قالب مثنوي و به-صورت داستان بیان شدهاند که میتوان از منظر ادبیات داستانی نیز به این منظومهها پرداخت و عناصر داستانیِ موجود در آنها را واکاوي کرد. مقاله حاضر، بهصورت توصیفی-تحلیلی به بررسی و ارزیابی عنصر گفتگو در منظومه »لیلی و مجنون« مکتبی شیرازي میپردازد.
مکتبی، شاعر دورة تیموريویکی از مقلّدان نظامی بوده، که بویژه با این اثر خود شهرت یافته است. در این پژوهش، ابتدا در مقدمهاي کوتاه، به معرفی پدیدآورندة اثر و خود اثر لیلی و مجنون پرداخته و پس از آن، تحلیل داستان را از جهت عنصر گفتگو مد نظر قرار دادهایم. بررسیها نشان میدهد که در اثر مزبور، گفتگوها به شیوههاي مختلف زیر به داستان راه یافتهاند: بترتیب اولویت، ابتدا گفتگوهاي دوسویه بهکار رفته و در مرحله بعد، گفت و شنود، تکگویی نمایشی و حدیث نفس صورت گرفته است.
.1 مقدمه
گفتگو به معناي مبادله افکار، عقاید و صحبت کردن با یکدیگر است که در شعر، داستان و نمایشنامه به کار برده میشود
ریشه گفتگو در داستان، به ادبیات یونان قرن پنجم قمريگرددبرمی. این عنصر، نوع خاصِِ ادبی است که بیشتر از بحثهاي فیلسوفان بهویژه روش سقراطی ریشه میگیرد
گفتگوها امروزه یکی از عناصر پررنگ داستان محسوب میشوند که وجود آنها، نقش بسیار مهم در تأثیرگذاري داستان بر مخاطب دارند و نویسنده به کمک آنها، سیر داستان را پیش میبرد. »در واقع این گفتگوها، روابط بین اشخاص را به گونهاي واضح به نمایش میگذارد و در شکل ایدهآل، باید آنچنان قوي و مؤثر باشد که دیگر نیازي به تحلیل و تبیین این روابط نباشد
در منظومه لیلی و مجنون مکتبی شیرازي نیز همچون موارد مشابه، به این عنصر توجه خاصی شده است. در باب نام و نسب و روزگار شاعر، بررسیها نشان میدهد که مکتبی، شاعر قرن نهم و ابتداي قرن دهم هجري و زندگی او، مقارن با دورة تیموري و اوایل عصر صفوي بوده است. شغل مکتبی را به واسطه نامش، مکتبداري نوشتهاند. ظاهراً او در قصبه »قصرالدشت« شیراز آن روزگار، در مسجد جامع عتیقی که از قدیمالایام،مسجدبه» بردي« شهرت دارد، مکتبدار بوده و بنا بر مشهور، مدفن وي نیز در یکی از طاقهاي همین مسجد قرار دارد. وي از خمسهسرایان دورة خویش است که در نظیرهگویی امثال نظامی، از دیگر شاعران همعصر خویش موفقتر عمل کرده است
از آثار مکتبی، آنچه به دست ما رسیده است، یکی مثنوي لیلی و مجنون و دیگري، منظومه تعلیمی کلماتعیله غرّا است. وي غزلهایی هم داشته است که تذکرهنویسان ابیات مشهوري از آن را نقل کردهاند - نفیسی، - 312 : 1363، اما تا آنجا که جستجو کردیم، دیوان مستقلی از او بازنمانده است.
از آثار وي آنچه در این مقاله در معرض بررسی قرار گرفته، مثنوي لیلی و مجنون است. نوشتهاند که: »وي طرح خمسهاي به اقتفاي نظامی داشته که ظاهراً از میان آنها، تنها موفق به اتمامِ لیلی و مجنون شده است و یا اگر آنها را سروده، به دست ما نرسیده است، جز مثنوياي در برابر مخزنالاسرار که تذکرههايتحفه سامی و مجالسالنفائس، هرکدام دو بیت از آن را نقل کردهاند -
مکتبی، با منظومه لیلی و مجنون، که نظیرهاي از لیلی و مجنون نظامی است، شناخته شده است. شمار ابیات این منظومه به گفته خود مکتبی در خلال اشعار، 2160 بیت است و در قالب مثنوي، و بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف سروده شده است
چون مکتبی این کتاب بگشود // تاریخ کتاب مکتبی بود
ابیات که در حساب پیوست // آمد دو هزار و یکصد و شصت
- لیلی و مجنون، ص - 244 موضوع آن داستانی است در عشق قیس بنی عامري به لیلی دختري از قبیله دیگر و حوادثی که براي مجنون در راه وصول لیلی رخ میدهد، همچنین شرح اعمال جنونانگیز اوست تا اختلاف بین قبایل و آداب و رسوم حاکم بر جامعه.
گفته شده که مکتبی پیش از سرودن این منظومه، سفري به هند داشته است؛ در راه بازگشت به ایران، نسخه یا روایتی از داستان لیلی و مجنون به دستش میرسد و پس از رسیدن به ایران، سرودن آن را به نام امیر قاسم پرناك، حاکم وقت فارس، آغاز میکند - عابدي، . - 23-22 :1378 از کتب و تذکرههاي موجود، اطلاعی از تاریخ آن سفر به دست نیامد. اگرچه مضمون لیلی و مجنون اقتباس کامل است، اما این مسأله از قدر و ارزش اثر او نمیکاهد. منظومه مکتبی از نظر حجم و سیر داستان، با لیلی و مجنون نظامی تفاوتهایی دارد که در جاي خود شایان ذکر است.
نکته مهم در باب ریشه و تاریخچه داستان لیلی و مجنون، این است که این روایت، پیش از نظامی و در دورة جاهلیت وجود داشته است
