بخشی از مقاله
چکیده:
کتیبه نگاری بناها در هر دوره تاریخی اطلاعاتی درباره روش کتیبه نگاری و سبک خوشنویسی رایج در کتیبه های آن دوره ارائه می دهد. با توجه به این که کتیبه های بناهای دوره غزنوی کمتر بررسی شده است و کتیبه های روی مناره ها نسبت به ابنیه دیگر کمتر مورد توجه بوده اند، لذا نیاز به تحقیق درباره کتیبه های مناره های دوره غزنوی احساس می شود. دو منار غزنه در شهر غزنه و منار ایاز در خراسان از شاهدان عظمت هنر غزنوی هستند که کتیبه های آنها دارای صفات ویژه ی هنر عهد غزنوی - عظمت و شکوه - می باشند.
در این مقاله سعی شده است تا مقایسه ای در مورد کتیبه نگاری این مناره ها از نظر موضوع و نوع خط کوفی انجام شود و هدف این مقاله پاسخ به این سوال است که ویژگیهای خط کوفی کتیبه های مناره های غزنه و منار ایاز از نظر موضوع و نوع خط کوفی چیست. فرض بر آن است که خط کوفی کتیبه های دو منار غزنه با کتیبه منار ایاز از نظر موضوعی و نوع خط کوفی تفاوت دارند.
بررسی این موضوع از طریق مطالعات کتابخانه ای انجام شده است و نتیجه بدست آمده از بررسی کتیبه های این مناره ها آن است که موضوع خط کوفی به کار رفته در دو منار غزنه، معرفی بانی و در منار ایاز، معرفی بانی و آیه 33 سوره فصلت قرآن مجید می باشد و نوع خط کوفی در مناره های غزنه، کوفی معقدو در منار ایاز، کوفی کهن می باشد؛ حال آن که هر دو کتیبه نگاری در عهد غزنوی انجام شده است.
مقدمه:
هنر کتیبه نگاری را بیش از همه در آثار هنری مسلمانان و به طور خاص در تزئین معماریهای مذهبی اغلب دوره های اسلامی به کار گرفته شده است، همانند دیگر هنرهای اسلامی دارای ویژگیهای خاصی می باشد . این هنر از زمان قبل از ظهور اسلام نیز در ایران رایج بوده است و یکی از بهترین منابع مکتوب جهت شناسایی شاخصه های فرهنگ و هنر دوره تاریخی می باشد.
کتیبه نگاری بعد از ظهور اسلام در سرزمین ایران، در نتیجه مهارت و سلیقه های هنرمندان خوشنویس و معمار و در مقام عنصری تزئینی در معماری اسلامی متجلی گردیده است. کتیبه های موجود در آثار معماری چه در دوره های هنری پیشین و چه در دوره های معاصر، اطلاعات ارزنده ای راجع به کیفیت و روش تزئین بنا و سبک خوشنویسی رایج درکتیبه نگاری آن دوره به بیننده ارائه می دهد و با توجه به اینکه تحقیق و بررسی روی آثار ارزنده مربوط به این دوره به علت انگشت شمار بودن ابنیه باقی مانده از این دوره نسبت به دوره های دیگر تمدن اسلامی کمتر انجام شده است و به خصوص آنکه کتیبه های روی مناره ها نسبت به کتیبه های درون و بیرون گنبدهای ابنیه کمتر مورد توجه بوده است، نیاز به انجام تحقی ق و شناسایی ویژگیهای کتیبه های مناره ها در دوره غزنوی احساس می شود.
هنر معماری و کتیبه نگاری دوره غزنوی چه از نظر مصالح و چه از نظر شیوه کار، ادامه دهنده سبک دوره سامانیان می باشد و از معماری ساسانیان نیز ویژگیهای همچون چهار دری بودن مقبره را بر دارد. کتیبه نگاری و تزئینات معماری دوره سلجوقی در این زمینه، اقتباس از روش غزنویان بوده است ولی با این تفاوت که در دوره سلجوقی به تزئینات معماری بیش از خود معماری بهت داده می شده است.
همچنین در دوره غزنوی، تزئینات معماری حاصل تلفیق ویژگیهای هنری و ایرانی است و افزون بر اینکه معماری و کتیبه نگاری در دوره غزنوی دارای صفات ویژه ای مانند: مجد، عظمت و شکوه می باشد که در واقع هدف اصلی بانیان این بناها بوده است. بنابراین کم توجهی و اهمیت ندادن به ویژگیهای هنری ای ن دوره اسلامی، علاوه بر آنکه موجب آشکار نشدن ویژگیهای خاص و باشکوه این دوره و بی بهره ماندن هنرمندان معاصر از ویژگیها ی عالی و ارزنده این دوره در کتیبه نگاری و تزئینات معماری خواهد شد، باعث ایجاد شناختی ناقص از ویژگیهای کتیبه نگاری معمار ی دوره های سامانی و سلجوقی نیز خواهد شد که به حق ادامه دهندگان راه هنرمندان دوره غزنوی بوده اند.
بناهای معماری عهد غزنوی که مورد تحقیق و مقایسه قرار می گیرند دو منار غزنی و منار ایاز می باشند که هر دو دارای کتیبه کوفی بر دیوار خارجی هستند و خط کوفی آنها از نظر مضمون و نوع خط کوفی به کار رفته در کتیبه ها مورد بررسی قرار می گیرند. با توجه به اینکه مناره ها در این دوره به نشانه عظمت و شوکت شاهان و بزرگان بنا می شده اند و کمتر نیز مورد توجه بوده اند، بهترین نمونه مورد تحقیق می باشند. شیوه مطالعه برای این موضوع تحقیق، تاریخی-تفسیری و با رویکرد کیفی می باشد و هدف اصلی تحقیق شناخت و مقایسه ویژگیهای کتیبه نگاری کوفی انجام شده روی مناره های دوره غزنه و ایاز می باشد.
مضامین تزئین در معماری اسلامی:
مضامین تزئینی در معماری اسلامی به طورکلی عبارت بوده است از:
- 1 فرمهای هندسی و تزئینی که توسط معمار در ساختمان بافرم های هندسی منقوش برکاشی کاریها و آجرکاری های تزئینی و با استفاده ازآجرپخته ایجاد م یشده است. در این دوره، ای ن نوع از آجرها، از جمله مصالح با کیفیتی بودند که در همه جا نیز یافت می شدند.
- 2 فرم های ختایی و اسلیمی که بر روی کاشی کاری ها با رنگهای زیبا و در آجرکاری ها به صورت نقوش برجسته ظاهر می شده اند. - 3 کتیبه نگاری که در همه قسمت های ابنیه مشاهده می شود و در آن انواع خطوط عربی وبنایی با شگردهای مختلف به کار گرفته شده است.
در این جاباتوجه به موضوع تحقیق ،به جایگاه تزئینات کتیبه نگاری
در معماری اسلامی به طور عام اشاره میشو د. البته لازم به ذکر است که آثار کهن اسلام با حالت سادگیکه امروزه به نظر می رسند، به نظر سازندگان آنها بسیار یکنواخت و بی مایه بوده اند در حالی که بخشهای تزئین شده به جا مانده از آن زمان، دارای شکوه خارق العاده ای هستند وموضوع اکثرکتیبه ها نیز خوشنویسی بوده است. خط درزندگیمسلمانان، به عنوان وسیله ای برا ی معرفی و نمایش آیات آسمانی به سکون و تعالی مهم دست یافت و سنت تزئین ابنیه نیز با آثار خوشنویسی توانست تا اهمیت خود را در میان تمامی ملل مسلمان پیدا نماید.
همانطور که در تمدن یونان متناسب با شخصیت سیاسی مردم،هنرهای مجسمه سازی، معماری، موسیقی و تئاتر توسعه یافته بودند،در اسلام برای مقابله با بت پرستی و به عنوان یک اصل برای بیان احساسات زیبا شناسانه مسلمانان، هنر خوشنویسی توسعه یافت و از جایگاه درخور توجهی برخوردار شد.
نوشته ها و کتیبه هایی نیز به خط عربی و مربوط به احکام مذهبی، گفتارها و شعارها و ستایش حکمرانان وجود دارند که آن چنان ماهرانه و شاد با تزئینات در هم آمیخته اند که وقتی از دور به آنها نگریسته می شود، کتیبه ها از تزئینات قابل تشخیص نمی باشند. عمده ترین گونه ها ی این نوع نوشته عبارتند از: خط تند یا شکسته - نسخ - و کوفی، خط تند و شکسته - ثلث یا نسخ - با قسمتهای پر و نازک و دایره هایی که حالت پرجنبش و نرم دارند
این آثار نوشته شده برای معماری، علاوه بر جنبه تزئینی شان، شناسنامه ای برای این آثار بوده و همچنین شناسنامه ای برای سنن، فرهنگ و هنر آن موطن می باشند. در یک اثر معماری، نوشتار آن معرف و منعکس کننده مهمترین و موثق ترین اطلاعات تاثیرگذار از قبیل دین، تاریخ، فرهنگ، اقتصاد، وضعیت اجتماعی و لایه های پنهانی زمان ومکان ساخت بنامی باشد. به گونه ای که اگر ای ن آثار خوشنویسی را از عمارت های قدیمی و سایر آثار هنری حذف نماییم، خالی از روح و هیجان خواهند بود
کتیبه نویسی مناره ها
بنابر گفته تالبوت رایس، کتیبه نویسی بر روی مناره، محصول قرن چهارم است که در قرون پنجم و ششم هجری مقارن با دوره سلجوقی رواج و توسعه یافت. خط کوفی و انواع آن در معماری تمام ممالک اسلامی به کار برده می شد ولی ایرانیان با ابتکار جالب توجه و به کار جالب توجه و بکارگیری این خط برای تزئین و آرایش در بنا، تغییر و تحولی در به وجود آوردن اشکال مختلف و انواع گوناگون آن، نقش بس ارزنده ای را ایفا کرده اند
دراین نظریه به خط کوفی روی مناره ها به طور خاص پرداخته نشده است.
کتیبه نویسی در دوران غزنوی، آغاز کتیبه نویسی روی مذاکره در دوران اسلامی است و هنرمندان ایرانی در به کارگیری آن برای تزئین بنا بسیار خلاق بوده اند. محمد یوسف کیانی در زمینه انواع خط کوفی به کار رفته در مناره ها می گوید: مهم ترین اقسام خط کوفی به کار رفته در مناره ها را خط کوفی معقل - گوشه دار - و خط کوفی معقد - برگدار، گره دار - تشکیل میدهد و مناره ها بیشتر جلوه گاه ذوق و هنر خطاطان و کاشی تراشان چیره دست است
این نظریه،خط کوفی را به صورت کلی بررسی کرده است ودوره غزنوی را به طورخاص مدنظر قرار نداده است. دکتر محمد خزائی درباره تزئین مناره ها با خط کوفی گفته است : همان قدر که طراحان گوتیک زندگی مسیح را نمایش دادند ، طراحان و معماران مسلمان طرحهای ساده هندسی معماری گذشته را به حروف عظیم کوفی تبدیل کردند و با آجر چینی دیوارها را کاملا زنده کردند و مناره های زیبائی در کنار راه ها و مساجد ساخته شد
ساناتنین آناهاتلان درباره هنر غزنویان و تزئینات معماری آنها می گوید : غزنویان به عنوان اولین دولت مقتدر ترکهای مسلمان در زمینه های معماری و هنر تزئین و صنایع دستی، پیوندی را میان سلجوقیان و دیگر هنرمندان ترک مسلمان برقرار کرده اند. آنان در آن برهه از تاریخ، مساجد و بناهایی را به وجود آوردند که تزئینات بکار رفته در آنها تا آن زمان همتایی نداشت. غزنویان که در تمامی هنرهای زیبا در رده اول بودند، در هنر خوشنویسی و کتیبه نگاری نیز در ردیف بهترین ها قرار گرفتند.
درنظریه دکترخزایی و آناهاتلان راجع به مناره های دوره غزنوی مطلبی وجود ندارد.
جایگاه خط کوفی در میان خطوط اسلامی:
در میان تمام خطوط به کار رفته در معماری و تمامی اشیایی که تصور شود در زندگی مورد استفاده قرار بگیرند، هیچ خطی مانند آن نوع خط عربی که کوفی نامیده می شود،برای تزئین و آرایش، مناسب نیستند. تمام حروف کوفی دارای قاعده های افقی هستند و وقتی پهلوی هم قرار داده م یشوند، تشکیل حاشیه و شیار می دهند وبنابراین این خط را برای هر سطحی که نیاز به تزئین داشته باشد به کار می برند.
در واقع می توان گفت که به همان اندازه که طراحان گوتیک، زندگی مسیح را نمایش دادند، طراحان و معماران مسلمان نی ز طرح های ساده هندسه معماری گذشته را به حروف عظیم کوفی تبدیل کردند و آجر چینی با مضمون خوشنویسی نیز دیوارهارا کاملاً زنده کرد. خط کوفی و انواع آن در معماری تمام ممالک اسلامی به کار برده می شد ولی ایرانیان با ابتکار جالب توجه و به کارگیری این خط برای تزئین و آرایش در بنا، تغییر و تحولی در بوجود آوردن اشکال مختلف و انواع گوناگون آن ایجاد کردند.
ورود خط کوفی به ایران:
از زمانی که زبان عربی با سپاهیان عرب به ایران نفوذ کرد، خط عربی نیز با آنها همراه بود. خط کوفی به نحوی که در دوره اسلامی معمول بود در زمانی نزدیک به اسلام از سریانیان و از طریق حیره اخذ شد.[11] احترام به کلام خدا باعث ایجاد هنر والای خوشنویسی شد و تقدیر این گونه بود که این هنر در ایران به اوج ظرافت برسد و توسعه یابد. ذوق و نبوغ عنصر ایرانی نیز الفبای خط ابتدایی عرب را معقول و متناسب ساخت تا جایی که خط کوفی شیوه ایرانی از مزین ترین و زیباترین خطوط عالم شد. این پدیده بعدها و به تدریج از کتابت قرآن به نوشتن کتیبه ها و سکه ها و ظروف و غیره راه یافت و از انحصار کتابت مصاحف خارج شد و در هر دوره ای به نحوی راه تکامل پیمود و در هر یک از اسلوب ها به اوج زیبایی خود رسید.
خط کوفی ایرانی:
آثار مزین دوره های پیش از اسلام، الهام بخش خطاط ایرانی در نوشتن خطوط زیبای کوفی بوده است و بدون کوچکترین تردی د بایستی ارزشهای هنری ایران قدیم را در هنرهای اسلامی بویژه خط و بخصوص خط کوفی تزئینی که حاصل ایجادتغییرات هنرمندانه درخط کوفی عربی توسط خطاطان ایرانی بودجستجو کرد.البته نباید ازنظر دور داشت کهخط کوفی به طور کلی به دو دسته کوفی مشرقی و کوفی مغربی قابل تقسیم است و خط کوفی ایرانی از شیوه های کوفی مشرقی می باشد و خود به سه دسته عمده تقسیم می شود: - 1 کوفی ساده - کهن - - 2 کوفی تزئینی - 3 کوفی بنایی.
مقصود از خط کوفی تزئینی، بیشتر خطی است که هم خود مزین به موضوعات تزئینی باشد. یعنی اینکه از شکل ساده خود خارج شده باشد و اضافه بر کتابت، نقوش دیگری از گیاهان و یا اشکال هندسی و غیره را نشان بدهد و هم اینکه سطوحی را با فرم خود و اشکال ملحق به خود مزین سازد.[13] در دوره های ابتدایی هنر اسلامی ایران - قرون اول و دوم ه.ق - به دلیل جنگ های دائم بین ایرانیان و اعراب، خط کوفی بیشتر به همان صورت ساده و کهن مورد استفاده قرار گرفت ولیبعداٌ یعنی از زمان عهد عباسی، ایرانیان شروع به ایجاد تغییرات به ویژه الحاق تزئینات زیبا در خط کوفی نموده و کوفی تزئینی را مورد استفاده قرار دادند. این نوع خط دردوره غزنوی رونق گرفت و در عهد سلاجقه به اوج زیبایی خود رسید.[14] در ادامه درباره دوره رونق گیری کوفی تزئینی - دوره غزنوی - توضیح مختصری داده می شود.
خط کوفی در دوره غزنوی:
حکومت غزنویان از 340 تا 565 ه.قبه طول انجامید . محمود غزنو ی، غزنه در افغانستان امروزی را تختگاه خود قرار داد و بیشتر نواحی شمال غرب هند را تصرف کرد و بر اکثر مناطق شرقی ایران استیلا یافت.[15] دوره غزنوی از نظر هنری دوره بی نظیری است زیرا در آن پس از تجارب زیاد، سنتهای دیرینه هنری با شرایط جدید منطبق و دمساز شده است. استفاده از انواع هنرها بویژه خط کوفی، در این دوره رواج زیادی داشته است که به بررسی انواع خط کوفی در این دوره پرداخته می شود .
به طور کلی انواع خط کوفی تزئینی در ایران، طی دوره های اسلامی عبارت بوده است از: الف - مورق - برگ دار - ب - گل و برگدار ج - گره دار - معقّد - یموشّحا د - پیچیده - معشق - . آثار کتیبه ای بناهای باقی مانده از دوره غزنوی نشان می دهد که نوع خط کوفی بکار رفته در این دوره، کوفی گل و برگدار و کوفی معقد بوده است. - تصاویر1و. - 2 در اینجا به توضیح مختصری درباره کوفی معقّدوگل وبرگدارکوفی و همچنینگرهدار - معقّد - اموشّحی پرداخته می شود.
تصویر.1 خط کوفی گل و برگدار
تصویر.2 خط کوفی معقد - گره دار
کوفی گل و برگدار: اینسبک غالباً با طرحهای پوشیده از گل و برگ همراه است. این نوع کوفی در زمینه ای از گل و برگ و اسلیمی قرار داده می شود و اگر با شاخه های گیاهی و اسلیمی همراه باشد به آن کوفیمشجّر نیز می گویند[18] و به قول پوپ، این اسلیمی ها جاهای خالی قابل تزیین را پر می کرده است [19]. کوفیگره دار - معقّد - یموشّح:ا دسته حروف این نوع کوفی، در حین صعود به دور خود با هم نیز گره می خورند. اگر دو یا چند دسته حروف با هم گره بخورند و این گرها - که غالباً به صورت مربع القاء می گردد - تکرار شود، می تواندمشبّک نیز نامیده شود.
