بخشی از مقاله
چکیده
این نوشتار برگرفته از پژوهشی می باشد که در جهت شناسایی عوامل موثر بر سرزندگی فضاهای شهری و ایجاد فضای شهری سرزنده انجام گرفته است. با توجه به تغییرات کنونی زندگی بشر و یکنواختی محیط شهری امروز، موضوع سرزندگی شهری و عوامل موثر برآن یکی از موضوعات بسیار مهم در شهرهای امروز می باشد. از میان فضاهای شهری، خیابان ها به دلیل ویژگی های خود در ایجاد تعاملات اجتماعی و نیز به عنوان پهن های چند عملکردی که دامنه گسترده ای از فعالیت ها را در بر می گیرند؛ از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشند.
لذا در این مقاله، به شناسایی عوامل موثر بر سرزندگی خیابان های شهری برای جذب حضور افراد با تمرکز بر عوامل مؤثر بر سرزندگی پرداخته خواهد شد. هدف اصلی مقاله، بررسی عوامل مؤثر بر سرزندگی شهروندان در بافت جدید شهر رشت است که می تواند در ایجاد تنوع و جذابیت به منظور رشد خیابانهای شهری سرزنده باشد. چرا که عوامل مؤثر شهری از آن جهت که زمینه متنوعی از تضادها و سایه روشن ها را در ساعات مختلف روز پدید می آورند، می تواند به عنوان عاملی موثر در ایجاد تنوع فضایی و ایجاد جذابیت و غنای حس بصری و در نهایت سرزندگی محیط مطرح شود .
در ادامه جهت آزمون فرضیه، ویژگی های کالبدی عوامل مؤثر خیابان گلسار رشت که در نگاه مردم واجد سرزندگی است بررسی می گردد . بدین منظور به روش پیمایشی و میدانی به جمع آوری اطلاعات و با روش تحقیق همبستگی به تحلیل متغیر ها پرداخته می شود. طبق نتایج حاصل از بررسی ها، عوامل مؤثری که بر سرزندگی خیابان گلسار تأتیر زیادی داشته است مراکز خرید، امنیت اجتماعی عابران پیاده و ایجاد تنوع رنگ در فضای خیابان است و کاربرد صحیح این عوامل در فصول مختلف سال، از طریق افزایش جذابیت محیط و تشویق افراد برای ماندن در فضا، می تواند در ارتقاء سرزندگی شهروندان موثر باشد. سرزندگی در خیابان گلسار در وضعیت نسبتاًً خوبی قرار دارد.
.1 مقدمه
متأسفانه در بیشتر فضاهای شهری موجود حس هویت محله ای کاهش پیدا کرده است و این در حالی است که انسان فارغ از موقعیت های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی همیشه به محیطی که روح و زندگی در آن وجود داشته باشد نیاز دارد و به دنبال کشف سرزندگی است که بر عوامل مختلف می تواند تأثیر بگذارد. شهر و عناصر و اجزای آن به عنوان مجموعه ای از عناصر خارجی، بر شهروندان تأثیر می گذارند، تأثیر این عناصر بر فرد منجر به درک و تجربه فضایی فرد از شهر می گردد ونهایتاً این تجربه و درک فضایی باعث شکل گیری تجربه های شخصی، جمعی و خاطرات شهروند می گردد.
هویت شهر، ذهنیت و استنباط ساکنان شهر از زبان خاص و محسوسات و ادراکات شهر است، معنایی است که مردم به محیط انتزاعی شهر داده و از آن می گیرند .هویت شهری بازتابی از مجموعه باورهای اجتماعی، فرهنگی و عوامل اقتصادی است و همچنین نمود کالبدی آنها است که در بسترهای زمانی -مکانی موجب ایجاد قابلیت شناسایی و تفاوت هر شهر از دیگر شهرها می شود.
حتی در گذشته آقای علی صمیمی شارمی و پروین پرتوی در مقاله ای با عنوان بررسی و سنجش حس مکان در محلات ارگانیک و برنامه ریزی شده مورد پژوهی: محلات ساغریسازان و بلوار گیلان در شهر رشت با مطالعه موردی در محله های ساغریسازان با بافت ارگانیک و محله بلوار گیلان با بافت برنامه ریزی شده است ارزیابی نتایج نشان می دهد که از بعد کیفیت زندگی شهرک گلسار از نظر حس مکان در وضعیت ضعیفی نسبت به قسمتهای دیگر رشت قرار دارد که از جمله علل آن: کاهش هویت بومی، یکنواختی محیط و استاندارد شدن بافت در گلسار، نوساز بودن محله و فقدان خاطرات جمعی، عدم انس با محیط، تغییر ذائقه و نگرش مردم به زندگی و ... است.
بنابراین می توان گفت هدف این مقاله عوامل مؤثر بر سرزندگی شهروندان در منطقه مورد مطالعه شهر رشت است که به شناخت هر چه بیشتر شهرمان کمک خواهد کرد. در مقاله حاضر یکی از عناصر مورد توجه در منطقه گلسار را در نظر گرفته و تأثیر آن را بر زندگی شروندان مورد بررسی قرار داده ایم تا با شناخت این عناصر و در نظر گرفتن تأثیری که می تواند در سرزندگی شهروندان داشته باشد جهت حفظ و ارتقا آن بتوان گام های مناسبی برداشت. - صمیمی شارمی ، پرتوی ، 1389 ، صفحه - 2
.2پیشینه تحقیق
در خارج کشور دو تن از مشهورترین افرادی که به طور خاص به موضوع سرزندگی پرداخته اند، جین جیکوبز و کوین لینچ هستند .این دو هرکدام با رویکردی خاص به این مفهوم نگریسته اند که بر دیدگاه آن ها با وجود ارزشمند بودن، نقدهایی وارد می باشد از نظر جین جیکوبر چهار شرط اصلی برای خلق تنوع بارور در خیابان ها و نواحی شهری و در نتیجه سرزندگی شهری وجود دارد.
-1محدوده ی ترجیحا بیش از دو کارکرد اصلی باشد.
-2 غالب بلوک ها کوتاه باشند.
-3 منطقه ترکیبی از ساختمانهایی با سن و شرایط متفاوت باشد.
-4 تراکم فشرده کافی مردم صرف نظر از علت حضورشان وجود داشته باشد.
شرط اول بر روی تنوع کاربری، در شرط دوم و سوم بر روی تنوع کالبدی، و در شرط چهارم از تنوع فعالیت ها سخن می گوید.در واقع او تنوع را علل سرزندگی می داند. ولی تنوع تنها یکی از ملزومات ایجاد سرزندگی و پویایی در یک فضا است و عناصر قدرتمند دیگری نیز وجود دارند که در ایجاد فضای شهری سرزنده تأثیرگذار هستند. به عنوان نمونه در مقیاس خرد، طراحی شهری جذاب و متناسب با فعالیتها که باعث جلب افراد به آنجا می شود و در مقیاس کلان، عوامل اجتماعی، فرهنگی، محیطی که از برون بر فضا تأثیر می گذارند، نادیده گرفته شده است.
کوین لینچ در کتاب " تئوری شهر 166 - "، - 155-1381عمدتاً سرزندگی را در مقیاس کلان مورد بررسی قرار میدهد و معتقد است سرزندگی به همراه 5 عامل دیگر معنی، تناسب، دسترسی، نظارت و اختیار، کارایی و عدالت، محورهای عملکردی شکل خوب شهر را تشکیل میدهند .او سرزندگی را به چند بخش تقسیم می کند که عبارتند از :بقا، کفایت مقدار لازم آب، هوا، غذا، انرژی و خدمات مواد زائد.ایمنی، عدم وجود سموم زیست محیطی و خطرات. سازگاری ، هماهنگی میان محیط زیست و نیازهای انسانی.سلامتی و تنوع ژنتیکی موجودات زنده مورد استفاده انسان و درنهایت ثبات بیولوژیکی.
لینچ در طبقه بندی خود،عمدتاً معیارهای بیولوژیکی و اکولوژیکی را مدنظر قرار داده و تنها با این رویکرد به موضوع سرزندگی می پردازد؛ عواملی نظیر مسائل اجتماعی، فرهنگی را که درست به اندازه عوامل اکولوژیکی در این بحث دارای اهمیت می باشند نادیده گرفته است. بنابراین به منظور دستیابی به یک محیط سرزنده و پویا می توان با دید جامع تری به موضوع نگر یست تا امکان طبقه بندی کامل تری فراهم گردد . افرادی نیز به سرزندگی فضای شهری پرداخته اند؛ پامیر در کتاب" خلق یک مرکز شهری پر جنب و جوش" عوامل مؤثر بر یک مکان عمومی موفق و پر جنب و جوش را این چنین معرفی می نماید:
موقعیت مکان :جایگاه یک فضای عمومی موفق بایستی به گونه ای باشد که پذیرای جمع کثیری از افراد باشد؛ به علاوه در نزدیکی مراکز خرده فروشی باشد به گونه ای که جاذب و تولیدکننده فعالیت پیاده گردد.
اندازه مکان : اندازه یک فضای عمومی موفق باید به گونه ای باشد که گنجایش تفریحات جمعی و رویدادها را داشته باشد ولی نه آن قدر بزرگ که محصوریت فضا از بین رود.
برنامه ریزی مکان : ایجاد یک فضای زنده و دوستدار مردم هنگامی امکان پذیر است که اطراف آن مکان به وسیله مغازه های خرده فروشی ، رستوران ها و کافه ها احاطه شده باشد . در نظر او که یکی از راههای کسب موفقیت در فضای شهری، ایجاد فعالیت های تجاری به خصوص خدمات خوراکی است .
طرح مکا ن :طراحی یک مکان باید ظرفیت فضا را برای جذب و مطابقت فعالیت ها افزایش دهد. در این رابطه به مواردی نظیر نشیمنگاه مناسب، کاربری منعطف، راحتی، سازگاری وکیفیت بالا در عین سادگی اشاره می کند.
در داخل کشور کوروش گلکار درپژوهشی که در رابظه با سرزندگی شهر به انجام رسانده، سرزندگی شهری را معادل واژه " Liveliness " و یا""livability دانسته و آن را به عنوان یکی از مؤلفه های سازنده کیفیت طراحی شهری تعریف می نماید؛ به عبارت دیگر معتقد است سرزندگی به همراه شانزده کیفیت دیگر یعنی خوانایی ، شخصیت بصری ، حسن زمان ، غنای حسی رنگ تعلق، آموزندگی، نفوذپذیری و حرکت، اختلاط ، کاربری و فرم، همه شمول بودن، کیفیت عرصه همگانی، آسایش اقلیمی، ایمنی و امنیت، انعطاف پذیری ، همسازی با طبیعت ، انرژی-کارایی و پاکیزگی محیطی، پدیده ای به نام کیفیت طراحی شهری را میآفریند .
نگرش ایشان به لحاظ کالبدیکاملاً مورد قبول می باشد با این تفاوت که در این مقاله رویکرد به سرزندگی اعم از طراحی شهری است؛ با این وجود در بخش کالبدی مدل تحلیلی از یافته های ایشان بهره گرفته شده است. در مقاله ی خلق یک فضای شهری سرزنده با تکیه بر مفهوم "مرکز خرید پیاده"که نویسنده ی آن مهندس مریم خستو * دکتر نوید سعیدی رضوانی می باشد تلاش براین بوده که با توجه به اهمیت فعالیت خرید و هم چنین نقش پیاده روی در کیفیت زندگی شهروندان - در تقابل با حضور اتوموبیل که مخل امنیت می شود - مورد پژوهش قرار گرفت و در آخر پیشنهاداتی برای ارتقای سرزندگی ارائه شده است.
