بخشی از مقاله
چکیده
مطالعات فضایی هریک از مناطق کشور عزیزمان ایران بر اساس مطالعه پتانسیل ها ی موجود وبالقوه نیروی انسانی ، منابع کانی سرمایه ای غنی ، تنها استراتژی راهبر ی است که براساس توجه اساسی به امکانات زیست محیطی آن منطقه حفظ نگهداشت آن ، توسعه پایدار را ممکن می سازد.هدف اصلی توسعه پایدار تامین نیازهای اساسی، بهبود و ارتقا سطح زندگی برای همه چه نسل کنونی و چه نسل آینده و همچنین حفاظت و اداره بهتر اکوسیستم ها می باشد.
در واقع با آمایش سرزمین می توانیم به اهداف توسعه پایدار دست یابیم . آمایش سرزمین به معنای بهره برداری بهینه از امکانات در راستای بهبود وضعیت مادی و معنوی و در قلمرو جغرافیایی خاص است. در این طرح مزیت های فضای طبیعی، اجتماعی و اقتصادی، ساماندهی و نظام بخشی می شود.
این کار با هدف ایجاد رابطه منطقی بین توزیع جمعیت و انجام فعالیت ها در پهنه سرزمین با توجه به ویژگی های فضایی مناطق است . راهبردهای آمایش سرزمین براساس اولوی تبندی ها، نقش پذیری و قابلیت سنجی هر یک از مناطق، محصولات مشخص مناسب برای هر منطقه را معین می کند. در این مقاله ابتدا مفهوم کلی آمایش سرزمین ، مؤلفه ها و ویژگی های آمایش سرزمین ، عوامل موثر در آمایش سرزمین ،ونقش آن درتوسعه پایدار وحفاظت از محیط زیست شهرستان مریوان مورد بررسی قرار می گیرد .روش تحقیق توصیفی -تحلیلی وروش گرد آوری اطلاعات کتابخانه ای ومیدانی می باشد.
مقدمه
آمایش سرزمین تنظیم رابطه انسان و فعالیتهای انسان در فضا، رویکردی کل نگر، جامع نگر و بلندمدت در برنامه ریزی محسوب می شود، بنابراین آمایش سرزمین وظیفه تنظیم و هماهنگ سازی راهبردها و جهت گیر یهای کلی بخش ها و مناطق کشور را به عهده داشته و تدوین سیاست های اجرایی و برنامه های عملیاتی توسعه بر مبنای این راهبردها به عهده بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی است.
از آنجا که یکی از اهداف پیروزی انقلاب اسلامی رفع محرومیت از مناطق کمتر توسعه یافته و یا به عبارت روشن تر محروم کشور می باشد، این مهم از دلمشغولی های اساسی دولت های پس از انقلاب بوده و در این زمینه گام هایی نیز برداشته شده است.
طرح آمایش سرزمین یا به عبارت ساده تر ؛ نظام یکپارجه طراحی و برنامه ریزی توسعه ی سرزمینی ؛ به ظاهر طرحی برای رسیدن به شاخص های توسعه ی پایدار است و اگر اصول و درون مایه های این طرح طبق پلان ها و رصد نواقص و معایب و پر کردن فاصله ها و خلاء ها و ایجاد تعادل و توازن میان جمعیت ها و جوامع ، با نظر به ترکیب و بافت آن ها و نیز نگاه به وضعیت پیشین و آتیه ی آن ها و سهمی که هرکدام بر اساس این شاخص ها باید ببرند تا در یک نظام یکپارچه سرزمینی قرار بگیرند و بتوانند از داشته ها و استعدادهای خود حداکثر بهر ه رابگیرند.
امروزه، در بررسی استراتژی های منطقه ای، ملی و بین المللی، آمایش سرزمین کاربرد اساسی دارد . آمایش محیط زیست نیز، جنبه جهانی پیدا کرده و اقدامات سازمان های غیردولتی و سازمان ملل متحد در این امور، دولت ها را به چالش وادار نموده است؛ چرا که، دولت ها، در اجرای برنامه ریز ی های توسعه، در مقابل رعایت قواعد و قوانین زیس ت محیطی مقاومت م ی کنند. در سا ل های اخیر، سازمان های غیردولتی زیس تمحیطی به صورت نهضت های اجتماعی در سراسر جهان، مستقل ازدولت ها، تحت عنوا ن های مختلف، با در نظ ر گرفتن منافع اجتماعی فعالیت می کنن د و سازمان ملل متحد نیز، تحت برنامه های مختلف، دولت ها را به رعایت حفظ محیط زیست سیاره زمین ملزم می سازد.
آمایش سرزمین
برداشت های گوناگونی از آمایش در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی آن ارائه شده است. آمایش سرزمین، در واقع، شامل اقدامات سازماندهی و نظام بخشی به فضای طبیعی، اجتماعی، اقتصادی وزیست محیطی در سطوح استراتژی ملی ، منطقه ای و جهانی است که بر اساس تدوین اصلی ترین جهت گیری های توسعه بلندمدت اتخاذ می شود. در فرهنگ لغات لاروس، آمایش، چنین تعریف شده است: »بهترین توزیع جغرافیایی فعالی تهای اقتصادی با توجه به منابع طبیعی و انسانی.«
در فرهنگ اقتصاد و امور اقتصادی - اجتماعی معاصر، نیز، آمایش به این صورت تعریف شده است: »سیاستی که در یک چارچوب جغرافیایی معین در پی بهترین توزیع ممکن جمعیت بر حسب منابع طبیعی و فعالیت های اقتصادی می باشد.«
بنابراین، منظور از آمایش سرزمین، رسیدن به حد مطلوب ترین توزیع ممکن جمعیت، توسط بهترین شکل توزیع فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و مسائل زیست محیطی در پهنه یک سرزمین است.
بر اساس مفاهیم جدیدی که در سا ل های اخیر منتشر شده است، می توان سطوح و تعاریفی را برای آمایش مورد نظر قرار داد : »آمایش سرزمین از یک سازماندهی فضایی ساده فراتر می رود. آمایش سرزمین در حال حاضر شامل سازماندهی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی به منظور تحقق آیند های مطلوب پیشنهاد می شود
روش تحقیق
روش بکارگرفته شده به شیوه ی توصیفی - تحلیلی و با بهره گیری از مطالعات اسنادی، کتابخانه ای و میدانی است.
ضرورت آمایش سرزمین
به استثنای جوامع بسیار ابتدایی، جوامع بشری معدودی بود ه اند که با محیط طبیعی پیرامون خویش در کمال تطابق زیسته اند . بنابراین، به ند رت پیش آمده است که محیط زیست به دلیل پی آمدهای اشغال آن توسط انسان ها، دچار نقصان نشده باشد. بعضی جوامع، همچون جوامعی که کشاورزی ابتدایی را به کار می بستند، محیط زیست را به حال خود رها می کردند تا خسار ت های آن بهبود یابد، اما حتی با این روش نیز، به ندرت، وضعیت سابق احیاجوامع بشری پیشرفته، بیش از آن که چیزی به محیط زیست برگردانده باشند از آن برداشت کرد ه اند وموجب تغییرات فیزیکی قابل توجهی در آن شده انداز این رو، آمایش محی ط زیست، یک شیوه نو را در سیاست، عرضه می کند.
شروع آن با یک مفهوم یا نیاز بشر، نم ی باشد؛ بلکه، با یک بینش درباره طبیعت به مثابه شبکه ای ارزشمند اما » بشریت « شکننده و حساس میان گونه های زنده و از جمله گونه انسان، با محیط زیست طبیعی است. بشر یت از این پس،گُلِ سر سبدی د دنیا به حساب نمی آید؛ بلکه، یک جزء جدا ناپذیر طبیعت است. از این رو، افراد بشر ناگزیرند فروتن، میان رو و ملایم باشند، و در نهایت، این سودای نادرست را رها کنند که علم و فن آوری می توانند تمامی مشکلات را حل کنند
بنابراین، کشورها باید راهبردهای زیست محیطی را در تمام سیاست های بخشی خود بگنجانند، سرمایه گذاری مستقیم در آمایش زیس تمحیطی را ترویج دهند، اصلاحات نظارتی و بازار را به منظور کاهش تخریب محیط زیست ترویج دهند و پای ش زیس ت محیطی را بهبو د بخشند. د ر تمام این حوز ه های عملیاتی، کشورها باید نیاز روزافزون خود را به منظور سازگاری با تغییرات اقلیمی لحاظ کنند. نمونه های سرمایه گذاری مستقیم در آمایش زیست محیطی عبارتند از: کاشت مجدد جنگل ها، بهسازی فاضلاب، مهار آلودگی های شیمیایی و حفظ اکوسیستم های حیاتی
راهبردهای بخشی که درست طراحی شده اند شامل خدمات کشاورزی و زیربنایی م ی توانند از ارزیابی راهبردی اثرات زیست محیطی برای به حداقل رساندن توازن منفی زیست محیطی استفاده کنند. حذف یارانه هایی که آثار مخرب زیست محیطی دارند م ی توانند آمایش محیط زیست را بیشتربهبود بخشند
اهداف آمایش سرزمین
-1توزیع و استقرار جمعیت در سطح متناسب با امکانات و استعدادهای بالقوه و ظرفیت های جمعی تپذیری و ضرور تهای - جغرافیایی در ابعاد ملی و استانی.
-2 بوجود آوردن فرصت های شغلی جدید و استفاده از ظرفیت های موجود و بالقوه ایجاد اشتغال تعیین اولوی تهای توسعه ای فعالی تهای اقتصادی با ارزیابی اکولوژیکی توان استقرار فعالیت های اقتصادی و اجتماعی 0 توسعه منابع در قالب توسعه پایدار پیش بینی های جمعیتی و اشتغال و جهت گیر یهای آنها و سیاست های راهبردی ایجاد اشتغال.
-3 سازماندهی نظام اسکان براساس رتبه نمره و نظام سلسله مراتب استقرار مرکز سکونتگاهی شهری و روستایی
-4 تعیین مراکز و محورهای رشد و توسعه شهری و تدوین اولوی تهای توسعه فعالیت های کشاورزی .
-5 تدوین اولوی تهای توسعه در رشته صنایع و معادن و ارزیابی اکولوژیکی مکان استقرار صنایع تعیین سازمان فضایی و نحوه استقرار صنایع و قطب ها و مراکز صنعتی ا و سازماندهی بهینه رابطه صنعت با سایر بخش های اقتصادی بخصوص در ارتباط با بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی در جهت جلوگیری از اتلاف منابع.
-6 تعیین خدمات موردنیاز مراکز جمعیتی موجود و پیشنهادی و سطح بندی آن در جهت نظام خدمات رسانی مناسب در آینده و سازماندهی بهینه نظام توزیع و نگهداری کالا.
-7 تدوین راهبردهای توسعه فضایی ارتباطات و حمل و نقل در توزیع فضایی محورهای ارتباطی و تجهیزات مربوطه با توجه به عملکرد و سطح آن در ارتباط با نظام استقرار جمعیت و جوامع.
-8 تدوین راهبردهای توسعه و آرایش فضایی تولید، انتقال و توزیع منابع انرژی -9 ارزیابی اکولوژیکی اقلیم و سرزمین در راستای تعیین قابلیت های اراضی جهت توسعه کاربردها در زمینه های حفاظت محیط زیست، کشاورزی، صنعتی، توریسم و سایر کاربردها.
-10 فراهم نمودن بستری برای توسعه توزان اجتماعی و اقتصادی نواحی.
محدوده مورد مطالعه
شهر مریوان یکی از شهرهای استان کردستان می باشد که در غرب ایران و در مختصات جغرافیایی 46 درجه و10 دقیقه و 30 ثانیه طول شرقی و 35 درجه و 31 دقیقه و 15 ثانیه عرض شمالی قرار دارد و دارای مساحتی بالغ بر810 هکتار و در 1398 متری از سطح دریا قرار دارد - نقشه یک - - مهندسان مشاورنقش محیط ،1،. - 1383 شهرمریوان در سرشماری سال 1390دارای جمعیتی بالغ بر 93686 هزارنفر می باشد که از نظر اندازه جمعیتی جزء شهر های کوچک به شمار می رود
شکل دو: موقعیت جغرافیایی شهر مریوان در شهرستان ،استان وکشور ماخذ:نگارنده
توسعه پایدار ومحیط زیست
نیازهای انسانی به بهای ایجاد تغییرات زیست محیطی تامین می شوند انسان از بدو آفرینش تلاش که طبیعت را به منظور تامین نیازهای خود ، به خدمت درآوردهر زمان که مردم محصولات را درو می کنند، مسی رودها رامنحرف کنند، ساختمان می سازند، طرح های توسعه را اجرا می کنند، مقوله توسعه پایدار از جمله مباحثی است که امروزه توجه متخصصین کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را بخود جلب نموده است .
از نظر متخصصین و صاحب نظران توسعه آن دسته از طرحهایی قابل قبول و ایده آل می باشند که در نهایت به توسعه ای پایدار منجر شوند . طرح هایی افزایش تولیدی کهعمدتاً براساس دیدگاه رشد مدارانه طراحی می شوند از دیدگاه توسعه پایداردر دراز مدت محکوم به شکست و اضمحلال می باشد .
تعریفی که توسط یونسکو ارائه شده بدین قرار است : پایداری یعنی اینکه هر نسل منابع آب و خاک و هوا را پاک و بدون آلودگی به همان صورتی که تحویل گرفته باقی گذارد و از بعد اقتصادی پایداری توسعه چنین است . موقعیت پایدار به سطحی از فعالیت اقتصادی گفته می شود که با استفاده بهینه از منابع طبیعی وحفظ کمیت وکیفیت آن منفعت خالص درتوسعه اقتصادی حداکثر باشد
آنچه که در کلیه این تاریخ وجود دارد این است که توسعه اقتصادی ضمن تامین نیازهای بشر باید همراه پایداری بوم شناختی و حفظ منابع طبیعی باشد و در این میان عواملی وجود دارند که بر ضد پایداری عمل می کنند و بهره برداری بی رویه از منابع طبیعی را سبب می گردد این عوامل که ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند عواملی مانند عدم اطمینان به آینده ، مالکیت مشترک منابع طبیعی و نرخ رجحان زمانی در بر می گیرد با کاهش منابع طبیعی جریان توسعه در طول زمان برای نسلهای بعد دچار اختلال شده و در نتیجه مطلوبیت جامعه در طول زمان کاهش پیدا می کند بنابراین جریان استفاده از منابع در زمان حال و روند توسعه موجود با گذشت زمانی نمی تواند پایدار باقی بماند .
می توان عنوان نمود که منابع طبیعی موجود باید در بین نسلهای مختلف به گونه ای تخصیص یابد که ضمن بهره مندی نسل حاضر سطح مطلوبیت و رفاه ناشی از استفاده از منابع طبیعی توسط نسلهای بعدی نیز کاهش نیابد . منابع طبیعی در اختیار بشر می تواند در زمان حال و آینده مورد بهره برداری قرار گیرد انتظار این است که نسل حاضر این منابع را به گونه ای مورد بهره برداری قرار دهد که ضمن تامین مطلوبیت و رفاه خود با حفظ منابع این امکان نیز فراهم آید که نسل بعد نیز بتواند با استفاده معقول از منابع طبیعی و محیط زیست رفاه خود و نسلهای بعد را تامین کند.
همچنین استفاده نسل حاضر از منابع طبیعی بمنظور انتقال آن به نسل بعد نمی تواند معقول باشد بنابراین نسل حاضر این اجازه را دارد که از منابع خداددادی بطور معقول استفاده کرده و ضمن این استفاده حداقل آنرا به گونه ای که تحویل گرفته و به نسل بعد تحویل دهد . بهره برداری متعادل توسط نسلهای مختلف از منابع طبیعی و محیط زیست همراه با حفظ منابع برای نسل بعد می تواند رفاه کلی نسلها را تداوم بخشد و این همان مفهومی است که توسعه پایدار به دنبال آن است .
نتیجه گیری
آمایش سرزمین به معنای بهره برداری بهینه از امکانات در راستای بهبود وضعیت مادی و معنوی و در قلمرو جغرافیایی خاص است. آمایش سرزمین زیربنای امر سازماندهی توسعه منطقه ای و به بیانی دیگر ابزار اصلی برنامه ریزی و تصمیم گیری های منطقه ای و ملی است. آمایش سرزمین، زمینه اصلی تهیه برنامه های توسعه اقتصادی اجتماعی منطقه ای را فراهم می آورد و ابزار اصلی تلفیق برنامه ریزی های اقتصادی و اجتماعی با برنامه ریزی های فیزیکی و فضایی خواهد بود.
از آنجاکه برای تحقق اهداف توسعه همه منابع اجتماعی اعم از منابع انسانی، اقتصادی، منبع فضایی و محیطی باید به کار گرفته شود و بکارگیری آنان مستلزم برنامه ریزی است؛ لذا آمایش سرزمین مبنای طرحها و برنامه های جامع توسعه بوده و پیونددهنده برنامه ریزی های اقتصادی، اجتماعی ویا فضایی می شود.
مجموع آنان در قالب برنامه ریزی جامع و در مقیاس ملی و منطقهای است. به طور کلی آمایش سرزمین وظیفه تنظیم و هماهنگ سازی راهبردها و جهت گیر ی های کلی بخش ها و مناطق کشور را به عهده داشته و تدوین سیاست های اجرایی و برنامه های عملیاتی توسعه بر مبنای این راهبردها به عهده بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی بوده و روشی مطمئن در جهت حفاظت از سرزمین است .آمایش باعث بهره وری بیشتر سرزمین و توسعه پایدارمحیط زیست می شود
