بخشی از مقاله
مقدمه
حدودا 90 در صد از اراضی قابل کشت ایران در اقالیم خشک و نیمه خشک واقع شده است، که اکثرا شامل خاکهای شور و گچی میباشد
خاکهای شور حدود 16 الی 23 میلیون هکتار - استوپس، - 2003 و خاکهای گچی 27 الی 28 میلیون هکتار از خاکهای ایران را در برگرفته است
بنابراین مطالعه نحوه تشکیل افق های شناسایی در این مناطق حائز اهمیت است. گچ یکی از رایجترین کانیهای سولفاته است که هم در رسوبات زمین شناسی و هم در خاک تشکیل میشود
در مناطق خشک و نیمه خشک گچ میتواند منشاء آلوژنیک و آتوژنیک داشته باشد - دولتز و کوهن، . - 2005 چهار منشا مختلف برای تجمع گچ و تشکیل افقهای جیپسیک در خاک به اثبات رسیده است که عبارتند از: هوادیدگی درجا از مواد مادری - کارتر و ینسکپ، - 1988، تجمع رسوبات غنی از سولفات با منشأ دریایی - سیادت و همکاران، - 1997، رسوبات بادی و آبی غنی از گچ و سولفات - بوک و ون-هوسن، - 2002 و اکسیداسیون کانیهای سولفاته - سیادت و همکاران، - 1997 کریستالهای گچ پدوژنیک به صورت اشکال بلورین و یا دانههای دوکی شکل یوهدرال تا سابهدرال در داخل منافذ خاک قابل تشخیص میباشند - دولتز و کوهن، 2005 و پودوجویشکی و آرنولد، . - 1994 وجود اشکال متنوع گچ و املاح محلولتر در خاک نشان دهنده وجود شرایط محیطی متفاوت برای تشکیل آنها است
آهک در خاک به صورت پدوژنیک اغلب به صورت های زیر دیده می شود: رشته ای، توده ای، نودول و افق های لامینار - بچزا-دک و همکاران، . - 1997 تجمع کربنات کلسیم از ویژگی های معمول خاکهای مناطق خشک و نیمه خشک با مواد مادری آهکی بوده و از این رو در کشور ما در سطوح بسیار گستردهای از مواد آهکی ضعیف تا سخت تشکیل میشود
تشکیل انواع مختلف افقهای آهکی در خاک تابع مواد مادری، اقلیم، توپوگرافی، پوشش گیاهی، زمان و بافت خاک میباشد
اهداف این مطالعه به شرح زیر میباشد: -1 بررسی نحوه تشکیل افقهای پتروکلسیک، کلسیک، جیپسیک و سالیک در واحد های مختلف لندفرم. -2 ارتباط بین سطوح مختلف لندفرم و کانیهای رسی خاک.
مواد و روشها
منطقه مورد مطالعه در دشت آبیک واقع شده است. متوسط بارندگی سالیانه 250 میلیمتر و متوسط درجه حرارت سالیانه 13/7 درجه سانتیگراد میباشد. رژیم رطوبتی و حرارتی به ترتیب اریدیک ضعیف و مزیک میباشد. مطالعات صحرایی بر اساس روش ژئوپدولوژیک صورت گرفت که در طی آن واحدهای ژئومورفیک در سطوح مختلف در منطقه مورد نظر مورد شناسایی قرار گرفت
مشخصات پروفیلی خاکها در منطقه مطابق با روش استاندارد به تفصیل مورد مطالعه قرار گرفته و بر این اساس 11 پروفیل انتخاب و از افقهای مختلف هر پروفیل نمونههای دست خورده و دست نخورده به منظور آزمایشات فیزیکوشیمیایی، تفرق اشعه ایکس - X-Ray - و مشاهدات میکرومورفولوژیکی به آزمایشگاه ارسال گردید. نمونههای دست خورده مطابق روشهای معمول آزمایشگاهی مورد تجزیه قرار گرفت و به منظور تهیه مقاطع نازک نمونههای دست نخورده پس از تلقیح با رزین و خشک شدن، برش داده شده و مقاطع نازک توسط میکروسکپهای پلاریزان مورد مطالعه قرار گرفتند. تشریح مقاطع نازک بر اساس روش و تعاریف استوپس - 2003 - صورت گرفت. مطالعات میکروسکپ الکترونی روبشی نیز بر روی نمونههای افقهای شناسایی مطابق روش استاندارد صورت گرفت.
نتایج و بحث
در منطقه مورد مطالعه افقهای پتروکلسیک و کلسیک در واحدهای پلاتو و تراسهای مرتفع قدیمی، سر دشت و میانه دشت بیشترین گسترش را دارا بودند. در این مناطق آهکهای ثانویه به اشکال رشتهای، نودول های کم تا متوسط و افقهای لامینار - لایه لایه - بر روی لایههای با بیش از 75 در صد آهک مشاهده گردید. فرآیند عمده تشکیل آهک در این خاکها به مکانیسمهای انحلال کربناتها در سطح و جابجایی و رسوب مجدد آنها در اعماق خاک و نیز تشکیل درجای آهک در اثر انحلال و فعالیتهای بیولوژیکی - شکل - 1 مربوط میشود.
خاکهای این واحد های لندفرم به ترتیب شامل خاکهای Calcic Petrocalcic, Typic Haplocambids و Typic Haplocalcids میباشند. کانی های رسی غالب در واحد پلاتو شامل پالیگورسکیت - شکل - 2، اسمکتیت، ایلایت و کوارتز میباشد. روند تغیرات کانیهای رسی در قسمت سر دشت و قسمتهای میانه تقریبا مشابه بوده و از کانیهای ایلایت، کلریت، اسمکتیت، پالیگورسکیت تشکیل شده است.
افقهای جیپسیک و سالیک در پایین دشت در مناطقی که سطح آب زیر زمینی سولفاته-کلروره نسبتا بالا بود، مشاهده گردید. خاکهای این قسمت عمدتا شامل خاکهای Typic Haplogypsids و Typic Calcigypsids طبقهبندی شدند. نوع کانیهای رسی غالب در این مناطق شامل ایلایت، اسمکتیت، پالیگورسکیت، کلریت بود. در این مناطق گچ به اشکال رشتهای، تودهای و بلورین عدسی شکل - شکل 3 الف و 3 ب - در اندازههای متوسط و درشت عمدتا در قسمتهای نزدیک به سطح دیده شده که نشان دهنده فرآیند شستشو و رسوب از افقهای سطحی و انتقال رو به بالا به دلیل صعود موئینگی از سطح سفره آب زیر زمینی نسبتا کم عمق میباشد
در دشتهای سیلابی و اراضی پست خاکهای Gypsic Haplosalids و Gypsic Aquisalids غالب بوده و به واسطه سطح آب زیر زمینی بالا و صعود موئینه مقادیر زیادی از املاح به افقهای سطحی انتقال و باعث تشکیل افقهای سالیک - شکل - 4 در این مناطق شده است. تشکیل در جای کانی پالیگورسکیت به عنوان یک کانی رسی مهم در افقهای پتروکلسیک، کلسیک و جیپسیک ظاهرا یکی از مسیر های اصلی تشکیل این کانی در خاکهای منطقه میباشد، به طوری که تشکیل این کانی در افقهای پتروکلسیک نسبت به سایر افقهای خاک مشهودتر میباشد.
