بخشی از مقاله
چکیده
دنیای معاصر و جهان مدرنیته، تکنولوژی و سرعت است، جهانی که فرصت قدم زدن، آرامش و تجربه را در شهر، از شهروندان ربوده است، اما خلق فرصت های قدم زدن آن هم با ایجاد مسیرهای پیاده، استراتژی تازه ای است که شهرهای جهان در برابر این تکنولوزی روبه رشد وسریع درپیش گرفته اند.
هدف از تنظیم این نوشتار بیان نقش هایی است که خیابان پیاده از گذشته تا به امروز پذیرفته است. همچنان که می دانیم گرچه جنبش پیاده راه سازی از دهه 1370 در ایران آغاز گشته، اما هدف از برشمردن کارکردهای خیابان پیاده، یادآوری این نکته است که خیابان پیاده طیفی گسترده از کارکردها را در بر می گیرند و فراهم آوردن بستر فضای شهری برای اجرای یک یا دو کارکرد هدر دادن فضای شهری است.
1. مقدمه
در جهان مدرن امروز که مدرنیته آشکارترین چهره ی خود را در شهر می نمایاند و سرعت به عنوان نماینده ای از تکنولوژی روبه رشد در تمام ابعاد زندگی شهر و شهروندان رسوخ نموده است؛یافتن راه هایی برای کاهش سرعت زندگی روزمره ی مردم و به دور از زندگی ماشینی همیشه مورد توجه برنامه ریزان و طراحان شهری بوده است. خیابان پیاده یکی از راه های به کار گرفته توسط متخصصان شهری به عنوان درمانی بر بیماری سرعت در جهان امروز است. پیاده روی می تواند به عنوان یک فعالیت پیچیده که نه تنها بر روی بدن بلکه بر روی ذهن نیز اثر دارد ، در نظر گرفته شود
از همین رو، پیاده راه ها نیز متناسب با اشکال مختلف پیاده روی و بسترهای متفاوتی که در آن قرار گرفته اند دارای کارکردهای گوناگون هستند.کارکرد های خیابان پیاده گرچه در طول زمان دچار تغییر و تحولاتی گشته اما آنچه واضح است تاثیر 3 عامل مهم و در ارتباط؛ برنامه ریزان، مصرف کنندگان و پتانسیل های موجود در زمینه، در نحوه ی مصرف و کارکرد این فضای شهری است.
با بررسی نمونه های موردی خیابان های پیاده موفق در سراسر جهان می توان انواع عملکردها، نقشها و کارکردها را در این فضاهای شهری یافت.سخت می توان پیاده راهی را یافت که تنها یک کارکرد را پذیرفته باشد یا حداقل در طول زمان کارکردهایش تغییر و بسط نیافته باشد.آنچه که مشخص است کارکرد های خیابان پیاده در یک یا چند بعد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و زیست محیطی قابل تعریف است.
2. طرح مسئله
همواره در بررسی نقش و کارکردهای فضاهای شهری اعم از میادین، خیابان ها و... به یک یا دو نقش آنها تاکید شده است ودر تبیین آنها از دوگانه های" یا برای رفتن و یا برای ماندن" یا "برای حرکت و یا برای سکون، یا "رسمی و یا غیررسمی" استفاده نموده اند. این تحقیق در پی آن است که با برشمردن کارکردهای خیابان پیاده به عنوان یک فضای شهری نوظهور به این سوالات پاسخ دهد که آیا این فضا در صحنه ی تئاتر شهر فقط به ایفای یک یا دو نقش بسنده نموده ویا نقش های بیشتری می پذیرد؟ و یا حتی خود در نقش تماشاگر ظاهر می شود؟ دریافت این نکته که کارکردهای این فضای شهری از زمان ظهورش به طور رسمی تا کنون چه تغییری یافته؛ آیا نقش ها کنار گذاشته شده اند یا با دیگر نقشها ترکیب یافته اند و معرفی نقش هایی جدید برای خیابان پیاده که تاکنون به آن توجه نشده است هدف دیگر تنظیم این نوشتار است.
3. پیشینه ی پیاده راه سازی و کارکردهای آن
تا قبل از ظهور وسایل نقلیه ی موتوری خیابان ها غالبا به صورت پیاده مصرف می شدند و به نوعی خیابان ها، "پیاده راه" محسوب می گشتند. اگر از این منظر به قضیه بنگریم، پیشینه ی خیابان پیاده حتی به تمدن یونان نیز بر می گردد. حتی رومیان خیابان های پیاده شان را ایتینرا3 می نامیدند. اما با ظهور ماشین دیگر رفته رفته خیابان ها در اختیار این وسیله نقلیه قرار گرفتند و بستری برای تاخت و تاز آنها گشت و کارکردهای قبلی خود را به فراموشی سپرده و واژه هایی چون "جنون ترافیک" و یا "خشم خیابان" جای خود را به فضاهای مطبوع شهری دادند، از این جهت، بار دیگر "خیابان پیاده"4 شکل گرفت این بار، برای بازیافتن جایگاه قبلی خود و نوعی تاکتیک برای مقابله با عنصر نوظهور ماشین. سیر تحول تاریخی ایجاد پیاده راه یا تبدیل یک خیابان به پیاده راه را در تجارب اروپا و ایران بررسی خواهیم نمود.
تجربه اروپا: مسائل مربوط به غلبه ی اتومبیل بر شهر گرچه در آمریکا و اروپا به طور یکسان ظهور نمود اما رویکردهای مواجه با آن متفاوت بوده است، در اروپا و پس از مسائل منتج به خرابی پس از جنگ جهانی دوم وجریان های نوسازی صورت گرفته، مسائل تفکیک سواره و پیاده جریان گرفت و دو رویکرد محدوده های خاص پیاده وآرامسازی ترافیک به خصوص در کشورهای آلمان و فرانسه مطرح گشت اما در آمریکا توجه به گسترش فضاهای پیاده با اهدافی دیگر نظیر احیای اقتصادی مراکز خرید و تسهیلات خرده فروشی در فراگذرها و مال های عابر انجام گشته است.
و اینک جنبش پیاده گستری به یک جنبش جهانی بدل شده که دستاوردهای فراوانی در اروپا، آمریکا، استرالیا، کانادا و دیگر نقاط به همراه داشته است. عمده ملاحظات این تجربیات عبارت است از: توجه به فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگ؛ ایجاد فعالیت های اوقات فراغت برای ماندگاری و پویایی فضا؛ تقویت جنبه های انسانی؛ تامین تاسیسات و تجهزات شهری؛ انتخاب مسیرهای سواره جایگزین؛ تشویق مالکان و ساکنان به مشارکت و عینی شدن کیفیت حاصل از پیاده راه بوده است.
جنبش پیاده سازی شامل چند تحول عمده و اساسی در هدف و نحوه ی کارکرد آن بوده است؛ پیاده راه های دهه های 1950 و 1960 تنها به دنبال کاهش تاثیر اتومبیل برای خریداران بودند. در دهه 1960 واوایل دهه ی 1970 تاکید عمده همانا بر ایجاد پیاده راه های زیبا و باشکوه در نواحی مرکزی شهر ها بود و محور آن عمدتا نیازهای افراد پیاده بود و نه خریداران. در اواسط دهه 1970 نواحی با محدودیت اتومبیل با استقبال مردم مواجه شد و تمامی نواحی مرکزی شهری با اولویت پیاده و وسایل حمل و نقل عمومی مجددا طراحی شدند
در آستانه ی هزاره سوم، بیش از پیش بر توسعه ی فضاهای عمومی شهری و ایجاد و گسترش محدوده های پیاده در شهرها به عنوان فضاهای تفریحی چند عملکردی که نه تنها با حداقل هزینه قابل احداث هستند، بلکه قابلیت درآمد زایی نیز دارند تاکید می گردد
تجربه ایران: خیابان های پیاده ی دوره ی صفوی الهام گرفته از چهارباغ اصفهان است.در ایران پس از مدرن نیز که کشیدن خیابان های ممتد و مستقیم به پارادایم مسلط شهرسازی تبدیل شد،خیابان ها درختکاری شده و در حاشیه ی آنها جایی برای پرسه زدن فراهم شده بود، با آغاز حکومت پهلوی و عمومیت یافتن وسایل نقلیه ی موتوری خیابان هایی با عرض بسیار زیاد جایگزین فضاهای شهری سنتی مان مانند بازار، کوچه و ... شد و بافت شهر تحت تاثیر اتومبیل قرار گرفت به گونه ای که پیاده روی و ارزش های آن به فراموشی سپرده شد. و اما امروزه در برخی شهرهای ایران چون تهران، تبریز، مشهد و شیراز اقداماتی برای بازگشت به مفهوم پیاده راه انجام گرفته که عمده ملاحظات آن ارزش های فرهنگی و تاریخی، امکانات مناسب از نظر کاربری ها و ارتقا ی امنیت فردی و اجتماعی را دربر می گیرد.
4. کارکرد های کنونی خیابان های پیاده
با بررسی روند پذیرش نقشهای مختلف از سوی پیاده راه ها و با مطالعه پروژه های مختلف پیاده راهی از سراسر جهان، نگارنده در یک دسته بندی کلی کارکرد های خیابان پیاده را در گروه های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، زیست محیطی، آموزشی و روانشناسی جای داده است و در هریک از این گروه ها، زیرگروه های: تبلور زندگی اجتماعی، ایمنی و امنیت اجتماعی، تجلی قدرت، تجلی دموکراسی، پایداری اقتصادی، محرک توسعه، ، شهر خلاق و رویدادهای فرهنگی، ادراک شهر، کاهش سطح آلودگی ها، هماندسازی کودکان و نهایتا مرکز سلامت روان جای دارد. لازم به ذکر است که دسته بندی مذکور کلی بوده و مسلما شامل همه ی کارکردهای ریز و درشت یک خیابان پیاده نمی باشد ولی آنچه واضح است اینکه حتی گاه همین کارکردهای اصلی از چشم برنامه ریزان شهری مبهم می نماید. در ادامه به توضیح هرکدام از نقش ها خواهیم پرداخت.
پیاده راه تجلی قدرت: برنامه ریزی های مربوط به شهر از بالا به پایین و مبتنی بر اراده ی دولت مرکزی همواره و طی سالیان گذشته با شدت های متفاوت وجود داشته، امروزه نیز گاها ادامه ی این روند را در بسیاری از کشورها شاهد هستیم. شاید نمونه ی بارز و به نوعی اولیه این نوع طراحی در ارتباط با شبکه معابر به خصوص پیاده را ه ها، طرح خیابان شانزلیزه اثر بارون هوسان باشد. کانسپت اصلی طراحی خیابان شانزلیزه به نمایش گذاشتن قدرت امپراطوری ناپلئون سوم بود، محور اصلی باید تا افق کشیده می شد تا قدرت مطلق و بی کرانگی را به نمایش بگذارد
در ایران نیز از پیاده راه 15 خردادمی توان به عنوان خیابانی دستوری و سمبل قدرت در زمان حکومت پهلوی اول نام برد. اگر در گذشته قدرت و اقتدار دولت به طور مستقیم - خیابان کشی ها و جبر کالبدی و ... - به شهروندان تحمیل میشد؛ در شهر معاصر این مکانیزم قدرت اندکی تغییر یافته و دیگر شهرها و حاکمان آن در پی دیکته نمودن صرف و تجلی قدرت های خود نیستند.امروزه دولت ها و حکومت ها ابزاری نرم تر ،غیرمستقیم و مهمتر از آن در ارتباط با خود شهروندان را استفاده می کنند:
خیابان های پیاده و شبکه های پیاده راه ها - پیاد راه سازی - در شهرهای امروزه راه حلی آسان را در اختیار دولت ها قرار داده اند که به وسیله ی آن اقتدار، کفایت و توانایی های خود را عرضه کنند.در شهر معاصر ایجاد شبکه های پیاده به رقابتی بین دولت های محلی تبدیل شده است تا از طریق آن شعار مشهور " ما می توانیم را" به شهروندان بقبولانند.
تعداد زیادی از شهرداری ها، بخش های شهرهای خودشان را بر اساس مسیری که راه های پیاده از آن عبور کرده اند، بیشتر توسعه می دهند. محدوده های پیاده به ویژه به عنوان یک نقطه شروع برای تغییر شکل مراکز شهری، مناسب هستند. به طور کلی این مساله بیشتر به اهداف سیاسی و فعالیت های اداری تا مساله هزینه مطرح است. در کشور ما نیز شهرداری ها به تدریج وارد عرصه ی رقابتی شده اند و موج پیاده راه سازی را ابزاری مناسب برای خودنمایی قدرت دیده اند. آنچه که مشهود است این نوع کارکرد خیابان پیاده برآمده از نیروهایی سیاسی است که ضمن ایجاد فضای شهری برای شهروندان ، به منافع ایجاد شده در عرصه های فرا محلی نظیر جلب توجه وکسب شهرت بیشتر نظر دارد.
پیاده راه تجلی دموکراسی: دموکراسی با وجود آنکه کلمه ای متعلق به سده های چهارم و پنجم پیش از میلاد است اما با توجه به معنایی که امروز مورد استفاده قرار می گیرد، بیشتر به عنوان مفهومی نو به شمار می رود.مفهوم دموکراسی در ریشه به معنای اصل کلی نظارت همگانی بر تصمیم گیری های جمعی و داشتن حقی برابر در اعمال این نظارت است
نیاز یک شهروند زنده و امروزی فضاهای اجتماعی هستند که در آن شهروندان خود را در مقام شهروند حس کنند و حقوق شهروندی نمود پیدا کند. فضاهایی که در آن شهروندان می توانند تمرین رعایت قانون، تمرین احترام و در نهایت تمرین دمکراسی کنند. خیابان های پیاده از جمله فضاهای شهری اند که فراهم کننده دموکراسی برای شهروندان هستند به این معنا که :
.1 فضاهایی همه شمول محسوب می شوند که همه شهروندان از جمله زنان، کودکان، سالمندان و حتی معلولین راحت تر و بیشتر در آن حضور می یابند.
.2 بستری را فراهم می کنند که افراد فقیر وپولدار در شرایطی برابر با هم مواجه می شوند و فاصله های طبقاتی کمرنگ تر می شود.
.3 امکان حضور غیر رسمی فروشندگان مانند دستفروشان که راحت بساط می گسترند و بدون ترس از جریمه شدن کالاهایشان را عرضه می کنند.
.4 امروزه شهرداری ها در طراحی، ساخت و حتی نگهداری خیابان های پیاده از مشارکت شهروندان بهره جسته که این خود به عینه تجلی دموکراسی است و در نهایت اینکه :
.5پیاده روی همیشه موجد توسعه پایدار سیاسی به صورت حضور آرام و مسالمت آمیز اما موثر و همیشگی مردم در تعیین سرنوشت خویش بوده است.
