مقاله کرامت انسان از دیدگاه قرآن و صحیفه سجادیه

بخشی از مقاله

.1  چکیده

در جهان آفرینش، زیبندهترین صورت، صورت کامل آدمی است و ارزندهترین موجود که به بیان »نفخت فیه من روحی« به روح الهی، شرافت یافته و مظهر اسم اعظم االله و جامع اسما و صفات خدا و حقایق ملک و ملکوت و گنجینه گرانبهاي خدایی گشته، وجود انسان است که به عنوان خلیفه و نمایندة حق در روي زمین وظیفه دارد با ابزار علم، و عمل به اقامه حق و عدل قیام نموده، در مسیر عبودیت و بندگی و تکامل معنوي و نیل به قرب الهی حرکت کند و دیگران را نیز به سیر و حرکت در این راه ترغیب و تشویق نماید. بدون تردید یکی از مهم ترین موضوعات قرآنی، حول محور انسان و ویژگی هاي او سیر می کند.

در واقع آن گونه که قرآن انسان را ترسیم نموده، در هیچ جایی به چنین نحوي، جنبه هاي متفاوت و کرامت انسانی در نظر گرفته نشده است. در حقیقت در بین مخلوقات، انسان از ویژگی هاي بسیار متمایزي برخوردار است که به احسن الخالقین خطاب شده است. هدف از این پژوهش بررسی کرامت انسان از دیدگاه قرآن و صیحفه سجادیه می باشد . این پژوهش در دو بخش بررسی می شود .در بخش کرامت انسان از دیدگاه قرآن عظمت انسان ، مفهوم کرامت ، کرامت مخصوص انسان ، منشا کرامت انسانی و کرامت انسان در قرآن و انواع آن بررسی می شود . در بخش دوم از دیدگاه صحیفه سجادیه کرامت انسان ، پیدایش و ساختار انسان ، امتیاز انسان و انسان آرمانی بررسی می شود .

مقدمه

در قرآن در آغاز به خلقت انسان و سیر طبیعی آفرینش او اشاره می شود که چگونه انسان به دنیا آمد بعد از آن که به آفرینش زمین و آسمان اشاره می شود، به این مطلب اشاره می نماید که: و لقد خلقنا الانسانَ من صلصالٍ من حمأ مسنون؛ و همانا ما انسانی را از گل و لاي سالخوردة تغییر یافته آفریدیم . آن گاه بعد از آن که در آیات مختلفی به خلقت او می پردازد به نتیجه این آفرینش اشاره می کند که: لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم؛ که ما انسان را در - مقام - احسن تقویم - نیکوترین مراتب صورت وجود - بیافریدیم. در حقیقت از میان مخلوقات گوناگون الهی، این انسان است که داراي ویژگی هاي ممتازي است که مقام خلیفه الهی را در میان موجودات از آن خود کرده است. اگرچه در این جا خلافت الهی براي نخستین انسان، یعنی حضرت آدم - ع - ثابت شده، اما منحصر در ایشان نبوده است و عمومیت داشته و شامل انسان هاي بعد از او نیز می شود.

براي عمومیت این منظور الهی می توان به آیه دیگري در این باره اشاره کرد که خداوند می فرماید:

هو الذي جعلکم خلائف فی الارض.

البته در این مورد که چه کسانی از فرزندان آدم می توانند به این مقام برسند، آنهایی که علم اسماء را دارا بوده و به آن متصف گشته اند؛ هم چون پیامبران الهی و ائمه معصومین.

علاوه بر مقام خلافت الهی، خداوند به انسان عظمت و شرافت دیگري بخشیده و آن دمیدن روح خود در او بوده است بعد از آن که او را - انسان را - در نیکوترین وجه و زیباتر ترکیب آفرید: و نفخت فیه من روحی. این که خداوند از روح خود در انسان می دمد، نشان گر شرافت و قداست این مخلوق الهی است و به عبارت دیگر همین روح دمیده شده در آدم او را سزاوار و شایسته تقدیس و تکریم فرشتگان ساخته است.

چنان که از قرآن برداشت می گردد، امر به سجده فرشتگان بر آدم، بعد از تکمیل آفرینش انسان و دمیده شدن روح در او صادر شده است و این گویاي شرافت انسان است؛ چرا که فرشتگانی که مقربان درگاه الهی بودند، موظف به سجده در برابر او شدند و یکی از آنها - ابلیس - با تمام سوابق بندگی و منزلتی که در نزد حق تعالی داشت، بر اثر عدم اطاعت دستور الهی و سرپیچی از فرمان او و سجده نکردن بر انسان براي همیشه از درگاه الهی رانده شد و از مقام خود سقوط کرد.

نهجالبلاغه، پس از قرآن کریم به عنوان گرانقدرترین منابع اسلام به شمار میآید که شامل مجموعهاي از دستورالعملهایی چون سیاست و حکومت، کلامی، فلسفی و اعتقادي، اقتصادي، جامعهشناسی و... میشود.

اهمیت دادن به مردم و تعالی جایگاه کرامت انسانی از مهمترین مؤلفههاي توسعه به شمار میآید که در کشورهاي توسعه یافته، اهمیت بسیاري به آن داده شده است. میتوان شاخصهاي توسعه سیاسی را موارد گوناگونی برشمرد که نخستین آن، اهمیت دادن به کرامت انسانهاست و کرامت انسانی به معناي: »اهمیت دادن به انسانها در جامعه تا صاحب شخصیت، فکر و خلاقیت شوند. توسعه سیاسی، زمانی میسر است که افراد یک جامعه به عنوان مهمترین واحد آن، خود و جامعه خود را به نحوي بشاسند و از درجه فکري، آگاهی و اعتماد به نفس بالایی برخوردار باشند و شخصیت فردي و اجتماعی خویش را تقویت و آگاهانه با مسائل جامعه برخورد کنند. -

روش تحقیق

هدف از این پژوهش بررسی کرامت انسان از دیدگاه قرآن و صیحفه سجادیه می باشد . این پژوهش در دو بخش بررسی می شود .در بخش کرامت انسان از دیدگاه قرآن عظمت انسان ، مفهوم کرامت ، کرامت مخصوص انسان ، منشا کرامت انسانی و کرامت انسان در قرآن و انواع آن بررسی می شود . در بخش دوم از دیدگاه صحیفه سجادیه کرامت انسان ، پیدایش و ساختار انسان ، امتیاز انسان و انسان آرمانی بررسی می شود

یافته هاي تحقیق

کرامت انسانی از دیدگاه قرآن

عظمت انسان :

در جهان آفرینش، زیبندهترین صورت، صورت کامل آدمی است و ارزندهترین موجود که به بیان »نفخت فیه من روحی« به روح الهی، شرافت یافته و مظهر اسم اعظم االله و جامع اسما و صفات خدا و حقایق ملک و ملکوت و گنجینه گرانبهاي خدایی گشته، وجود انسان است که به عنوان خلیفه و نمایندة حق در روي زمین وظیفه دارد با ابزار علم، و عمل به اقامه حق و عدل قیام نموده، در مسیر عبودیت و بندگی و تکامل معنوي و نیل به قرب الهی حرکت کند و دیگران را نیز به سیر و حرکت در این راه ترغیب و تشویق نماید. خورشید جهان عرفان، امام خمینی - س - که خود مصداق بارز انسان کمال یافته و عصمت پیشه است

در مورد عظمت وجودي انسان میفرماید: »بدان که انسان وجودي است که در بردارندة همه مراتب عینی و مثالی و حسی است و تمام عوالم غیب و شهادت و هر آنچه در آن است در وجود او پیچیده و پنهان است ... و از امیرالمؤمنین و امام صادق – که دورد خدا بر هر دو باد - روایت شده است: »بدان که صورت انسان بزرگ ترین حجتهاي الهی بر موجودات است و او همان کتابی است که خداوند با دست خود نوشته و او همان هیکلی است که با حکمت خود بنایش نموده و او مجموعه صورت جهانیان و خلاصهاي از لوح محفوظ است و او بر هر غایبی شاهد است و او راه راست به سوي هر خیر و نیکی و راه کشیده شده بین بهشت و دوزخ است.

« پس انسان جانشین خدا بر آفریدههاي حق تعالی است که به صورت الهی آفریده شده است و در سرزمین حق تصرف میکند و خلعتهاي اسما و صفات خداوندي را در بر کرده و در گنجینههاي ملک و ملکوت او نفوذ دارد و در او روح حضرت الهیه دمیده شده است. ظاهرش نسخه ملک و ملکوت و باطنش گنجینههاي خدایی است که مرگ و فنا ندارد. و چون جامع همه صورتهاي جهان آفرینش الهی است، تربیت یافته اسم اعظم است که به همه اسما و صفات احاطه دارد و بر همه رسمها و تعینها حکومت دارد -

مفهوم کرامت

در کتاب مفردات مرحوم راغب اصفهانی راجع به واژه »کَرَم« آمده است: »هر گاه خداي تعالی با این واژه وصف شود، اسمی است براي احسان و نعمت بخشیدن ظاهر و روشن او مثل آیه »ان ربی غنی کریم... 4« و هر گاه انسان با این واژه وصف شود، اسمی است براي اخلاق و افعال پسندیدهاي که از انسان ظاهر میشود ]و نشان از بزرگواري او دارد[ و واژه کریم تا وقتی که آن اخلاق و رفتار ظاهر نشود، گفته نمیشود. -